به طور کلي در درمان بيماري ها با گياهان دارويي و داروهاي گياهي بايد به برخي نکات توجه شود. توجه به اين تذکرات سبب مي گردد که حداکثر اثربخشي توأم با حداقل عوارض ناخواسته، و در نهايت رضايت بيمار و پزشک حاصل شود. اهم اين نکات به شرح زير است.
الف- تجويز هر فرآورده گياهي يا گياه دارويي بايد بر اساس مباني هستند صورت پذيرد. در اين راه استفاده از منابع معتبر علمي و نظرات اساتيد دانشگاهي مي تواند راهگشا باشد. هر گونه استفاده ي نابجا از گياهان مي تواند خطرات جبران ناپذيري را براي بيماران در برداشته باشد. بايد توجه داشت ادعاهاي مختلف (حتي در برخي از سايت هاي اينترنتي) نبايد سبب گمراه شدن بيمار و پزشک گردد.
ب- فرآورده هاي مورد استفاده بايد از توليدکنندگان معتبر تهيه شود. در کشور ما قوانيني براي تهيه فرآورده هاي گياهي تدوين گرديده که بايد توسط توليدکنندگان رعايت شود. توجه به پروانه توليد از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي اطمينان بخش خواهد بود. بايد توجه کرد گياهاني که بدون توجه به مباني علمي جمع آوري و عرصه مي گردد. مستعد تقلب، آلودگي به سموم، مواد شيميايي، فضولات حيواني، آلودگي هاي ميکروبي و قارچي و در نهايت ناکارآمدي در درمان بيماري مي باشند.
ج- فرآورده هاي گياه در دوران حاملگي و شيردهي نبايد تجويز و مصرف گردد، مگر آنکه ايمني آن قبلاً به اثبات رسيده باشد.
د- مصرف فرآورده هاي گياهي نبايد بيش از حد مجاز باشد.
ه- مصرف فرآورده ها بايد با پايش مداوم بيمار و بيماري صورت پذيرد.
و- در درمان بيماري هاي مختلف با الگوهاي طب رسمي نيز بايد به مصرف خودسرانه اين فرآورده ها توسط بيماران توجه داشت.
ز- فقط فرآورده هايي که بخوبي کارايي و ايمني آن مورد تأييد قرار گرفته است، بايد مورد تجويز قرار گيرند.
ح- در مصرف فرآورده ها بايد از کيفيت فرآورده ها اطمينان حاصل شود.
ط- از مصرف فرآورده هاي گياهي در بيماري هايي که در آنها سرعت تشخيص و درمان بيماري از اهميت خاصي برخوردار است (نظير بيماري هاي بدخيم) بايد به شدت اجتناب نمود.
برخي از گياهان دارويي مهم
در اين مقاله با بهره گيري از "فارماکوپه گياهان دارويي ايران"، اطلاعات علمي مربوط به برخي داروهاي گياهي که مصرف زيادي در طب سنتي ما داشته و دارند، همراه با ساير مشخصات علمي آنها ارايه مي گردد.1. آويشن
آويشن، اندام هوايي خشک شده ي گياه. Thymus daenensis Celak از خانواده نعنا (Labiatae) است که حداقل حاوي 0/5 درصد اسانس (حجم/ وزن) سفيد متمايل به زرد رنگ مي باشد.نامهاي گياه
لاتين: Thymus daenensis subsp. Daenensis Celakفارسي: آويشن
عربي: صعتر (سعتر)
انگليسي: Thyme
اندام دارويي:
تمام قسمت هاي هوايي به خصوص سرشاخه هاي گلدار اين گونه مورد استفاده ي دارويي قرار مي گيرد که پس از برداشت در سايه خشک مي شود.مواد مؤثره:
اندام هوايي گياه، داراي تانن، ساپونين، برخي مواد معدني (مثل آهن) و اسانس مي باشد.موارد استفاده:
