پرسش :

منظور از حروف مقطعه در قرآن چيست؟

پاسخ :
حروف مقطّعه (يعني جداجدا) چهارده حرف از الفباي زبان عرب در ابتداي 29 سوره قرآن مجيد مي‏باشد كه آنها را حروف مقطعه يا فواتح سور مي‏نامند. و عبارتند از:
الف - ح - ر - س - ص - ط - ع - ق - ك - ل - م - ن - ه’- ي .
حروف مقطعه در قرآن كريم يك حرفي، دو حرفي، سه حرفي، چهار حرفي و پنج حرفي است كه به ترتيب عبارتند از:
يك حرفي: ص - ق - ن؛
دو حرفي: طه - طس - يس - حم؛
سه حرفي: الم - الر - طسم؛
چهار حرفي: المص - المر؛
پنج حرفي: كهيعص - حمعسق؛
حضرت علي(ع) فرموده: هر كتابي را گزيده و چكيده‏اي است و چكيده قرآن، حروف مقطّعه آن است.{1}
مفسران در تفسير حروف مزبور اقوال و آرأ بسياري بيان نموده‏اند از جمله فخرالدين رازي در جلد اول تفسير كبير خود موسوم به «مفاتيح الغيب» متجاوز از بيست نظر و شيخ طوسي در جلد اول تبيان، متجاوز از ده قول نقل نموده‏اند، كه به جهت اختصار از شرح آن‏ها صرف نظر و فقط بذكر بعضي اقوال مفسران به شرح زير اكتفا مي‏شود.
1. حروف مزبور، نام‏هاي پروردگار يكتا است مانند: الم و الر، كه سه حرفي است و هر يك از آن حروف مأخوذ از اسمي از اسمأ الهي است و باعتبار اينكه در عرف عرب، حرف واحد بر كلمه‏اي دلالت دارد كه آن حرف در آن كلمه باشد معناي آن چنين است: خداي لطيف و رحمان - خداي لطيف و رحيم مانند حروف اختصاري كه امروزه رائج است بجاي دكتر از رمز D-R استفاده مي‏شود.
از تركيب حروف الر - حم - ن كلمه الرحمن حاصل مي‏شود. همچنين كهيعص كه پنج حرفي مي‏باشد و هر يك از آن حروف بشرح زير اشاره بصفات خداوند سبحان مي‏باشد: كاف رمز نام‏هاي كافي، كريم و كبير است. هأ اشاره بهادي - يأ اشاره به رحيم، حكيم، حليم عليم، حميد و مجيد - عين ناظر به عليم، عزيز، عظيم و عادل - صاد اشاره به صادق است چنانكه اميرالمومنين علي(ع) در بعضي ادعيه فرموده: يا كهيعص! يا حمعسق! اغفرلي.{2}
2. حروف مقطعه قرآن سوگند به اسماي حسني پروردگار است مانند الم ذلك الكتاب لا ريب فيه: يعني سوگند بخداوند لطيف و مجيد قرآن كتابي است كه شكي در آن نيست.{3}
3. اين حروف از متشابهات قرآن است كه خداي سبحان علم به آن را به خود اختصاص داده و در ذيل آيه هفتم از سوره آل عمران فرموده: تأويل متشابهات را جز خدا كسي نمي‏داند.
4. اين حروف اشاراتي است به نعمت‏هاي خدا و بلاهاي او و مدت زندگي اقوام و عمر و اجل آنها.
5. اين قرآن كه تمامي شما مردم را از آوردن مثلش عاجز كرده از جنس همين حروفي است كه همواره با آن گفتگو مي‏كنيد و در خطبه‏ها و كلمات خود به كار مي‏بنديد، بايد از اينكه نمي‏توانيد مثل آن را بياوريد بفهميد كه اين كلام از طرف خداي تعالي است.
6. اين حروف به منظور ساكت كردن كفار در ابتداي سوره قرار گرفته چون مشركين به يكديگر سفارش مي‏كردند: مبادا به قرآن گوش دهيد، و هرجا كسي قرآن مي‏خواند سر و صدا بلند كنيد تا صوت قرآن در بين صوت‏هاي نامربوط گم شود در قرآن به اين جريان در آيه (لاَتَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ);{4} اشاره شده است و گاهي مي‏شد كه در هنگام شنيدن صوت قرآن سوت مي‏زدند، و بسا مي‏شد كف مي‏زدند و گاهي صداهاي دسته جمعي در مي‏آوردند تا رسول خدا را در خواندن آن دچار اشتباه سازند، براي همين خداي تعالي در آغاز بعضي از سوره‏هاي قرآن اين حروف را نازل كرد تا آن افراد بي ادب را ساكت كند، چون آنها وقتي اين حروف را مي‏شنيدند. به نظرشان عجيب و غريب مي‏آمد و به آن گوش فرا داده درباره‏اش فكر مي‏كردند و در اين فرصت صداي قرآن به گوششان مي‏رسيد.
علامه طباطبايي مي‏فرمايد: اين حروف رموزي هستند بين خداي تعالي و پيامبرش كه معناي آنها از ما پنهان است و فهم عادي ما راهي به درك آنها ندارد، مگر به همين مقدار كه حدس بزنيم بين اين حروف و مضاميني كه در سوره‏هاي هر يك آمده ارتباط خاصي هست. ممكن است اگر اهل تحقيق در مشتركات اين حروف دقت كنند، و مضامين سوره‏هايي را كه بعضي از اين حروف در ابتداي آنها آمده با يكديگر مقايسه كنند، رموز بيشتري برايشان كشف مي‏شود.{5}
پی نوشتها:
[1]. الميزان در ذيل آيه 1 سوره شوري.
[2]. سرّ البيان في علم القرآن، 108.
[3].همان.
[4]. سوره فصلت، آيه 226.
[5].الميزان، سوره شوري، آيه 1.
eporsesh.com