ابوالحسن فاضل بهسودی

ملیت : افغانستان   -  قرن : 14

آيت اللّه فاضل در سال 1319 هجري شمسي در «كجاب بهسود» استان ميدان افغانستان كه در 100 كيلومتري شهر كابل (پايتخت) واقع گرديده است، در يك خانواده مذهبي و علمي ديده به جهان گشود. با درخشش اين ستاره در فضاي كانون پر محبت خانوادگي، ديدگان خانواده‏اش روشن گرديد. در دوران حيات پر بارش، خردمندي را با عشق به دين، مجاهدت و اخلاص در آميخت. سعي كرد تا از زندگي خود حريمي امن براي پيشرفت و عزت بسازد و به آيندگان واقع بيني را بياموزد.از سر چشمه پر بهره توحيد و اخلاق، سيراب گشته بود. در جويباري آميخته به صفاي عرفان ملكوتي، جاري گشت، تا فرهنگ ناب و والاي اهلبيت (ع) و معارف دست نخورده ديني را با عمل، گفتار و مجاهدت، تبيين و ميراث گرانبهايي از خويش بر جاي بنهد .گروه : علوم انساني رشته : الهيات و معارف اسلامي والدين و انساب : آيت اللّه فاضل (ره) از نظر سلسله نسب از جمله سادات عاليقدري است كه اجدادش از بزرگان منطقه بوده‏اند. و همه از علماء و پيشگامان ترويج معارف ديني به حساب مي‏آمده‏اند. پدرش سيّد محسن كربلايي فرزند سيّد مصطفي‏ فرزند سيّد سلطان فرزند سيّد ميرزا حسين فرزند سيّد فضل اللّه فرزند سيّد صافي فرزند سيّد احمد فرزند سيّد عبداللّه فرزند سيّد ميرزا حسن فرزند سيّد امين (سيّد سالم ،سيّد اسلام و سيد يحيي‏ كه سه فرزند سيّد امين هستند، در منطقه، دفن و جزء قبور محترم داراي بارگاه مجلّل هستند و مورد توجه زياد مخلصين قرار مي‏گيرند و در مناسبتهاي مذهبي و حتي‏ جهت رفع مشكلات به آنها توسل مي‏جويند و در كنار آرامگاه آنها نذر مي‏نمايند و آنان را صاحب كرامات ميدانند.) و سلسله نسب سيّد ابوالحسن فاضل (ره) كه از سادات جليل القدر حسيني مي‏باشد، به امام زين العابدين (ع) مي‏رسد.خاطرات کودکي : قبل از تولد، پدر سيدابوالحسن، حجة الاسلام و المسلمين سيّد محسن مصطفوي (ره) در سن 20 سالگي رحلت نموده بود، اين سيّد از بدو تولد آغوش گرم و پر از محبت پدر را نديد.عمويش علامه سيّد حسن مصطفوي معروف به «سيّد آخوند» مسئوليت سرپرستي وي را به عهده گرفت و با دقت تمام به بارور كردن استعدادهاي او همّت گماشت.تحصيلات رسمي و حرفه اي : آيت اللّه فاضل (ره) با استعداد فوق العاده‏اي كه داشت، تحصيلات ابتدايي را در زادگاهش نزد عمويش به پايان رسانيد. دروس مقدماتي و قسمتي از قوانين را نيز نزد عمويش علامه حاج سيّد حسن مصطفوي فرا گرفت و پس از فوت عمويش بخش ديگري از قوانين و همچنين رسايل را نزد مرحوم شيخ خان علي خواتي (مشهور به حاج شيخ) فرا گرفت.پس از آنكه مدارس بهسود را فراخور نياز و ضرورت تحصيلي خود نديد براي طي نمودن مدارج بالاتر علمي به كابل عزيمت و دروس سطوح عاليه را نزد استاد فرزانه و عالم رباني حضرت آيت اللّه شهيد سيّد محمد سرور واعظ (ره) آموخت و بسيار سريع از چهره‏هاي ممتاز حوزه علميه محمدّيه - كه زير نظر و هدايت شهيد واعظ (ره) اداره مي‏شد. - گرديد و جايگاه خاصي را در بين طلاب علوم ديني باز نمود.