نقد فيلم « سرتو بدزد رفيق »
نويسنده :عزيزالله حاجي مشهدي
دراولين نگاه ،وقتي از "وسترن ايتاليايي" يا به قول معروف وسترن اسپاگتي سخن به ميان مي آيد، ناخواسته ذهن آدمي به طرف اثري نازل از گونه وسترن کشيده مي شود که لابد با حفظ همان ويژگي ها وعناصر و نشانه هاي هميشگي اين گونه فيلم ها ،رگه هايي طنز وشوخي و گاه لودگي را نيز با خود به همراه دارد . با تماشاي هفتمين ساخته فيلمساز صاحب نام ايتاليايي ، سر جو لئونه با عنوان اصلي به خاطر يک مشت ديناميت -در ادامه ديگر آثار او ( به خاطر يک مشت دلار ، به خاطر چند دلار بيشتر ، خوب بد زشت و ...) اين بار نيز با اثري متفاوت از گونه فيلم هاي وسترايتاليايي رو به مي شويم .
سرجو لئونه ( باب رابرتسن ) فيلمساز مشهور و يکي از بنيانگذاران وسترن ايتاليايي ( زاده 1926در رم ) به خانواده اي هنري تعلق دارد. پدر او روبرتو روبرتي ، بازيگر و کارگردان سينما بود و به همين دليل ،سرجو از دوران کودکي به همراه پدرش در استوديوهاي فيلمسازي حضور مي يافت و همين آشنايي هاي نزديک با جريان توليد فيلم و حضور در پشت صحنه سينما ،او را به دنيا فيلمسازي نزديک کرد لئونه ،با پشتوانه علاقه به فيلمسازي وبرخورداري از نعمت نزديک شدن به برخي از کارگردان هاي بزرگ ايتاليايي و آمريکايي وهمچون ويتوريو دسيکا ، رابرت وايز ،فرد زينه مان و ويليام وايلر و دستياري آنان ،از سال 1959 با نخستين فيلم سينمايي خود آخرين روزهاي پمپي به طورمستقل وارد کار فيلمسازي شد و تا پايان زندگي اش دراواسط دهه هشتاد ، حدود 9فيلم سينمايي قابل اعتنا را در کارنامه فيلمسازي خود به ثبت رسانده است . سرتو بدزد رفيق ازاين جهت کار متفاوتي به شمار مي آيد که بين قالب ( ساختار متعارف و معمول آثر ) و آن چه در متن و بافت دروني فيلم ( درونمايه و مضمون اثر ) يافت مي شود ، سرشار از تناقض نمايي يا نوعي آشنايي زدايي است . يعني در ظاهربا اثري سبک ،با رگه اي از طنز و گاه فانتزي روبه رو هستيم . که از قضا، با استفاده از همين ظاهر معمولي و آشنا ، آن هم درحد و اندازه هاي يک وسترن اسپاگتي ، قرار است از نيروهاي انقلابي و مردمي وشورش هاي دهقاني و مبارزات انقلابي سرشناس و مکزيکي ( فرانچسکو پانچوويلا ) تصويري متفاوت و سرشار از طراوت و تازگي را به تماشا بنشينيم !
