حیرتی تونی

ملیت :  ایرانی   -  قرن : 10 منبع : اثرآفرینان (جلد اول-ششم)

(س دهم ق)، شاعر. در عهد شاه طهماسب صفوى مى‏زیست و چندگاهى ملازم درگاه او بود. بعضى از تذكره‏نویسان نسبت وى را بخارى نوشته‏اند. سام میرزا درباره‏ى او نوشته است كه «مشهور است، از مرو است اما خود مى‏گوید كه از تونم...» به گفته اكثر تذكره‏نویسان وى در اوایل جوانى بسیار لاابالى و بى‏قید بوده و هجو بسیار مى‏گفته است. سام میرزا مى‏گوید «بین او و وحیدى قمى اهاجى بسیار واقع شده و حسن روملو گوید كه میان حیرتى و مولانا سلطان محمد صدقى استرآبادى كه از مشاهیر شاعران بود پیوسته به واسطه‏ى بحث شعر نزاع بود». گویا به سبب همین كارها و تجاهر به لاابالیگرى بود كه چندى مغضوب شاه طهماسب شد و به گیلان گریخت و سپس به خاطر قصیده‏اى كه در منقبت امیرمومنان (ع) سرود بخشیده شد و بار دیگر به پایتخت شاه طهماسب بازگشت. وى در اواخر عمر به كاشان رفت و همان جا در ماه صفر سال 961 ق از بام افتاد و درگذشت. حسن روملو كه از معاصران وى است وفات وى را ذیل وقایع سال 961 ق آورده است، بنابراین قول آذر در «آتشكده‏ى آذر» كه مى‏گوید: «... آخرالامر در كاشان ظالمى به طمع مال او را كشته و كان ذلك فى سنه 697...« خطاست. حسن روملو آثار حیرتى را منظومات، قصاید، دیوان غزلیات و «بهجه المباهج» و قصیده‏اى مصنوع كه در جواب خواجه سلمان ساوجى گفته و از قزوینیان شكوه نموده، ذكر نموده است. در انتساب كتاب «بهجه المباهج» به حیرتى تونى اشتباه روى داده است، زیرا «بهجه المباهج» كتابى است از حسن سبزوارى در تاریخ اقوال پیامبر و آل‏على و در واقع حیرتى آنرا به نظم درآورده است كه مشتمل بر 21600 بیت است و به بحر خسرو و شیرین گفته شده و به تصریح خود شاعر نام این منظومه «كتیب معجزات» است كه به تاریخ 953 ق پایان یافته است. دكتر صفا در «حماسه‏سرایى در ایران» این اثر را شاهنامه‏ى حیرتى خوانده است و هم او نیز در كتاب «تاریخ ادبیات در ایران» و همچنین احمد منزوى در فهرست مشترك آنرا «بهجه المباهج» و از سراینده‏اى ناشناس ذكر كرده، در حالى كه شاعر در انتهاى كتاب به نام آن اشاره مى‏كند.