ابوسهل اسماعیل نوبختی

ملیت :  ایرانی   -  قرن : 4 منبع : اثرآفرینان (جلد اول-ششم)

(311 -237 ق)، متكلم، دانشمند و پیشواى امامیه. از خانواده‏ى ایرانى الاصل بنونوبخت بود. جدش ابوسهل و دیگر افراد خاندان نوبخت از معروفان علم و ادب بودند و از زمان حكومت منصور خلیفه عباسى به بعد در بغداد به عنوان مترجم كتب پهلوى و منجم و حامى دانش و ریاست شیعه آنجا حائز اهمیت بودند. علاقه ابوسهل نوبختى به فلسفه وى را به سوى ثابت بن قره كشاند و مباحثات خود را با او تحت عنوان «مجالس ثابت بن قره» نوشت. ابوسهل طرفدار شاعر شیعى ابن‏رومى، از ستایشگران خاندان نوبختى بود. ولى این پیوند گهگاه از هم مى‏گسیخت. ابوسهل با بحترى نیز دوستى داشت. بحترى درباره‏ى شعر ابوسهل چندان نظر خوشى نداشت. ظاهرا ابوسهل در بیشتر عمر خود مقامات عالى دبیرى داشته است. كدورت وى با ابن ثوابه كاتب فقط است. ابوسهل در زمان وزارت قاسم (388 -291 ق) مدتى به زندان افتاد و این بدان دلیل بود كه مى‏كوشید تا شیعیان را وارد دستگاه حكومتى كند. از آن پس نفوذ او در زمان بنو فرات شیعى مذهب بالا گرفت و پیشواى امامیه‏ى بغداد شد. وى از سفیران امام دوازدهم (عج) حمایت مى‏كرد. با حلاج مخالف بود و از حمایت وى رویگردان. آشكارا از بى‏بنیادى كرامات حلاّج پرده برداشت. وى در اهواز با متكلم معتزلى ابوعلى جبائى مناظره داشت. او شاعرى بلیغ به حساب مى‏آمد. خواهرزاده‏اش، حسن بن موسى نوبختى، و برادرش، ابوجعفر محمد، نیز از متكلمان و بزرگان مكتب بنو نوبختند. ابوبكر محمد بن یحیى صولى و ابوعلى كوكبى و فرزندش، ابوالحسن على بن اسماعیل، از شاگردان وى بودند. ابوسهل در بغداد درگذشت و در حرم كاظمین (ع) به خاك سپرده شد. وى یكى از شیعیان معتقد بود و با امام حسن عسكرى (ع) و امام زمان (عج) ملاقات كرد. ابن بابویه درباره‏ى غیبت و امامت امام مهدى (عج) از او روایت كرده است. ابوسهل ردیه‏هایى بر چند كتاب ابن راوندى نوشت. از تألیفات وى: «الاستیفاء فى الامامة»؛ «التنبیه فى الامامة»؛ «نقض رسالة الشافعى»؛ «الخواطر»؛ «المجالس»؛ «الرد على اصحاب الصفّات»؛ «الرّد على من قال بالمخلوق»؛ «الكلام فى الانسان»؛ «ابطال القیاس» ؛ «نقض»؛ «نقض التاج على الراوندى»، مشهور به «كتاب السبّك»؛ «نقض اجتهاد الراى على ابن الراوندى»؛ «الصفّات»؛ «تثبیت الرسالة»؛ «حدوث العالم»؛ «كتاب الرد على الیهود»؛ «كتاب الانوار فى تاریخ الائمه الاطهار (ع)».