بیان مسأله
هر سال با نزدیک شدن به پایان سال و فرارسیدن شب چهارشنبه آخر سال، شاهد برپایی مراسمی هستیم که ریشه در دوران باستان دارد و «چهارشنبه سوری» نامیده میشود. این آیین که برگرفته از باورهای دین زرتشت و تقدس آتش در آن فرهنگ است، امروزه با شکلهای مختلفی از جمله پریدن از روی آتش و انفجار ترقه و مواد محترقه اجرا میشود.
مسأله اصلی اینجاست که این آیین از منظر دین مبین اسلام، بهویژه با توجه به اصل توحید افعالی، چه جایگاهی دارد؟ آیا میتوان این عمل را صرفا به عنوان یک «سنت ملی» پذیرفت و توجیه کرد، یا اینکه با تعالیم الهی و عقل سلیم در تضاد است؟
ضرورت بحث
ضرورت پرداختن به این موضوع از چند جهت حائز اهمیت است:
نخست، از نظر اعتقادی، حفظ پاکی توحید و دوری از هرگونه شائبه شرک و خرافه در جامعه اسلامی امری بدیهی است.
دوم، از نظر اجتماعی و امنیتی، آمارهای نگرانکننده جراحات و حتی فوتیهای ناشی از انفجار ترقه و مواد محترقه در این شب، لزوم بازنگری در این سنت را دوچندان میکند.
سوم، ضرورت تفکیک بین «سنتهای ملی صحیح» و «آیینهای خرافی» برای نسل جدید است تا جوانان با تکیه بر عقل و شرع، هویت واقعی خود را بشناسند و در دام تقلید کورکورانه از گذشتگان نیفتند.
هدف از نگارش مقاله
هدف از نگارش این مقاله، واکاوی ماهیت آیین چهارشنبه سوری از منظر دین و ارایه دیدگاه مراجع معظم تقلید است. تلاش ما این است تا با استناد به نظرات کارشناسانه علما، نشان دهیم که این آیین نه تنها مبنای شرعی ندارد، بلکه میتواند نوعی شرک، خرافه و تهدید برای امنیت جامعه باشد.
آیین چهارشنبه سوری، متأثر از دین زرتشت
آیین چهارشنبه سوری که یادگار ایران باستان و ایران قبل از اسلام است متأثر از دین زرتشت است که آتش را مقدس می داند. در این آیین با پریدن از روی آتش و گفتن «زردی من از تو، سرخی تو از من» از آتش به عنوان یک امر مقدس مدد خواسته می شود. این امر از نظر اسلام شرک تلقی می شود زیرا یک مسلمان علاوه بر توحید ذاتی، قائل به توحید افعالی نیز هست.
توحید افعالی یعنی اینکه هیچ کاری در عالم صورت نمی گیرد و هیچ حادثه ای رخ نمی دهد مگر آنکه سلسله علل آن به خداوند منتهی می شود. به تعبیر حکما هیچ مؤثری در عالم غیر از خدا نیست و به عبارت دیگر هیچ چیزی غیر از خدا در عالم مؤثر نیست. بنابراین مدد خواستن از آتش برای سلامتی نوعی شرک است.
آیا چهارشنبه سوری، سنت ملی است؟!
برخی می گویند چهارشنبه سوری یک سنت ملی است و سنن ملی را باید محترم شمرد. پاسخ این است که آن دسته از سنن ملی را باید محترم شمرد که مبنای عقلی داشته باشند نه همه آنها را. مثلاً آیین نوروز در ایران یک مبنای عقلی دارد و آن این است که نیاکان ما بهترین روزهای سال را که طبیعت در نقطه تعادل قرار دارد برای سیاحت و تفریح و دید و بازدید و صله رحم انتخاب کرده اند و این نوعی توجه به خالق هستی است و اگر به دور از لهو و لعب برگزار شود مورد تأیید اسلام است.
چهارشنبه سوری، تقلید رفتار خطای گذشتگان
قرآن کریم یکی از مشکلات همه پیامبران را تقلید امت های آنها از آباء و اجداد خود می داند که وقتی به آنها می گفتند چرا این کار را انجام می دهید می گفتند ما پدران خود را بر این راه یافتهایم و ما راه آنها را ادامه می دهیم. امروز نیز وقتی از عده ای سئوال می شود که چرا مثلاً آیین چهارشنبه سوری را برگزار می کنید، می گویند چون پدران ما این کار انجام می دادند.