در سال 1349 هجري شمسي جهت تحصيل، عازم نجف اشرف شد و به درس كفاية الاصول مرحوم آيت اللّه شيخ صدرا بادكوبي و نيز در درس مكاسب آيت اللّه شيخ حسين لنكراني، شركت و بهره فراواني از اين دو عالم بزرگوار گرفت و از سال 1351 بمدت 10 سال در دروس خارج آيات عظام و مراجع بزرگ و افتخارات حوزه علميه نجف اشرف، چون خوئي (ره) و صدر (ره) شركت داشت و از سرچشمه‏هاي فضيلت، تقوي‏ و فقاهت اين دو چهره علمي كمال استفاده را برده، پس از 15 سال اقامت در كنار بارگاه ملكوتي امير المؤمنين (ع) و بهره‏گيري از منابع سرشار فقهي و اصولي ... سرانجام به درجه اجتهاد نائل آمد.استادان و مربيان : آيت اللّه فاضل (ره) از حضور فرزانگان علم و تقوا - چه در افغانستان يا نجف اشرف - كمال استفاده را برد.نخستين استاد او عمويش سيّد حسن مصطفوي (ره) است كه دوره مقدّماتي را در حضورش خواند و سپس از مرحوم شيخ خان علي كه از مردان پارسا و علماي ربّاني بود، علوم حوزه‏اي را فرا گرفت.و پس از چندي براي پيمودن بالاترين سطوح علمي، راهي شهر كابل شد و افتخار شاگردي آيت اللّه شهيد سيّد محمّد سرور واعظ (ره) را كسب و در مدرسه علميّه محمّديّه مقيم گرديد. آيت اللّه واعظ (ره) كه از همان منطقه بهسود است، پس از سالها كسب فيض از حضور آيت اللّه العظمي‏ حكيم (ره) و قرار گرفتن در صف شاگردان درجه اول ايشان، به دستور وي عازم افغانستان مي‏شود و مدرسه محمديّه، مسجد و كتابخانه تأسيس مي‏نمايد. و با فصاحت خاصي كه داشت به ترويج معارف ديني مي‏پردازد و دستگاه حكومتي كه حضور شخصيت‏هاي علمي و مبارز را مانع سلطنت خويش مي‏بيند، شهيد واعظ را دستگير و سه سال از فعّاليت‏هاي فرهنگي محروم مي‏كند و پس از آزادي باز به نجف اشرف مي‏رود و آثار گرانقدر خود را كه عبارتند از: تقريرات اصول آيت اللّه خوئي (مصباح الاصول) ، سيف الاسلام و تحفة الفقيه، به چاپ مي‏رساند. و با بازگشت دوباره، محدوده فعّاليّت خويش را گسترش مي‏دهد و تا آخر عمر شاگردان زيادي را پرورش مي‏دهد كه آيت اللّه فاضل يكي از آنها است. مرحوم فاضل (ره) در نجف با استفاده از حضور فرزانگان علوم ديني و معارف قرآني مانند:- آيت اللّه شيخ صدرا بادكوبي (ره)- آيت اللّه شيخ حسين لنكراني (ره)- آيت اللّه العظمي‏ خويي (ره)و آيت اللّه العظمي‏ شهيد صدر (ره)مراحل كمال را مي‏پيمايد واز شاگردان درجه اول آنها قرار مي‏گيرد.هم دوره اي ها و همکاران : اين شخصيت فرزانه با خيلي از شخصيت‏هاي علمي - سياسي آشنا بودند كه ما به معرفي چند تن از آنها مي‏پردازيم:- آيت اللّه العظمي‏ سيستاني: شخصي بنام سيّد ابراهيم جعفري قبل از ماه رمضان 77 جهت زيارت عتبات به كربلا و نجف مي‏رود. شخص نامبرده حكايت مي‏كرد كه: من خدمت آيت اللّه سيستاني مشرف شدم و از مشكلات افغانستان گفتم. ايشان فرمود: افغانستان تنها پشتيبان خود را از دست داد. مرحوم فاضل (ره) پشتيبان آن كشور بود.- آيت اللّه حائري- آيت اللّه آصفي- آيت اللّه عالمي- حجة الاسلام و المسلمين ابراهيمي، نماينده مقام رهبري در امور افغانستان.- و نيز از دانشگاهيان و اهل سنّت...همسر و فرزندان : آيت اللّه فاضل (ره) داراي هفت فرزند هستند، سه دختر و چهار پسر كه عبارتند از:1 - حجة الاسلام و المسلمين حاج سيّد حسن فاضل زاده (مصطفوي) فرزند بزرگ ايشان كه در زمان حيات مرحوم بطور هميشه خود را وقف امورات اجتماعي - سياسي ايشان نموده بود و لحظه‏اي از ايشان دور نگرديد، ايشان شاگردي كاملاً ممتاز در صحنه اجتماعي - سياسي براي وي تلقي مي‏گرديد و اكنون وارث متعهد و امين ايشان در جهت ادامه دادن راه و سيره و برنامه‏هاي