پرداختن به چهره هاي شاخص اين گونه قهرمانان تاريخي و مورد ستايش مردم ، به ويژه کشاورزان و روستائيان ؛ در ديگر آثار سينمايي نيز بارها تجربه شده است . وقتي حدود بيست سال پيش از آن ، فيلمسازي چون اليا کازان ، اثري به ياد ماندني و معروف با نام زنده باد زاپاتا را در سال 1952 مي سازد ، در آن فيلم نيز مارلون براندو ايفاگر نقشي از همين گونه مي شود تا همچون انتونيو باندراس ( در سال 2003 براي بروس بروسفورد در يک مجموعه تلويزيوني ، نقش پانچوويلا را به تصوير بکشد و بازي قابلي از خود ارائه دهد ، انقلابي صاحب نامي که عمده شهرتش را مديون طبقه و قشري که به آن تعلق دارد - يعني کشاورزان و دهقانان - است سرکوبي بي رحمانه پانچو ويلا و تماي اطرافيان و طرفدارانش طي يک جنگ رسمي دراوايل دهه 1920 از سوي رئيس جمهور وقت مکزيک ( پورفرو دياز ) از نمونه هاي مثال زدني و فراموش ناشدني ثبت شده در تاريخ ملت هاست که امروز ، تلخي هاي آن ؛ حتي با گذشت ها سال ها هنوز در ذهن بسياري زنده است . شايد به همين روي است که شنيده مي شود فيلمساز صاحب نام بوسنيايي ( امير کوستوريتسا ) که سخت شيفته زندگي و سرگذشت پانچو ويلااست نيز تصميم گرفته روايت تازه و ديگر گونه اي از زندگي اين قهرمان تاريخي را به تصوير بکشد .
فيلمنامه سر تو بدزد رفيق در حال و هواي کارهاي اقتباسي سينما ، به کمک يک گروه سه نفره از نويسندگان ( با حضور سرجو لئونه ، سرجو دوناتي و لوچيانو وينچنزو ) به نگارش درآمده است و لئونه درمقام کارگردان ، کوشيده است کاري ساده وروان ، با حفظ ضرباهنگ مناسبي که به کل اثر،کشش مناسبي مي بخشد ، توليد کند که ضمن برخورداري از ويژگي هاي کارهاي عامه پسند ، توجه روشنفکران و منتقدان سينما را نيز به خود جلب کند . استفاده از نيروهاي مجرب در بخش هاي مختلف توليد ،از فيلمبرداري کم نقص جوزپه روتزوليني گرفته تا تدوين نينو باراگلي و به ويژه استفاده از موسيقي بسيار اثرگذار و متناسب با فضاهاي فيلم ( ساخته انيو موريکونه ) که در ديگر آثار لئونه نيز با وي همکاري ارزنده اي داشته است ، باعث مي شود که بر خلاف آن نگاه اوليه ، تما شاگرچنين فيلمي که از اين کارگردان ، با توجه به سابقه انتظار يک فيلم تجاري و صرفا سرگرم کننده از گونه وسترن ايتاليايي را دارد ، در عمل ، با اثري جدي و تامل بر انگيز روبه رو مي شود . اثري که هر چه پيش تر مي رويم ، با لحني جدي تر آن روبه رو مي شويم و چهره ضد قهرماني چون خوآن ( رد استايگر) نيز با همه خشونت وبي قيدهاي اخلاقي و حرفه اي اش ، ناخواسته به فضايي کشيده مي شود که گويي قرار است همسو با همه نيروهاي انقلابي درگير با نيروهاي حکومتي سرکوب گر و فضاي پرخفقان حکومت نظامي ( در حال و هواي اوايل دهه 1920 در مکزيک ) به راستي نقشي موثر و به ياد ماندني ايفا کند . همان طور که جان ( جيمز کابرن ) با انبوه ديناميت هايي که در پالتوي خود مخفي کرده است ، به عنوان يک آدم انقلابي فراري ايرلندي که براي سرش نيز جايزه تعيين کرده اند ، براي تحقق يک هدف بزرگ تر و شرافتمندانه تر ، با انقلابيون هم جهت مي شود وبه اعمالي قهرمانانه دست مي زند .