گونه هاي مختلف آويشن به عنوان مطبوع کننده و طعم دهنده، همچنين به عنوان ضد سرفه، خلط آور، ضد نفخ، ضد ميکروب، ضد قارچ، ضد اسپاسم، دهان شويه و فرآورده هاي دهاني مورد استفاده دارد و به طور کلي به علت تشابه ميزان ترکيبات فنليT. daenensis با T. vulgaris به نظر مي رسد بتوان موارد استعمالي مشابه T. vulgaris را براي T. daenensis انتظار داشت. گفته مي شود اين گياه داراي اثرات مثبت در درمان تينيا ورسي کالر و شب ادراري کودکان مي باشد.عوارض جانبي:
تيمول باعث تحريک غشاي مخاطي و پوست مي شود. علايم مسموميت با تيمول شامل سرگيجه، حالت تهوّع، درد در دستگاه گوارش، سردرد، اغتشاش ذهني، اغما و ايست قلبي- تنفسي است. از تيمول با عصاره ي آويشن در فرآورده هاي خمير دنداني استفاده شده، ولي گاه التهاب لب و زبان به همراه داشته است. گاهي پرخوني و التهاب مزمن در پوست سر را ناشي از صابون و شامپوهاي حاوي تيمول مي دانند.موارد احتياط و منع مصرف:
در مورد مصرف دراز مدت آن رعايت احتياط ضروري است و عصاره ي آن نبايد به تنهايي و بدون اينکه رقيق شود، مصرف گردد. مصرف آن در حاملگي و شيردهي با دوزهاي معمولي اشکالي ندارد. مصرف گونه هاي مختلف آويشن براي ايجاد نظم قاعدگي مؤثر است؛ اما مقادير زياد آن نبايد مصرف شود.موارد استفاده در پزشکي گذشته:
طبيعت آن گرم است. در طب گذشته از آويشن يا صعتر (سعتر)، به عنوان مدر (ادرار آور)، ضد کرم، ضدنفخ و اشتهاآور استفاده مي کردند و جويدن آن را در تسکين درد دندان مؤثر مي دانسته اند.آثار فارماکولوژيک:
نقش اصلي فارماکولوژيک عصاره ي آويشن احتمالاً به سبب وجود ترکيبات فنلي موجود در اسانس آن است. اين ترکيبات به عنوان مسدودکننده ي کانال هاي کلسيم عمل مي کنند و بدين سبب داراي خاصيت کاهنده ي فشار خون مي باشند. تيمول و کارواکرول اثرات ضد گرم، ضد باکتريايي و ضد قارچي از خود نشان داده اند. در مطالعات انساني تأثير مثبت آن در شب ادراري کودکان گزارش شده است.2. اسطوخودوس
اسطوخودوس، گل هاي خشک شده گياه Lavandula angustifolia Mill. از خانواده ي نعناعيان (Lamiaceae) است که حداقل داراي يک درصد اسانس (حجم/ وزن) مي باشد.نامهاي گياه
لاتين: Lavandula angustifolia Millفارسي: اسطوخودوس، اسطوقودوس
عربي: هنان، خزمي، لونده، اصليه
انگليسي: Garden lavender, Common lavender
مواد مؤثره:
گياه، داراي 3-1 درصد اسانس، شامل منوترپن ها مي باشد.موارد استفاده:
اسطوخودوس در مصرف خوراکي در درمان سردرد، ميگرن، دردهاي معدي ناشي از ناراحتي هاي عصبي و حالات هيجاني، همچنين به عنوان آرام بخش و مسکن، ضد نفخ و صفرا آور مورد استفاده قرار مي گیرد. به صورت موضعي نيز در درمان دردهاي روماتيسمي کاربرد دارد. در فرآورده هاي آرايشي و بهداشتي به عنوان معطرکننده استفاده مي شود.موارد استفاده در پزشکي گذشته:
طبيعت آن در درجه ي اول گرم و در درجه ي دوم خشک است. در طب گذشته اسطوخودوس به عنوان داروي آرام بخش، ضد سرفه، ضد نفخ، ادرارآور و ضد اسپاسم استفاده مي شد.آثار فارماکولوژيک:
اين گياه به علت درصد بالاي اسانس، داراي خاصيت بادشکن و آنتي سپتيک است. همچنين به علت مشتقّات کوماريني داراي خاصيت ضد انعقاد خون است.3. اسفرزه
اسفررزه، دانه هاي خشک شده يا پوست دانه هاي گياه، Plantago ovata Forsk (از خانواده بارهنگ (plantaginaceae) که حداقل حاوي 15 درصد موسيلاژ مي باشد.نام هاي گياه
لاتين: Plantago ovata Forskفارسي: اسفرزه، اسفرزه رسمي
عربي: بزرقطونا
انگليسي: Spongel seeds, Pale psyllium seeds, Blonde psyllium, Indian plantago seeds
اندام دارويي:
دانه ها و پوست دانه، اندام دارويي اين گياه را تشکيل مي دهد.مواد مؤثره:
دانه هاي اسفرزه داراي موسيلاژ، پروتئين، قند، روغن ثابت و تانن مي باشد. موسيلاژ حاصل از آن داراي دو بخش است که يک قسمت در آب سرد و قسمت ديگر در آب گرم محلول است.موارد استفاده:
از دانه اسفرزه، به عنوان ضد سرفه، ضد التهاب دستگاه گوارش، ملين و در درمان سندرم روده ي تحريک پذير استفاده مي شود. از موسيلاژ آن در فرآورده هاي آرايشي، به عنوان امولسيون کننده و از پوست دانه ها به صورت موضعي در رفع تحريک پوست استفاده مي گردد.موارد استفاده در پزشکي گذشته:
از اسفرزه در طب گذشته به صورت خوراکي به عنوان ملين و به صورت موضعي به عنوان ضد التهاب استفاده مي شده است.آثار فارماکولوژيک:
موسيلاژ دانه ها، با ايجاد لايه ي محافظ بر مخاط روده ها عمل تسکيل دهنده در موارد التهاب را نشان می دهد. رژيم غذايي با پلي ساکاريدهاي موجود در موسيلاژ موجب کاهش کلسترول و گلوگز خون مي شود که اين عمل به علت تشکيل سد روده اي است که باعث جذب مجدد شده و قسمتي نيز به علت غبر فعال ساختن آنزيم آميلاز است.4. بابونه
بابونه، گل هاي خشک شده گياهMatricaria recutita L. از خانواده کاسني (Asteraceae) است که حداقل داراي 0/4 درصد (حجم/ وزن) اسانس آبي رنگ مي باشد.نامهاي گياه
لاتين: Matricaria recutita L.فارسي: بابونه، بابونه معطر، بابونج، بابينه
عربي: بابونج، قراض
انگليسي:Chamomille
اندام دارويي:
بخش دارويي اين گياه را گلچه ها تشکيل مي دهند که به واسطه ی عطر خاص و شديد خود از ساير گونه هاي نزديک، قابل تشخيص است. گلچه ها تقريباً تلخ مزه است.موارد مؤثره:
گلهاي بابونه ايراني حداقل 0/4 درصد اسانس دارد که قسمت عمده ي اسانس را سزکويي ترپن هاي بيزابولول اکسيد، فارنسن، فارنشول (اسپاتولنول) و کامازولن تشکيل مي دهد.موارد استفاده:
بابونه داراي اثرات ضد التهاب، ضد اسپاسم و ضد نفخ است، که در پيشگيري و درمان زخم معده مصرف مي شود. همچنين به عنوان ضد باکتري، ضد قارچ، آرام بخش و ملين استفاده مي شود. بابونه در درمان التهابات پوستي، سوختگي ادرار اطفال و ترک خوردگي نوک پستان مؤثر است.موارد احتياط:
از مصرف اين دارو در ناحيه اطراف و داخل چشم بايد خودداري شود.موارد استفاده در پزشکي گذشته:
طبيعت آن گرم و خشک است. در طب گذشته بابونه به عنوان ضد التهاب، برطرف کننده ي زخم هاي دهاني و بثور جلدي مصرف شده، همچنين در درمان علايم سرماخوردگي و رفع سردرد مورد استفاده بوده است.آثار فارماکولوژيک:
گل هاي بابونه حاوي گروهي مواد ليپوفيل است که اثر برجسته ضد التهابي دارند و نيز داراي گروهي مواد هيدروفيل با اثر قوي اسپاسموليتيک است. مواد ليپوفيل شامل سزکويي ترپن ها (کامازولن) و مواد هيدروفيل شامل فلاونوئيدها (آپي ژنين) و کومارين ها مي باشد. فعاليت ضد التهاب عصاره ي بابونه بيشتر به واسطه ي ترکيبات ماتريسين (پيشتاز کامازولن)، بيزابولول و اکسيدهاي آن است که عمده ترين ترکيبات موجود در عصاره را تشکيل مي دهد. اين فعاليت به اثر آنتي اکسيدان آنها نظير آنچه روي مهار پروستاگلاندين ها و سنتز لوکوترين ها انجام مي گيرد، نسبت داده شده است.5. بادرنجبويه
بادرنجبويه، برگ هاي خشک شده ي گياهMelissa officinalis L. از خانواده (Laminaceae) است، که داراي اسانس حاوي سيترال مي باشد.نامهاي گياه:
لاتين: Melissa officinalis L.فارسي: بادرنجبويه، فرنجمشک، وارنگ بو
عربي: بادرنجبويه، ترنجان، حشيشه النحل
انگليسي: Balm- leaf, Bee- balm, Lemon- blam, Melissa sweel balm
اندام دارويي:
برگ ها، اندام دارويي گياه اند. برگ هاي علفي- غشايي، با پهناي به طول تا 8 سانتيمتر و عرض تا 5/4 سانتيمتر دارد که برگ هاي پاييني داراي قاعده ي قلبي شکل و بالايي ها داراي قاعده ي دندانه اي سرتيز گوه اي است.مواد مؤثره:
روغن فرّار از مهم تريم گروه ترکيبات موجود در برگ بادرنجبويه مي باشد، که داراي رنگ زرد و بويي مطبوع شبيه بوي ليمو است.موارد استفاده:
بادرنجبويه داراي اثرات آرام بخش، ضد اسپاسم، ضد باکتري و ضد ويروس مي باشد و در درمان اختلالات گوارشي و قلبي با منشأ عصبي و اضطراب مورد استفاده قرار مي گيرد.موارد استفاده در پزشکي گذشته:
طبيعت آن گرم و خشک است. در طب گذشته بادرنجبويه به عنوان آرام بخش، خوشبوکننده ي دهان، التيام دهنده ي زخمها و نيز در درمان سوء هاضمه کاربرد داشته است.آثار فارماکولوژيک:
بادرنجبويه داراي آثار آرام بخش، ضد باکتري و ضد اسپاسم است. عصاره ي هيدروالکلي آن در موش داراي اثر آرام بخش و فعاليت ضد درد محيطي است، همچنين بعد از مصرف پنتوباربيتال باعث تحريک و تقويت خواب در حيوان مي شود. احتمالاً عامل افزايش بازده صفرا توسط کبد، ترکيبات پلي فنلي موجود در گياه است. ترکيبات مسئول فعاليت ضد ويروسي به ويژه، فعاليت عليه هرپس ويروس ها هنوز مورد بحث مي باشد و به احتمال زياد فعاليت ضد ويروس آن از واکنش بين پلي فنل ها و ويروس ناشي مي شود. بدين ترتيب که ترکيبات پلي فنلي گيرنده هاي ويروس ها را اشغال مي نمايد و در نتيجه باعث جلوگيري از اتصال ويروس به ديواره ي سلولي مي شود. عصاره گياه موجب کاهش فعاليت غده ي تيروييد حيوان از طريق کاهش سطح تيروتروپين مي شود.6. بارهنگ
بارهنگ، دانه هاي خشک شده گياهPlantago major L. از خانواده ي بارهنگ (Plantaginaceae) بوده که حداقل داراي 9 درصد چربی مي باشد.نامهاي گياه
لاتين: Plantago major L.فارسي: بارهنگ
عربي: لسان الحمل
انگليسي: General Plantain, Common Plantain, Greater Plantain
اندام دارويي:
