غایر

ملیت :  ایرانی   -  قرن : 6 منبع : فرهنگ فارسی معین (جلد ششم)

اینال جق حاكم اترار، از امراى خوارزمشاه، مسبب حمله‏ى مغول به ایران (مقت. 617 ه.ق.). وى با تركان خاتون مادر خوارزمشاه خویشى داشت. غایر در مال بازرگانان مغول كه براى تجارت به سرحد ایران آمده بودند، طمع كرد و ایشان را نزد محمد خوارزمشاه جاسوس قلم داد. خوارزمشاه به قول او اعتماد نمود و پاسخ داد كه مواظب حال آنان باشد. غایرخان تجار مغول را- به استثناى یك تن كه فرار كرد- كشت و اموال ایشان را ضبط كرد. آن یك تن كه فرار كرد نزد چنگیزخان رفت و صورت واقعه را تقریر نمود. چنگیزخان مردى را بنام «ابن كفرج بغرا» كه پدرش در خدمت سلطان تكش خوارزمشاه مى‏زیست با دو فرستاده‏ى تاتار پیش سلطان محمد روانه داشت و پس از اعتراض بر عمل زشتى كه نسبت به بازرگانان مغول شده بود، تسلیم غایرخان را خواستار شد، ولى سلطان زیر بار قبول این تكلیف نرفت زیرا بیشتر رؤساى او از اقارب غایرخان بودند. از سوى دیگر تركان خاتون كه در كارهاى ملك نفوذ داشت و به قدرت تركان قنقلى مستظهر بود نمى‏گذاشت كه خوارزمشاه به چنین اقدامى مبادرت ورزد. خوارزمشاه علاوه بر نپذیرفتن درخواست چنگیز فرستادگان او را هم كشت و با این حركت سیل هجوم مغول را به دست خود به طرف ایران و بلاد اسلامى كشانید. از بلاد خوارزمشاه نخستین شهرى كه مورد حمله قرار گرفت تا آخرین حد امكان در مقابل مغول مقاومت كند. به همین جهت با لشكریانى كه خوارزمشاه به او داده بود به دفاع مشغول شد، و خوارزمشاه یكى از امراى خود- یعنى قراجه‏ى خاص- را نیز با 10000 سپاهى دیگر به كمك او فرستاد. قراجه‏ى خاص چون تاب مقاومت و دفع لشكریان چنگیز را در خود و اینال جق نمى‏دید او را به تسلیم به مغول دعوت كرد ولى او قبول این امر را خیانت شمرد و بیشتر در دفاع مجاهدت ورزید. قراجه‏ى خاص عاقبت از یكى از دروازه‏هاى شهر خارج شده با لشكریان همراه به اتباع چنگیز پیوست، ولى جغتاى و اوگتاى او را به جرم خیانت به ولى‏نعمت خود با جمیع یارانش كشتند و از همان دروازه‏اى كه او خارج شده بود به اترار ریختند. اینال‏جق تا یك ماه مقاومت كرد و هر روز عده‏اى از مغول را نابود مى‏كرد تا در اواخر كار وى با دو تن از یاران خود باقى ماند و ناچار به بامى پناه برد و با خشت پاره‏هایى كه كنیزكان از دیوار مى‏كندند و به او مى‏دادند از خود دفاع مى‏كرد تا عاقبت به چنگ مغول افتاد و جغتاى و اوگتاى او را كشتند.