به قول شهید آیتالله مطهری (نقل به مضمون) «شاید پدران ما شعور نداشتند، آیا ما باید کار آنها را تکرار کنیم؟! این گونه آیین ها سند نادانی یک ملت است و ما باید روی آن را بپوشانیم نه اینکه هر سال تجدید کنیم. وقتی ما این کار را انجام می دهیم زبان حال ما این است که ماییم که چنین پدران نادانی داشته ایم.»
نظر آیتالله العظمی مکارم شیرازی پیرامون چهارشنبه سوری
آیتالله العظمی مکارم شیرازی (دام ظله) در پاسخ به آداب و رسوم نوروز و مراسمی که در شب چهارشنبه آخر سال برخی افراد انجام می دهند، می فرمایند:
بخشی از رسوم که در نوروز برگزار می شود بسیار خوب است و بخشی خرافی است انسان عاقل کارهای خوب را انجام می دهد و از خرافات پرهیز می کند. نظافت، خانه تکانی، دید و بازدید و کمک به نیازمندان و خیلی از کارهای دیگر خوب است اما آتش روشن کردن در چهارشنبه سوری یک بدعت خرافی است مخصوصا با گفتن این جمله که «سرخی تو از برای من زردی من از برای تو» اینها خرافات است انسان عاقل نباید به سراغ این ها کارهای برود ...1
ایشان همچنین میفرمایند:
چهارشنبه سوری یک سنت خرافی است، نباید سنت خرافی را احیا کنیم و کارهای که در چهارشنبه سوری انجام می شود به جهات مختلف حرمت دارد از جمله: خطرهای که در پیش دارد، دفاع از خرافات واسرافی که می شود.
نظر آیتالله سبحانی پیرامون چهارشنبه سوری
آیتالله جعفر سبحانی (دام ظله) در مذمت چهارشنبه سوری و دوری از ترویج این خرافه می فرمایند:
قرآن مجید میفرماید یکی از اهداف بعثت پیامبر این است که غل و زنجیری که بر افکار مردم بسته شده بود را باز کند. مراد از غل و زنجیر آداب و رسوم جاهلی است که هیچ اثری در اخلاقیات و زندگی انسان ندارد از این رو پیامبر اسلام تمام رسوم جاهلیت که به ضرر انسان بود را لغو کرد.
چهارشنبه سوری به نحوی که در ایران رسم شده جهل است و ضررهای آن برای همه مشهود است. متاسفانه به خاطر همین رسوم غلط، جوانان زیادی زخمی و کشته میشوند و پدران و مادران آنها در سوگ آنها مینشینند. همه انبیا و اولیای الهی آمدند تا با خرافات مبارزه کنند و چهارشنبه سوری هم نوعی خرافه است. باید از اصالت هایی که موجب پیشرفت ملت ما میشود محافظت کرد.
تقلید از دیگران در صورتی درست است که باعث سازندگی شود ولی تقلیدی که مایه بدبختی شود درست نیست. پریدن روی آتش و گفتن برخی جملات و... به هیچ وجه درست نیست. به همه مردم توصیه می کنم که در روز چهارشنبه آخر سال مراقب اعمالشان باشند و دچار مسائل خلاف شرع و عقل نشوند.2
نظر آیتالله العظمی جوادی آملی پیرامون چهارشنبه سوری
آیتالله العظمی جوادی آملی (دام ظله) درباره خرافه چهارشنبه سوری میفرمایند:
آتش افروختن و جستن از آن و ترقه زدن و منفجر کردن مواد منفجره در چهارشنبه آخر سال، نه برهان عقلی دارد و نه دلیل نقلی و نه منفعت ملی و جز خرافه و در مواردی زیانباری غیرقابل جبران چیز دیگری نیست. این کار سنت سیئه و ظلم به فرهنگ مردم بزرگ ایران است و نه تنها مبنای عقلی و نقلی ندارد بلکه برخلاف نظم و امنیت و آسایش افراد و همنوعان است و آزادی آنان را سلب میکند. زیبنده کشور اسلامی این است که از این سنت زشت دست بردارد.