دانه هاي اين گياه تيره رنگ، کوچک و تخم مرغي شکل و در ميوه اي پوشينه که به صورت کپسول تخم مرغي است و داراي 2 خانه و محتوي 8-4 دانه مي باشد، قرار دارند.مواد مؤثره:
دانه ي بارهنگ داراي چربي (حداقل 9 درصد)، صمغ (3/5 درصد)، موسيلاژ (5 درصد) ترکيبات فنلي و گلوکوزيدي به نام اوکوبين مي باشد.موارد استفاده:
از بارهنگ در درمان يبوست و به عنوان ضد التهاب دستگاه گوارش استفاده مي گردد.موارد احتياط:
دانه هاي بارهنگ را بايد با مقدار کافي مايع مصرف نمود تا از تراکم آنها در دستگاه معدي- روده اي جلوگيري به عمل آيد.موارد استفاده در پزشکي گذشته:
در طب گذشته بارهنگ را صفراآور و ادرار آور مي دانسته اند.آثار فارماکولوژيک:
موسيلاژ دانه ها با ايجاد لايه ي محافظ بر مخاط روده عمل تسکين دهنده در مورد التهاب را نشان مي دهد.7. برگ بو
برگ بو، برگ هاي خشک شده گياهLaurus nobilis L. از خانواده ي برگ بو (Lauraceae) است که حداقل 2 درصد (حجم/ وزن) روغن فرّار دارد.نامهاي گياه
لاتين: Laurus nobilis L.فارسي: برگ بو
عربي: غار، رند
انگليسي: Laurel, Roman Laurel, True Laurel, Grecian Laurel, Bay Tree, Sweet Bay, True Bay
اندام دارويي:
برگ و ميوه، اندام دارويي درخت برگ بو را تشکيل مي دهد.مواد مؤثره:
مادّه ي اصلي برگ بو را روغن فرّار تشکيل مي دهد که ميزان آن 0/3 تا 3/1 درصد است.موارد استفاده:
برگ بو را به عنوان ادويه و معطرکننده در فرآورده هاي غذايي و آرايشي- بهداشتي به کار مي برند و از آن به صورت خوراکي به عنوان ضد نفخ، صفرا آور و ادرار آور و به صورت موضعي در درمان دردهاي روماتيسمي استفاده مي شود.موارد احتياط:
گزارش هايي مبني بر ايجاد واکنش هاي آلرژيک و درماتيت تماسي، در اثر تماس با برگ بو اعلام شده است. ضمناً روغن فرّار برگ بو نبايستي مستقيماً به صورت خوراکي مصرف شود.موراد استفاده در پزشکي گذشته:
در طب گذشته برگ بو را ادرار آور و ضد سم دانسته؛ همچنين از آن در درمان دردهاي عصبي، سردرد و ريزش مو استفاده مي نموده اند.آثار فارماکولوژيک:
آثار ضد ميکروب، ضد قارچ، ضد شوره ي سر و فراري دهنده ي حشراتي نظير سوسک حمام در روغن فرّار برگ بو تأييد شده است. روغن فرّار گياه سبب کاهش ضربان قلب و فشار خون می گردد. متيل اوژنول موجود در روغن فرار گياه نيز داراي خاصيت آرام بخش و مخدّر در موش مي باشد.8. بنفشه سه رنگ
بنفشه سه رنگ، اندام هوايي گل دار خشک شده ي گياهViola tricolor L. از خانواده بنفشه (Violaceae) است که حاوي حداقل 1/4 درصد فلاونوييد بر حسب هايپروزيد مي باشد.نامهاي گياه
لاتين: Viola tricolor Lفارسي: بنفشه سه رنگ
عربي: زهره التالوث البري
انگليسي: Heart’s ease, Wild Pansy, Blue Violet, Love- inidlenss, Three coloured violet
اندام دارويي:
قسمت هاي مورد استفاده ي بنفشه سه رنگ اندام هوايي گلدار آن مي باشد.موارد استفاده:
بنفشه سه رنگ به صورت موضعي در درمان برخي از بيماري هاي پوستي مانند اگزما و آکنه، بيماري هاي سبوره اي و شوره ي پوست سر نوزادان و به صورت خوراکي به عنوان ادرارآور، ضد التهاب و تسکين دهنده ي درد به ويژه در بيماري هاي روماتيسمي مورد استفاده قرار مي گيرد.موارد استفاده در پزشکي گذشته:
طبيعت آن سرد و تر است. در گذشته از بنفشه سه رنگ، در درمان التهاب بويژه التهاب گلو، سرفه و در تسکين سردرد استفاده مي شد.آثار فارماکولوژيک:
اثرات فارماکولوژيک و درماني گياه در بيماري هاي مختلف پوستي مخصوصاً اگزما، آکنه و خارش در آزمايشها بر روي حيوان (رات) به اثبات رسيده است. وجود اسيد ساليسيليک و مشتقات آن در گياه را مي توان از عوامل مهم تأثير آن بر روي پوست و برطرف کردن عوارض جلدي دانست؛ افزون بر اين، اثر ضد التهابي و ضد دردي گياه مربوط به اين ماده مي باشد. فلاونوييدهاي موجود در گياه نيز علاوه بر اثر ضد التهاب و ضد دردي از عوامل مهم تأثير ادرار آور و معرّق گياه محسوب مي گردند.9. بومادران
بومادران، اندام هوايي خشک شده ي گياهAchillea Millefolium L. از خانواده کاسني (Asteraceae) است که حداقل واجد 0/25 درصد اسانس (حجم/ وزن) به رنگ زرد يا زرد متمايل به آبي مي باشد.نامهاي گياه
لاتين: Achillea Millefolium L.فارسي: بومادران
عربي: حزنبل، ام الف ورقه
انگليسي: Milfoil, Yarraow, Nosebleed, Sanguinary, Thousand leaf
اندام دارويي:
سرشاخه هاي گلدار، بخش دارويي اين گياه را تشکيل مي دهد که داراي رنگ سبز روشن، بويي معطّر، نافذ و تلخ مزه مي باشد. سرشاخه هاي گلدار آن حاوي گل هاي سفيد يا سفيد متمايل به زرد و يا سفيد متمايل به ارغواني و به صورت مجتمع در کپه هاي کوچک، به صورت توده اي و متراکم مي باشد.موارد استفاده:
بومادران به صورت خوراکي به عنوان ضد التهاب، ضد اسپاسم، کاهنده ي فشار خون، کاهنده ي تب، ضدعفوني کننده ي مجاري ادراري و به صورت موضعي به عنوان ضد شوري سر و مرطوب کننده ي پوست مورد استفاده قرار مي گيرد.عوارض جانبي:
در دوز مصرفي (سرشاخه هاي گلدار به صورت دم کرده) عوارض جانبي آن نادر بوده است ولي گاهي موجب درماتيت مي گردد.موارد احتياط:
از مصرف اين دارو در ناحيه اطراف و داخل چشم خودداري شود.موارد استفاده در پزشکي گذشته:
طبيعت آن گرم است. در گذشته بومادران به عنوان ضد التهاب، ادرارآور و قاعده آور مورد مصرف قرار مي گرفته است.آثار فارماکولوژيک:
فلاونوييدها، مهار کننده ي تخريب cAMP توسط فسفودي استراز هستند و مي توانند از چسبيدن، تجمع و ترشح پلاکت ها جلوگيري نمايند. اين اثر تا حدّي بيان کننده ي قدرت مهاري فلاونوييدها بر پلاکت ها است.پلاکت ها علاوه بر تأثير هموستاز، بر فرايند التهاب نيز تأثير دارند؛ به طوري که تعدادي از واسطه هاي مؤثر در التهاب مثل ترومبوکسان (〖TXA〗_2 ) A_2و فاکتور فعّال کننده ي پلاکتي (PAF) از پلاکت ها مشتق مي شوند. علاوه بر اين داراي فعّاليت قوي عليه پاسخ هاي انقباض القا شده در عضلات صاف روده ي بزرگ مي شود و مطالعات بر روي چگونگي اثرات آنتي اسپاسموديک آن نشان داده که اين اثرات مربوط به تأثير مستقيم بر عضلات صاف است و در ارتباط با آثار آنتي کلي نرژيک نمي باشد.