فيلم ،ستايشگر روح بلند و قهرمانانه آدم هاي پردل و شجاع است در مسير رسيدن به هدف هاي بزرگ و مورد اعتناي جامعه ، آن هم از طيف کشاورزان و زحمتکشان ؛ از نگاه سر جولئونه که برخلاف ساير آثار وسترن که مي کوشند تا حس احترام به هم نوع را در تماشاگر تقويت کند ، اين بار چنين احساسي به شيوه خاص سرجو لئونه و آرمان گرايي هاي خاص او ، طي دو مرحله عملي مي شود ؛ ابتدا قهرمانان فيلم ، حس احترام به هم گروه را در خود تقويت مي کنند تا بعد بتوانند در ميدان بزرگ تر به حس همدلي و احترام به هم نوع در سطحي وسيع تر برسند وبه تجربه شيرين رستگار شدن دست يابند.
منبع: نشريه صنعت سينما ،شماره 83
/س
سرجو لئونه ( باب رابرتسن ) فيلمساز مشهور و يکي از بنيانگذاران وسترن ايتاليايي ( زاده 1926در رم ) به خانواده اي هنري تعلق دارد. پدر او روبرتو روبرتي ، بازيگر و کارگردان سينما بود و به همين دليل ،سرجو از دوران کودکي به همراه پدرش در استوديوهاي فيلمسازي حضور مي يافت و همين آشنايي هاي نزديک با جريان توليد فيلم و حضور در پشت صحنه سينما ،او را به دنيا فيلمسازي نزديک کرد لئونه ،با پشتوانه علاقه به فيلمسازي وبرخورداري از نعمت نزديک شدن به برخي از کارگردان هاي بزرگ ايتاليايي و آمريکايي وهمچون ويتوريو دسيکا ، رابرت وايز ،فرد زينه مان و ويليام وايلر و دستياري آنان ،از سال 1959 با نخستين فيلم سينمايي خود آخرين روزهاي پمپي به طورمستقل وارد کار فيلمسازي شد و تا پايان زندگي اش دراواسط دهه هشتاد ، حدود 9فيلم سينمايي قابل اعتنا را در کارنامه فيلمسازي خود به ثبت رسانده است . سرتو بدزد رفيق ازاين جهت کار متفاوتي به شمار مي آيد که بين قالب ( ساختار متعارف و معمول آثر ) و آن چه در متن و بافت دروني فيلم ( درونمايه و مضمون اثر ) يافت مي شود ، سرشار از تناقض نمايي يا نوعي آشنايي زدايي است . يعني در ظاهربا اثري سبک ،با رگه اي از طنز و گاه فانتزي روبه رو هستيم . که از قضا، با استفاده از همين ظاهر معمولي و آشنا ، آن هم درحد و اندازه هاي يک وسترن اسپاگتي ، قرار است از نيروهاي انقلابي و مردمي وشورش هاي دهقاني و مبارزات انقلابي سرشناس و مکزيکي ( فرانچسکو پانچوويلا ) تصويري متفاوت و سرشار از طراوت و تازگي را به تماشا بنشينيم !
پرداختن به چهره هاي شاخص اين گونه قهرمانان تاريخي و مورد ستايش مردم ، به ويژه کشاورزان و روستائيان ؛ در ديگر آثار سينمايي نيز بارها تجربه شده است . وقتي حدود بيست سال پيش از آن ، فيلمسازي چون اليا کازان ، اثري به ياد ماندني و معروف با نام زنده باد زاپاتا را در سال 1952 مي سازد ، در آن فيلم نيز مارلون براندو ايفاگر نقشي از همين گونه مي شود تا همچون انتونيو باندراس ( در سال 2003 براي بروس بروسفورد در يک مجموعه تلويزيوني ، نقش پانچوويلا را به تصوير بکشد و بازي قابلي از خود ارائه دهد ، انقلابي صاحب نامي که عمده شهرتش را مديون طبقه و قشري که به آن تعلق دارد - يعني کشاورزان و دهقانان - است سرکوبي بي رحمانه پانچو ويلا و تماي اطرافيان و طرفدارانش طي يک جنگ رسمي دراوايل دهه 1920 از سوي رئيس جمهور وقت مکزيک ( پورفرو دياز ) از نمونه هاي مثال زدني و فراموش ناشدني ثبت شده در تاريخ ملت هاست که امروز ، تلخي هاي آن ؛ حتي با گذشت ها سال ها هنوز در ذهن بسياري زنده است . شايد به همين روي است که شنيده مي شود فيلمساز صاحب نام بوسنيايي ( امير کوستوريتسا ) که سخت شيفته زندگي و سرگذشت پانچو ويلااست نيز تصميم گرفته روايت تازه و ديگر گونه اي از زندگي اين قهرمان تاريخي را به تصوير بکشد .
