ملیت :  ایرانی   -  قرن : 14 منبع : شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران (جلد سوم)
از مشاهیر بزرگان و دانشمندان نائین است. وى تحصیلات خود را در اصفهان و تهران ادامه داد و مطابق معمول آن زمان به ادبیات فارسى، عربى، فقه، اصول و حكمت تسلط پیدا كرد. در جنبش مشروطه با آزادیخواهان همكارى داشت و مشروطیت را تقویت مى‏نمود. در انتخابات دوره اول مجلس شوراى ملى از اصفهان وكیل شد و در آن مجلس جزو نخبه نمایندگان ترقیخواه بود. در دوره دوم مجددا وكیل شد. پس از انتخاب ناصرالملك به نیابت سلطنت كه مجلس به صورت حزبى درآمد دو حزب قوى بوجود آمدند یكى دموكرات و دیگرى اعتدالى. سمت ریاست دسته اعتدالى و هیئت مؤتلفه به مرتضى قلیخان نائینى واگذار شد. این حزب كه با رعایت استعداد محیط و طبع عامه تشكیل شده بود بیشتر مورد پسند بازاریها، تجار و ثروتمندان قرار گرفت. اعیان، اشراف، شاهزادگان وابسته به این حزب بودند و نائینى در مجلس خیلى خوب فراكسیون حزبى را اداره كرد. در محرم 1329 پس از استعفاى حاج سید نصرالله سادات اخوى (تقوى) به نیابت ریاست مجلس شوراى ملى انتخاب گردید و بعد از اتمام مجلس متولى باشى یا نایب‏التولیه آستانقدس رضوى شد و سالها در مشهد اقامت داشت. در جریان اسائه ادب روسها به حریم حضرت ثامن‏الائمه و بمبار دمان گنبد آن حضرت كه مرتضى قلیخان نیابت تولیت را داشت مورد بى‏مهرى و اهانت روسها قرار گرفت و مدتى او را زجر و شكنجه دادند. رابینو شرح مفصلى در یادداشتهاى خود در این زمینه نوشته است كه به نام وقایع مشهد چاپ شده است. در تشكیلات جدید عدلیه داور، او و برادرش میرزا رضاخان نائینى را به خدمت قضا دعوت كرد. برادرش به دادستانى كل و او به مستشارى دیوانعالى تمیز برگزیده شدند. چندى در خدمات قضا بود تا اینكه به علت اختلاف سلیقه با داور از كار كناره‏گیرى كرد. مرتضى قلیخان در تربیت فرزندان خود سعى وافر به كار برد. یكى از فرزندان او دكتر طبا جراح معروف سال‏ها وكیل مجلس و وزیر گردید. فرزند دیگر او خانبابا طباطبائى نائینى چند دوره در زمان رضاشاه وكیل مجلس شد. فرزند دیگرش طبیب و جراح حاذق گوش و حلق و بینى شد. یكى از دختران خود را به سلمان اسدى شوهر داد كه بعد به متاركه كشید و آن خانم هم یك دوره وكیل مجلس بود. وفات او در 1314 اتفاق افتاد.
فعالیت ها : : مشاهیر / سیاست