مرحوم به حساب مي‏آيد.2 - حاج سيّد حسين فاضل زاده، فارغ التحصيل علوم سياسي (كارشناسي)3 - سيّد صادق فاضل زاده4 - سيّد محسن فاضل زادهزمان و علت فوت : اين فقيد سعيد پس از سالها، خدمات انجام يافته و يا نيمه تمام و به ياد ماندني و يك عمر تلاش بي وقفه علمي - سياسي در سپيده‏دم 1377/7/23 و به سن 58 سالگي و در اثر بيماري سرطان خون، روحش به ملكوت اعلي پرواز كرد و جامعه اسلامي و حوزه‏هاي علميه را داغدار ساخت. ايشان از مشكلاتي كه دامنگير جامعه اسلامي ( بخصوص جامعه رنجور افغانستان) شده بود، رنج مي‏برد و انتظار لقاء معبود را داشت. فرزند گراميش نقل مي‏كند كه:«شب آخر كه لحظه‏هاي پاياني عمر ايشان بود، مرا علي رغم شب‏هاي گذشته از رفتن به خانه خودم باز داشت. من با حجت الاسلام سيّد محمد باقر صميمي كه او را نيز از رفتن مانع شده بود، در كنار بستر ايشان بوديم. حاج آقا در طول همان شب هر چند دقيقه، طلوع شفق را مي‏پرسيد و منتظر طلوع فجر بود. تا شب از نيمه گذشت، ايشان به پشتي تكيه داده بود. من و جناب آقاي صميمي در مقابلش نشسته بوديم. حدود طلوع فجر بود كه صداي اللّه اكبر ايشان بلند شد. آقاي صميمي خود را به وي رساند و گفت: حاج آقا تمام كرد. من باورم نشد. خود را به بالين پدر رساندم. با كمال تأسف متوجه شدم كه دعوت حق را لبيك و به لقاء اللّه پيوسته است.» در ميان اجتماع با شكوه توده‏هاي غمناك، پيكر او را به سوي گلزار شيخان حركت دادند. همچون صدف در درون خاك گلزار شيخان در كنار تربت پاك زكريا بن آدم و ميرزاي قمي - رحمهما الله - آرميد.مشاغل و سمتهاي مورد تصدي : حضرت آيت اللّه فاضل (ره) خدمات ارزنده‏اي را انجام دادند و يا در پي انجامش فداكاري و ايثارگري فراوان نمودند كه ما در اين مقال بر اساس ظرفيت اين مبحث به چند نمونه از آن اشاره مي‏كنيم: 1 - وحدت‏طلبيحضرت آيت اللّه فاضل (ره) همبستگي احزاب شيعي و هماهنگي مجموعه‏هاي شيعي و سنّي را گامي مطمئن در مسير وحدت ملي تلقي مي‏كرد. 2 - دعوت به صلح: آيت اللّه فاضل (ره) براي بر قراري صلح و رفع تشنّجات گروهي (شيعه - سنّي) در سال 1364 در رأس يك هيئت صلح وارد كشور افغانستان شد و دسته‏هاي متخاصم را به تفاهم دعوت و با هوشياري خويش، كشمكش‏هاي نظامي و قشري و گروهي را در بسياري از مناطق خشكانيد. اين كار ارزشمند را در سال 1365 در مناطق مركزي و در سال 1373 در منطقه جاغوري به انجام رسانيد، صلح و آرامش را بر قرار ساخت. 3 - تقريب بين المذاهب اسلامي: آيت اللّه فاضل (ره) با توجه به ساختار سياسي و فرهنگي افغانستان نزديك شدن مذاهب موجود در صحنه‏هاي سياسي - فرهنگي و جهادي كشور را يكي از راه‏هاي مؤثر و پشتوانه قوي و مثبت براي پيشرفت امور جامعه به حساب مي‏آورد. وي با اخلاص تمام در داخل كشور براي تحقق طرح تقريب مذاهب اقدامات لازم را به عمل آورده و تماس‏هايي با شخصيّت‏هاي مذهبي اسلامي نيز بر قرار كرده بود. 4 - ايجاد نهضت فكري - سياسي: اين شخصيّت فرزانه مي‏كوشيد قشرهاي حوزه و دانشگاه را با هم نزديك كند و لذا با جدّيت تمام به سازماندهي اين دو نيروي پيشتاز مشغول بود. فعاليتهاي آموزشي : در اول شروع تحصيلات - چه در بهسود و يا كابل - و پس از اتمام دروس خويش به تدريس آنها مي‏پرداخت. آيت اللّه فاضل (ره) مدت زمانيكه در نجف اشرف بودند، علاوه بر شركت در درسهاي خارج اصول وفقه، فلسفه و كلام و پژوهش پيرامون معارف اسلامي و توجه به مسايل جهان و مشكلات جامعه اسلامي، به تدريس نيز مبادرت مي‏ورزيد؛ يكي از بستگانش مي‏گويد:«آن فقيد سعيد در نجف اشرف، درس‏هاي سطوح عاليه از جمله كفايه، مكاسب، رسايل، حلقات شهيد صدر (ره) و درسهاي عقائد را، تدريس مي‏كردند، كه در درسهاي ايشان طلاب فاضل از كشورهاي مختلف افغانستان، پاكستان، ايران، لبنان و عراق شركت مي‏نمودند.»