قاسم جبلی

ملیت :  ایرانی   -  قرن : 14 منبع : مردان موسیقی سنتی و نوین ایران (جلد اول)

روزگارى بود كه مردم ایران به خصوص تهران با صداى گرم و دلنشینى آشنا شده بودند كه صاحب آن را قاسم عرب مى‏گفتند، چون صداى آواز او مایه‏ى عربى داشت، وى كه همان قاسم جبلى است به سال 1305 در تهران محله‏ى حیاط شاهى پا به عرصه‏ى وجود نهاد و پس از چندى همراه خانواده خود به بازارچه نایب‏السلطنه واقع در خیابان رى نقل مكان مى‏كند. قاسم، تحصیلات ابتدایى را در دبستان فرهنگ و متوسطه را در دبیرستان ایران شهر ادامه داد و از همان دوران كودكى در دبستان و در محل براى همكلاسان و بچه‏هاى محل خود بنا به درخواست آنان مى‏خواند و این هنرمند خردسال كه یك پارچه روح و احساس بود با صداى جادویى خود جایى والا و بس عزیز در دل آن نونهالان و هم‏سن و سالهاى خود باز كرد و احترامى خاص براى وى قائل مى‏شدند ولى به سرعت دوران تحصیلات ابتدایى سپرى گشت و قاسم وارد دبیرستان شد و دیگر آن كودك خردسال نبود كه در هر كوى و برزن بخواند، بلكه براى صداى جذاب و گیراى خود ارزشى خاص قائل شده بود و مى‏گفت باید به نحو بهترى از آن بهره گرفت. قاسم جبلى مدتها بعد، روزى در باغى كه در اوشان (یكى از مناطق ییلاقى اطراف تهران) دعوت داشت بنا به خواهش دوستان شروع به خواندن مى‏كند و هنوز چیزى از خواندنش نگذشته بود كه مشاهده مى‏كنند، در باغ را به شدت مى‏زنند وقتى یكى از حاضرین مى‏رود و در را باز مى‏كند، شخصى به او مى‏گوید: «آقا من از باغ مجاور آمده‏ام و عده‏اى از هنرمندان در آن جمع هستند كه صداى آواز را از این باغ شنیده‏اند و مرا فرستاده‏اند تا صاحب آن صدا را خواهش كنم پیش آنان برود تا از نزدیك با ایشان آشنا شوند و از هنرشان محظوظ گردند». قاسم جبلى، خواهش آن مرد را اجابت كرده و همراه او و تعدادى از دوستان خود به باغ مجاور مى‏رود، در آن باغ، قاسم گروهى از هنرمندان بزرگ و سرشناس كشور را كه عبارت بودند از آقایان: احمد عبادى، حسین یاحقى، مهدى خالدى، على زاهدى و تنى چند دیگر مى‏بیند كه شادروان حسین یاحقى به جبلى مى‏گوید: «پسرجان چه مى‏خواندى براى ما هم قدرى بخوان». قاسم مى‏گوید: «هرچه شما بنوازید من همان را خواهم خواند». زنده‏یاد حسین یاحقى ویولن را برداشته و قطعه‏اى در «اصفهان» مى‏نوازد كه قاسم مى‏خواند، سپس هنرمند گرامى احمد عبادى قطعه‏اى با سه‏تار در مایه «سه‏گاه» را مى‏نوازد كه قاسم جبلى با زیبایى و ملاحت خاصى كه صدایش دارا بود اجرا مى‏كند و بسیار مورد توجه آن استادان قرار مى‏گیرد و ایشان از او دعوت به عمل مى‏آورند كه به رادیو برود و قاسم بدون لحظه‏اى مكث دعوت آنان را پذیرفته و فردا به رادیو مى‏رود. در رادیو، قاسم جبلى به منصور و مسعود (برادران معارفى) معرفى مى‏شود و ابتدا تا چندى با نام مستعار «فرهمند» مى‏خواند و از سال 1325 تا اوائل سال 1326 همكارى خود را در رادیو ادامه مى‏دهد. وى پس از چندى با آقایان: على تجویدى، عباس شاپورى، پرویز یاحقى، اسداللَّه ملك، شاپور نیاكان، ابراهیم سلمكى، عماد رام، منوچهر گودرزى و اسداللَّه باقرى همكارى و آهنگهایى از آنان را در رادیو اجرا كرد. قاسم جبلى در این زمان علاوه بر اشتهار در سراسر ایران، شهرتش از مرزهاى كشور گذشته بود و به خصوص طرفداران فراوانى در كشورهاى عرب زبان ممالك همسایه پیدا كرده بود لذا در مسافرتى كه به كشور عراق كرد با یكى از موسیقیدانان آن دیار آشنا شد و توسط وى با یكى از هنرمندان بزرگ موسیقى كشور مصر توسط مكاتبه آشنایى پیدا كرد و ردیفها و مقامهاى موسیقى عربى را تا حدود زیادى فراگرفت به طورى كه به وى پیشنهاد مى‏شود كه چون صدایش براى اجراى موسیقى عربى مناسب است به آن كشور برود در رادیو همكارى و برنامه‏هایى را اجرا نماید ولى وى چون به وطنش ایران و هموطنانش علاقمند بود و به آن فكر مى‏كرد و عشق مى‏ورزید این دعوت را نمى‏پذیرد و از رفتن و اقامت در آن سرزمین شانه خالى مى‏كند و از بغداد به ایران بازمى‏گردد. قاسم جبلى به سبك آهنگسازى و شیوه‏ى نواختن عباس شاپورى بسیار