نظر آیتالله العظمی نوری همدانی پیرامون چهارشنبه سوری
آیتالله العظمی نوری همدانی (دام ظله) درباره خرافه چهارشنبه سوری میفرمایند:
چهارشنبه سوری جزء خرافات است و کارهایی که انجام می دهند و موجب آزار و اذیت مردم می شود، حرام می باشد و باید جدا از آن اجتناب شود.
استفتاء از مراجع معظم تقلید درباره چهارشنبه سوری و سیزده به در
در ادامه متن استفتاء از مراجع معظم تقلید درباره چهارشنبه سوری و نحسی روز 13 فروردین و پاسخ مراجع عظام تقلید می آید.
متن استفتاء:
خرید و فروش ترقه و انجام چهارشنبه سوری و سیزده به در به اعتقاد نحسی 13 و احیای مظاهر ملی گرایی مانند تخت جمشید چگونه است؟ متاسفانه این اعمال مورد تشویق قرار گرفته است.
پاسخ حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای (قدس سره):
«چهارشنبه سوری و سیزده بدر مبنای عقلایی ندارد.»
پاسخ حضرت آیتالله العظمی فاضل لنکرانی (قدس سره):
«در فرض مزبور که دارای خطرات جانی و مالی است و موجب اذیت و آزار دیگران است و مخالف مقررات و قانون و نظم جامعه است، جایز نیست.»
پاسخ حضرت آیتالله العظمی بهجت (قدس سره):
«این کارها مشروعیت ندارد.»
پاسخ حضرت آیتالله العظمی تبریزی (قدس سره):
«هیچ یک از این امور رجحان شرعی ندارد و تشویق مردم به این مورد، تشویق به دنیا و غافل کردن از آخرت است و اینکه تصور می کنند این امور مردم را به حفظ وطن و عزت وا می دارد، تصوری باطل است. آنچه مردم را به عزت می رساند و به حفظ وطن وا می دارد ایمان است و بس.»
پاسخ حضرت آیتالله العظمی صافی گلپایگانی (قدس سره):
«اشکال دارد.»
پاسخ حضرت آیتالله العظمی سیستانی (دام ظله):
«اموری که به جامعه ضرر میزند و موجب ایذاء مردم است، مانند استعمال ترقه، خرید و فروش آن، جایز نیست.»
پاسخ حضرت آیتالله العظمی مکارم شیرازی (دام ظله):
«این کارها شایسته مسلمان نیست.»3
احکام چهارشنبه سوری از منظر آیتالله العظمی شهید امام خامنهای (قدس سره)
حکم شرکت در مراسم چهارشنبه سوری
سوال: چهارشنبه سوری و شرکت در آن مراسم چه حکمی دارد؟
جواب: چهارشنبه سوری هیچ مبنای شرعی ندارد و اگر مستلزم ضرر و فساد یا موجب ترویج اعتقادات باطل باشد، جایز نیست.
حکم خرید و فروش ترقّه
سوال: استفاده از ترقّه و مواد قابل انفجار و ساخت و خرید و فروش آنها اعم از اینکه موجب اذیّت و آزار بشوند یا خیر، چه حکمی دارد؟
جواب: در صورتی که موجب اذیّت و آزار دیگران باشد، و یا تبذیر مال محسوب شود، و یا خلاف قانون و مقرّرات نظام جمهوری اسلامی باشد، جایز نیست.
جبران خسارت بدنی و مالی ناشی از چهارشنبه سوری
سوال: اگر کسی در شب چهارشنبه سوری، با انداختن ترقّه و امثال آن، موجب اذیّت و آزار دیگران شده باشد، چه وظیفه ای دارد؟
جواب: در فرض سؤال باید توبه و استغفار نماید، و توبه از گناه هم با استغفار و پشیمانی از گناه و تصمیم جدّی بر تکرار نکردن آن حاصل میشود.
