پرسش :

داروها چگونه عمل مي کنند ؟

پاسخ :
پيش از آنکه داروهاي سولفا در سال ۱۹۳۵ کشف شوند ، اطلاعات پزشکي داروها محدود بود . در آن زمان ، احتمالاً فقط دوازده دارو يا بيشتر داراي ارزش پزشکي مشخص بودند . بيشتر آنها عصاره هاي گياهان بودند ( مثل ديژيتاليس که از گل انگشتانه استخراج مي شود ) در حاليکه داروهايي چون آسپيرين رابطه شيميايي نزديکي با عصاره هاي گياهي دارند . ( در اين موارد، اسيدساليسيليک را مي توان مثال زد که از درخت بيد استخراج مي گردد . )
پزشک امروز بسيار بهتر از پزشک ديروز از پيچيدگي کار دارو در بدن و محدوده اثرات آن بر بدن چه از نظر فوائد و چه از نظر عوارض نامطلوب آگاهي دارد . وي همچنين مي تواند تشخيص دهد که بعضي داروها بطور خطرناکي با داروهاي ديگر يا بعضي غذاها تداخل مي کنند .
* عمل داروها
اگر چه عمل بعضي از داروها بطورکامل شناخته نشده است اما دانش پزشکي بسياري از وظايف دارو را بهنگام ورود در بدن شناسايي کرده است . البته داروها وظايف گوناگوني انجام مي دهند ، گاهي اوقات علاج بيماري مي کنند و گاهي فقط نشانه هاي بيماري را التيام مي دهند و اثر آنها در بخشهاي مختلف بدن ظاهر مي شود . هرچند که داروهاي گوناگون به روشهاي مختلف عمل مي کنند اما عمل آنها بطور کلي به سه دسته تقسيم مي شود .
* جايگزين کردن مواد شيميايي از دست رفته
بدن براي آنکه بتواند خوب کار کند بايد برخي مواد شيميايي را به مقدار کافي داشته باشد ، مثل ويتامينها و مواد معدني که بدن از غذا بدست مي آورد . يک غذاي متعادل معمولاً‌ مواد لازم را به بدن مي دهد . اما در صورت بروز کمبودها بيماريهاي مختلفي پديد مي آيند . مثلاً فقدان ويتامين C موجب اسکوروي ، فقدان ويتامين D موجب راشيتيسم و فقدان آهن موجب کم خوني مي شوند .
از اين جمله بيماريها ، بيماريهاي ناشي از فقدان هورمونها هستند . هورمونها موادي هستند شيميايي که توسط غدد توليد مي شوند و به صورت « پيام آوران » داخلي بدن عمل مي کنند . ديابت شيرين ، بيماري آديسون و کم کاري تيروئيد همگي از کمبود هورمونهاي گوناگون بوجود مي آيند .
بيماريهائي که در اثر کمبود مواد ايجاد مي شوند با داروهايي معالجه مي شوند که مي توانند فقدان مواد مورد نياز را جبران کنند و در صورت کمبود هورمون ، جايگزينهاي حيواني يا مصنوعي مي توانند اين عوارض را برطرف کنند .
* مداخله در کار سلول
بسياري از داروها مي توانند با تحريک يا کاهش مقدار طبيعي فعاليت سلولها طرز کار سلولها را تغيير دهند . به عنوان مثال ، التهاب به علت اثر برخي از هورمونهاي طبيعي يا مواد شيميايي بر روي عروق خوني و سلولهاي خوني ديگر است . داروهاي ضد التهاب جلوي اين عمل هورمون را مي گيرند و يا توليد آنها را کند مي کنند . داروهايي که به روش مشابه عمل مي کنند براي درمان برخي بيماريها مثل اختلالات هورموني ، مشکلات انعقاد خون و بيماريهاي قلب و کليه استفاده مي شوند .
يک پيام مثل انقباض عضله از مغز ارسال شده و از طريق پايانه گيرنده آن وارد سلول عصبي مي شود . اين پيام که به صورت تکانه الکتريکي است ، عصب را طي مي کند . در پايانه يک ماده شيميايي موسوم به « ناقل عصبي » رها مي شود و پيام را از شکافي که آنرا از يک سلول عصبي مجاور جدا مي کند هدايت مي کند . اين جريان تکرار مي شود تا زمانيکه پيام به عضله مناسب برسد .
بسياري از داروها مي توانند اين جريان را تغيير دهند واين کار را اغلب با تأثير بر محلهاي گيرنده در سلولها انجام مي دهند . برخي از داروها ( آگونيست يا سازگارها ) فعاليت سلولي را تشديد و برخي ديگر ( آنتاگونيستها يا ناسازگارها ) فعاليت آنرا کم مي کنند .
فعاليت عليه ارگانيسمهاي مهاجم يا سلولهاي غيرطبيعي عامل بيماريهاي عفوني که عبارتند از ويروسها ،‌ باکتريها ، پروتوزواها و قارچهاي مهاجم به بدن نيز يک مورد ديگر از اعمال اين داروها است . در حال حاضر ما داروهاي بسيار گوناگوني براي نابودي اين موجودات در اختيار داريم ، داروهايي که مي توانند جلوي تکثير آنها را بگيرند و يا مستقيماً آنها را از بين ببرند . داروهايي نيز هستند که با کشتن سلولهاي غيرطبيعي ، مثل سلولهاي سرطاني ، بيماري را معالجه مي کنند .
* محل هاي گيرنده
تصور مي رود بسياري از داروها اثرات خود را بر محلهاي خاصي موسوم به گيرنده هاي واقع در سطح سلولهاي بدن اعمال مي کنند . مواد شيميايي طبيعي بدن مثل ناقلهاي عصبي به اين محلها مي چسبند و پاسخي در سلول ايجاد مي کنند . ممکن است سلولها گيرنده هاي فراواني داشته باشند که هر کدام از آنها به مواد شيميايي مختلفي در بدن ميل ترکيبي دارند . داروها نير مي توانند با اتصال به گيرنده ها يا باعث افزايش اثر مواد شيميايي طبيعي بدن و پاسخ سلولي ( داروهاي آگونيست ) شوند و يا باعث متوقف کردن پاسخ سلولي ( داروهاي آنتاگونيست ) شوند .