فيلمنامه سر تو بدزد رفيق در حال و هواي کارهاي اقتباسي سينما ، به کمک يک گروه سه نفره از نويسندگان ( با حضور سرجو لئونه ، سرجو دوناتي و لوچيانو وينچنزو ) به نگارش درآمده است و لئونه درمقام کارگردان ، کوشيده است کاري ساده وروان ، با حفظ ضرباهنگ مناسبي که به کل اثر،کشش مناسبي مي بخشد ، توليد کند که ضمن برخورداري از ويژگي هاي کارهاي عامه پسند ، توجه روشنفکران و منتقدان سينما را نيز به خود جلب کند . استفاده از نيروهاي مجرب در بخش هاي مختلف توليد ،از فيلمبرداري کم نقص جوزپه روتزوليني گرفته تا تدوين نينو باراگلي و به ويژه استفاده از موسيقي بسيار اثرگذار و متناسب با فضاهاي فيلم ( ساخته انيو موريکونه ) که در ديگر آثار لئونه نيز با وي همکاري ارزنده اي داشته است ، باعث مي شود که بر خلاف آن نگاه اوليه ، تما شاگرچنين فيلمي که از اين کارگردان ، با توجه به سابقه انتظار يک فيلم تجاري و صرفا سرگرم کننده از گونه وسترن ايتاليايي را دارد ، در عمل ، با اثري جدي و تامل بر انگيز روبه رو مي شود . اثري که هر چه پيش تر مي رويم ، با لحني جدي تر آن روبه رو مي شويم و چهره ضد قهرماني چون خوآن ( رد استايگر) نيز با همه خشونت وبي قيدهاي اخلاقي و حرفه اي اش ، ناخواسته به فضايي کشيده مي شود که گويي قرار است همسو با همه نيروهاي انقلابي درگير با نيروهاي حکومتي سرکوب گر و فضاي پرخفقان حکومت نظامي ( در حال و هواي اوايل دهه 1920 در مکزيک ) به راستي نقشي موثر و به ياد ماندني ايفا کند . همان طور که جان ( جيمز کابرن ) با انبوه ديناميت هايي که در پالتوي خود مخفي کرده است ، به عنوان يک آدم انقلابي فراري ايرلندي که براي سرش نيز جايزه تعيين کرده اند ، براي تحقق يک هدف بزرگ تر و شرافتمندانه تر ، با انقلابيون هم جهت مي شود وبه اعمالي قهرمانانه دست مي زند .
فيلم ،ستايشگر روح بلند و قهرمانانه آدم هاي پردل و شجاع است در مسير رسيدن به هدف هاي بزرگ و مورد اعتناي جامعه ، آن هم از طيف کشاورزان و زحمتکشان ؛ از نگاه سر جولئونه که برخلاف ساير آثار وسترن که مي کوشند تا حس احترام به هم نوع را در تماشاگر تقويت کند ، اين بار چنين احساسي به شيوه خاص سرجو لئونه و آرمان گرايي هاي خاص او ، طي دو مرحله عملي مي شود ؛ ابتدا قهرمانان فيلم ، حس احترام به هم گروه را در خود تقويت مي کنند تا بعد بتوانند در ميدان بزرگ تر به حس همدلي و احترام به هم نوع در سطحي وسيع تر برسند وبه تجربه شيرين رستگار شدن دست يابند.
منبع: نشريه صنعت سينما ،شماره 83
/س