و هنگامي كه وارد سوريّه مي‏گردد و مدّت كوتاهي كه در آن كشور اقامت دارد، به تدريس مي‏پردازد. ديگري مي‏گويد:«آيت اللّه فاضل، پس از آنكه مدت كوتاهي به درجه اجتهاد مي‏رسد، به تدريس مي‏پردازد .آيت اللّه فاضل (ره) پس از ورود به خاك جمهوري اسلامي ايران و اقامت در حوزه علميّه قم پيرو در خواست تعدادي از فضلاء افغاني حوزه علميّه قم در سال 1365 به تدريس خارج فقه و اصول مشغول مي‏گردد. اين جلسات نخست در مدرسه توحيد كه زير نظر شخص ايشان تأسيس شده و اداره مي‏گرديد، داير و در سال 1369 هجري. شمسي به سالن شماره 31 مدرسه آيت اللّه العظمي‏ گلپايگاني منتقل گرديد، تا اينكه مجدداً از سال 1375 در دفتر ايشان دوباره آغاز و تا قبل از ارتحال ايشان ادامه يافتمراکزي که فرد از بانيان آن به شمار مي آيد : يكي از شاهكارهاي اجتماعي آيت اللّه فاضل (ره) ايجاد دارالايتام بود و با توجه به مسئوليّت‏هاي خطير سياسي - فرهنگي كه ايشان داشت، لحظه‏اي از خدمت به توده‏هاي محروم و خانواده‏هاي شهداء و ايتام... غافل نبود و در همين راستا مؤسّسه خيريّه خاتم الانبياء و دارالايتام را در كابل و برخي از شهرهاي جمهوري اسلامي ايران راه اندازي نمود.شاگردان : آيت اللّه فاضل (ره) در مدت حضور خويش در افغانستان، نجف اشرف و قم، شاگردان فراواني راتربيت نموده‏اند و از فيض و كمال علمي خويش بهرمند ساخته‏اند مانند:1 - شيخ علي اكبر محقق2 - سيد محمد باقر زكي3 - شيخ محمد محقق4 - شيخ ابواحمد ساعدي5 - سيّد عبداللّه فضل اللّه لبناني، كه كتاب اتم و حركت ايشان توسط او انتشار يافته است.6 - شيخ گردي حسين توكلي، كه اكنون در نجف است و از اساتيد آن حوزه مي‏باشد.7 - سيّد باقر علوي، مقيم نجف اشرف.8 - شيخ علي حسن رفيعي، از اساتيد جامعه در نجف اشرف.در حوزه قم، مدرسه علميه توحيد و درس خارج فقه و اصول ايشان خيلي‏ها، افتخار شاگردي آيت اللّه فاضل (ره) را يافته‏اند كه در ظرفيت اين مقال نمي‏گنجد.آرا و گرايشهاي خاص : خصوصيات اخلاقي آيت اللّه فاضل (ره) از جهات مختلف شايسته بررسي و مطالعه مي‏باشد و از مصاحبه با دوستان، هم دوره‏هايشان و شاگردان آن مرحوم، پيداست كه وي از صفات نيك زيادي بهرمند بوده و ما در اين فرصت كم، برخي از صفات او را از زبان دوستان و همسنگريهاي فرهنگي - سياسي‏اش مي‏شنويم.1 - تعبد 2 - دوستي اهلبيت (ع) 3 - بر خورد نيكو 4 - شجاعت 5 - تحمّل سختيچگونگي عرضه آثار : آيت اللّه فاضل (ره) غير از آثار ارزشمندي كه چاپ و به دست مردم رسيده، نوشته‏ها و آثار غير چاپي را نيز تدوين و آماده انتشار ساخته‏اند:1 - تقريرات درس خارج اصول آيت اللّه العظمي‏ خوئي (ره)2 - تقريرات فقه آيت اللّه العظمي‏ خوئي3 - تقريرات خارج فقه شهيد صدر (ره)4 - تقريرات خارج اصول آيت اللّه العظمي‏ صدر (ره)5 - تقرير موضوعي: كه سلسله درس‏هاي استادش شهيد صدر است.6 - خاطرات دوران جهاداين نوشته‏ها بيشتر در زماني تدوين شده است كه ايشان در نجف بودند و با توجه به دوران كوتاه اقامت ايشان در نجف اشرف، با استعانت از امدادهاي غيبي و به ياري استعداد فوق العاده خود، آثار پر مايه علمي را از خود به يادگار گذاشتند.