علاقمند است و ضمن احترام به تمام هنرمندان، ارادتى خاص به وى دارد و مى‏گوید: «عباس شاپورى، انسان با شخصیت و والایى است كه خود نمونه‏اى از اخلاق و تربیت است كه انسان در برخورد با وى از همان لحظه‏ى اولیه‏ى آشنایى تحت تأثیر این شخصیت باارزش هنرى قرار مى‏گیرد». جبلى ردیفهاى آواز ایرانى را نزد شادروان استاد اسماعیل مهرتاش فراگرفت. و در سال 1318، اولین كار هنرى خود را به نام «امیرالجزیره» در جامعه باربد اجرا و پس از آن، در برنامه‏هاى هنرى دیگر این مؤسسه فرهنگى، هنرى اجرا كرد. وى كنسرتهاى فراوانى به طور رایگان، در مؤسسات خیریه و بیمارستانهاى مسلولین و كارگران صنعت نفت اجرا كرد. و مسافرتهاى متعددى نیز جهت كنسرت به امارات و شیخ‏نشینهاى عربى نمود. جبلى یكى از خوانندگان مردمى بود كه در دوران شكوفایى خود، شهرتش نه تنها در سراسر كشور عزیزمان ایران پیچیده بود و از محبوبیتى خاص برخوردار بود بلكه در تمام خاورمیانه بخصوص كشورهاى عرب و امارات خلیج‏فارس محبوبیتش از بسیارى خوانندگان عرب در آن كشورها بیشتر بود به طورى كه وقتى براى شركت در جشن عروسى پسر یكى از شیوخ خلیج‏فارس با قطار از تهران به سوى اهواز رفته بود وقتى مردم اهواز متوجه مى‏شوند كه قاسم جبلى همراه با اركستر براى دادن كنسرت به یكى از شیخ‏نشینها مى‏رود، در ایستگاه قطار و خیابانهاى اطراف آن جمع مى‏شوند و چنان ازدحامى مى‏كنند كه خیابانهاى اهواز از آمد و شد مسدود مى‏گردد و مى‏شود گفت به طور كلى مردم اهواز براى دیدن و استقبال وى از كارهاى خود دست كشیده بودند و چنین استقبالى در این شهر، هنوز از شخصى تا آن زمان سابقه نداشته. به هر حال این مسافرتها و كنسرتها موجب وقفه در كارهاى اصلى هنرى او در ایران و رادیو شد به طورى كه پس از چندى كه به ایران مراجعت كرده بود بنا به خواهش عماد رام كه یكى از دوستان نزدیكش بود، نزد مشیر همایون شهردار كه در آن زمان رئیس موسیقى رادیو بود مى‏روند كه وى دوباره در رادیو برنامه اجرا نماید؛ جبلى مى‏گوید: «مشیر همایون به من گفت: قسمتى از بیات ترك را بخوانم و من خواندم». مشیر همایون گفت: «چقدر مسلط و خوب خواندى». پس از آن قبول كرد كه در رادیو دوباره برنامه اجرا كنم و حكم مرا هم امضاء مى‏كند و وقتى عماد رام به مشیر همایون مى‏گوید: «آقا ایشان قاسم جبلى است كه سابقاً به نام هنرمند مى‏خواندند»، مشیر همایون بلافاصله حكم امضاء شده‏ى خود را پاره مى‏كند و مى‏گوید: «صدایش مایه‏ى عربى دارد!» و من به عماد گفتم: «دیدى كه براى من این آقایان كارشكنى مى‏كنند». از این تاریخ به بعد قاسم جبلى دیگر به رادیو نرفت. قاسم جبلى، در سال 1349 در سفرى كه به خطه‏ى خوزستان كرده بود، در راه خرمشهر به اهواز، متأسفانه دچار سانحه تصادف مى‏شود و این سانحه به قدرى سهمگین و هولناك بود كه سالها وى به معالجه مشغول بوده و خوشبختانه پس از مدتى سلامتى كامل خود را بازیافت و دست از كارهاى هنرى كشید و براى دل خود گهگاهى زمزمه مى‏كند، باید توجه داشت كه نام قاسم جبلى در موسیقى ایران براى همیشه ثبت و آهنگهایى كه وى اجرا كرده، هیچگاه از خاطره‏هاى آنهایى كه شنیده‏اند و آنهایى كه مى‏شنوند هیچ‏گاه بیرون نخواهد رفت. امین‏اللَّه رشیدى، خواننده و ترانه‏سراى قدیمى درباره‏ى قاسم جبلى مى‏گوید: «صداى قاسم جبلى از لطافت و وسعتى نسبى برخوردار بود و مورد توجه بسیارى از مردم و دوستداران موسیقى در زمان خود قرار گرفت. قاسم جبلى با آوردن حالاتى از الحان عربى در موسیقى ایرانى بنایى بنیان نهاد كه علیرغم خصومت طرفداران متعصب موسیقى سنتى با استقبال عجیب و باورنكردنى مردم مواجه شد و خوانندگان بسیارى امثال: پوران و غیره با پیروى از شیوه‏ى او به اصطلاح گل كردند و به جایى و نوایى رسیدند و شگرف این كه دستگاه آن روز رادیو و سردمداران مربوط، قاسم جبلى را به گناه عربى خواندن از شركت در برنامه‏هاى رادیو محروم نمودند و عجیب‏تر آن كه تاكنون، در تاریخ موسیقى ایران و این سرزمین هیچ خواننده‏اى از نظر معروفیت و محبوبیت عام نتوانسته است به پاى همان جبلى برسد!!».