و اگر حق النّاس در میان است -یعنی آسیب بدنی و یا مالی به دیگران وارد کرده-، چنانچه آن شخص را میشناسد، باید خسارت آن را جبران کند، و یا به نحوی رضایت او را احراز نماید؛
و اگر او را نمیشناسد، و معلوم نیست، باید مبلغ خسارت را از طرف او به فقرا صدقه بدهد.4
جمعبندی و نتیجهگیری:
با مرور مباحث مطرح شده و نظرات صریح مراجع عظام تقلید و اندیشمندان دینی، میتوان نتیجه گرفت که آیین «چهارشنبه سوری» به شکلی که امروزه رایج است، فاقد هرگونه مبنای عقلی و شرعی است. از دیدگاه اسلام، توحید افعالی اصلی انکارناپذیر است که بر اساس آن، اثرگذاری واقعی در جهان هستی منحصر به خداوند متعال است. بنابراین، مدد جستن از آتش برای سلامتی یا دفع بلا، نوعی شرک و انکار توحید است که با ایمان اسلامی سازگاری ندارد.
از سوی دیگر، استدلال طرفداران این آیین مبنی بر «ملی بودن» آن، با نقد جدی مواجه است. همان طور که در مقاله اشاره شد، ملی بودن یک سنت، توجیهکننده صحت آن نیست؛ بلکه معیار، «مبنای عقلی» و سازگاری با ارزشهای الهی است.
آیینهایی مانند نوروز که با توجه به طبیعت و صله رحم همراه است، مورد تأیید است، اما چهارشنبه سوری که مملو از خرافات، اسراف و خطرات جانی است، نمیتواند افتخار یک ملت با فرهنگ و متدین باشد. همان گونه که شهید مطهری به درستی اینگونه رفتارها را سند نادانی یک ملت میدانستند که باید آن را پوشاند، نه اینکه هر سال تجدید کرد.
نظرات مراجع معظم تقلید نیز همگی در یک محور قرار دارند:
این آیین بدعت خرافی است، خطرات جانی و مالی دارد، موجب اذیت و آزار مردم میشود و مشروعیت شرعی ندارد. تأکید علما بر لزوم مبارزه با خرافات و حفظ امنیت و نظم جامعه، نشاندهنده اهمیت این موضوع است.
راهکارهای پیشنهادی:
۱. ترویج فرهنگ شادیهای اسلامی و سالم: مسئولان فرهنگی و خانوادهها باید تلاش کنند با برنامهریزی دقیق، شادیهای سالم و مبتنی بر ارزشهای دینی را جایگزین مراسم خطرناک کنند. برگزاری جشنهای خانوادگی، دید و بازدیدهای زودهنگام و برنامههای شاد مذهبی میتواند فضای مثبتی را ایجاد کند.
۲. آموزش و آگاهیبخشی: باید از طریق رسانهها، مدارس و مساجد، نسل جوان را با خطرات این آیین از نظر اعتقادی (شرک) و جانی (سوختگی و آسیب) آگاه کرد و توضیح داد که تقلید کورکورانه از گذشتگان نشانه عدم بلوغ فکری است.
۳. قانونمندی و برخورد قاطع: لازم است برخورد قانونی با تولید، فروش و استفاده از ترقه و مواد محترقه که امنیت مردم را به خطر میاندازد، با جدیت بیشتری دنبال شود تا از آسیبهای اجتماعی جلوگیری شود.
۴. بازتعریف هویت ملی: باید به نسل جدید آموخت که هویت ایرانی و اسلامی در پیروی از خرافات نیست، بلکه در علم، تقوا، اخلاق و پیشرفت است.
سخن پایانی:
آتش خرافه هرگز نمیتواند روشنگر راه سعادت یک ملت باشد؛ ملت ما که قدمتی درخشان در توحید و عقلانیت دارد، باید با افکندن نور ایمان و معرفت بر تاریکیهای جهل، شادی واقعی و پایدار را در سایه توحید و امنیت جستجو کند، چرا که امنیت و عقلانیت، بهترین میراث برای آیندگان است.
پینوشتها:
1. خبرگزاری برنا، کد مطلب: 96976.
2. خبرگزاری مهر، کد مطلب: 1048925.
3. مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید، ج 1، ص 155.
4. پایگاه اطلاع رسانی دفتر امام شهید خامنهای (leader.ir).
نویسنده: سیدامیرحسین موسوی تبار
منبع: تحریریه راسخون
این مقاله در تاریخ 24 اسفند 1404 بروزرسانی شده است.