آثار : آراء الذّرين، حول الذّرة و الحركة ويژگي اثر : شان وقتيكه در نجف بود، مكتب‏هاي انحرافي - فلسفي مخصوصاً ماركسيسم در عراق گسترش مي‏يافت. در همان زمان بود كه كتاب فلسفي با ارزش خود بنام - اتم و حركت - آراء الذرين... را نوشت كه توسط يكي از شاگردان ايشان، حجة الاسلام و المسلمين سيّد عبداللّه فضل اللّه در سال 1356 در لبنان به چاپ رسيد.آيت اللّه فاضل (ره) در اين اثر خود بسيار زيبا ديدگاه دانشمندان مادي و الهي را در مورد مادّه و حركت، به تعريف در آورده و بيان كرده كه نقش آن در تغيير مكانيكي مادي چيست؟ ماده، حركت و صورت تركيبي پديده‏هاي جهان را بسيار عالي بيان نموده است و ديدگاه فلاسفه الهي را در ردّ انديشه ماركسيسم بيان كرده و حدود تجربه و علوم تجربي را مشخص ساخته است.با رعايت سير منطقي بحث و طرح سؤالات پيرامون موضوع، به خوانندگان روشنايي مي‏بخشد و فلسفه دوستان را به اقناع فكري مي‏رساند.2 حوار حول المهدي الفاطمي ويژگي اثر : در اين كتاب روايات متواتري از رسول اكرم (ص) و ساير ائمه (ع) در شأن امام عصر (ع) نقل نموده است و نيز از علماء اهل سنت درباره ولادت، قيام و شرايط ظهور آن حضرت رواياتي را جمع آوري نموده است و سلسله سند آنها را نيز بسيار دقيق آورده است. و با شيوه مناظره، بين دو نفر سؤال كننده و پاسخ دهنده، بحث را شروع و سپس سؤال مطرح شده را بسيار روشن و متين جواب مي‏دهد.دلايل عقلي - فلسفي براي اثبات طول عمر امام زمان (ع) و بقاء وي از حوادث طبيعي به رشته تحرير در آمده است و كتاب ارزشمندي است كه مايه علمي و دقت نظر اين عالم ربّاني را نشان مي‏دهد.3 حول المعتقدات ويژگي اثر : در اين اثر، ديدگاه ماديون را در مورد جهان و هدفمندي نظام هستي بيان و سپس رد نموده است و تبيين ساخته كه خداشناسي ريشه فطري دارد و خيلي پديده‏هايي هستند كه با دستگاه‏هاي مادي قابل درك و كشف نيستند. از كوچكترين ماده عالم همانند اتم تا بزرگترين پديده نظام هستي، نيازمند علت هستند.در بخش ديگري از اين كتاب به:- هدفمندي جهان هستي- تركيبات فيزيكي جهان و سير تكامل آن بر اساس قانونمندي، اشاره نموده است .و در پايان به معاد و رستاخيز انساني پرداخته و پاسخ منكران مرگ را داده است كه با مرگ، انسان پايان يافته نيست، بلكه مرگ خود نوعي تكامل است و اهداف قيامت، استقرار عدالت و رسيدگي به حقوق مظلومين مي‏باشد.4 منتهي المطالب في شرح المكاسب ويژگي اثر : اين اثر تحقيقي و گرانسنگ كه يكي از آخرين آثار علمي و قلمي ايشان است، حاوي نكات ظريف و بديع در شرح و توضيح كتاب «محرّمات» مكاسب شيخ اعظم مي‏باشد كه جلد اول آن به زيور طبع آراسته گرديده و در دسترس دانش پژوهان قرار دارد و جلد دوم آن آماده نشر مي‏باشد. اين اثر، كمك شايان به محصلين علوم ديني مي‏نمايد. و خدمتگزاري ايشان را نسبت به حوزه‏هاي علميه نشان مي‏دهد، و متأسفانه اجل نگذاشت تا از وجود پر مايه خويش دانش دوستان را فيض بخشد و افكار بلند خود را در قالب آثار مطبوع به رشته تحرير در آورد.