10. بهار نارنج
بهار نارنج گل هاي خشک شده ي گياهCitrus bigardia Duh. از خانواده ي نارنج (Rutaceae) است که حداقل داراي 0/2 درصد اسانس (حجم/ وزن) زرد مايل به سبز مي باشد.نامهاي گياه
لاتين: Citrus aurantium Duh. var. amaral L.فارسي: نارنج، نارنگ
عربي: نفاش، کباد، نارنج
انگليسي: Sour, Bitter Orange
اندام دارويي:
بهار نارنج دارای گل هايي مرکب از گلبرگ هاي معطّر ضخيم و آبدار به رنگ سفيد متمايل به زرد است که بر روي آن ها حفره هاي ترشحي اسانس را به روشني مي توان مشاهده نمود. گل بهار نارنج در حالت تازه داراي بوي معطّر و مطبوع است، ولي پس از خشک شدن بوي آن ضعيف مي شود.موارد استفاده:
از بهار نارنج به عنوان داروي آرام بخش استفاده مي شود و همچنين در صنايع غذايي و آرايشي و بهداشتي به عنوان ماده ي معطرکننده مورد استفاده قرار مي گيرد.موارد احتياط:
بهتر است در اطراف و داخل چشم استفاده نشود.
موارد استفاده در پزشکي گذشته:
در گذشته بهار نارنج در تقويت اشتها، درمان اسپاسم هاي شکمي و نيز به عنوان آرام بخش و درمان تپش قلب مورد استفاده قرار مي گرفته است.آثار فارماکولوژيک:
مطالعات فارماکولوژيک نشان داده که اسانس بهار نارنج روي يک نوع ماهي(Gold Fish) اثر نموده و سبب بروز اثر آرام بخش شده است. اثرات ضد ميکروبي اسانس نيز تاکنون روي 9 سوش باکتري به اثبات رسيده است که عبارتند از: استافيلوک اورئوس، باسيلوس سوبتيليس، پسودوموناموس آئروژينوزا، کلبسيلا پنومونيا، کانديديا آلبيکنس، استافيلوکوکوس اپيدرميديس، اشرشيا کولي، پروتئوس ولگاريس و سالمونلا پاراتيفيB، اسانس بهار نارنج بر قارچ کچلي سر و تينه آ ورسي کالر تأثير داشته و اين اثرات مربوط به لينالول موجود در اسانس است. همچنين گفته مي شود که اسانس بهار نارنج اثر ضد سل دارد.11. بيد
بيد، پوست خشک شده ي گياهSalix alba L. و ساير گونه هاي بيد، مانند S. fragilis, S. daphnoids, S. Purpurea از خانواده ي بيد (Salicaceae) است که حداقل داراي 0/4 درصد ساليسين است.نامهاي گياه
لاتين: Salix alba L.فارسي: درخت بيد، فک
عربي: اسبيدار، صفصاف، ابيض، خلاف
انگليسي: Silky- willow, Sallow- tree, White willow, European willow, Willow bark, Salix
اندام دارويي:
پوست گياه بيد، استفاده ي درماني دارد که به رنگ قهوه اي با بوي خفيف، مزه اي قابض و تلخ مي باشد. پوست در قطعات نازک، شيار دار با پهناي 2-1 سانتيمتر و ضخامت 2-1 ميليمتر است. سطح خارجي آن براق و سطح پوست هاي جوان صاف با کمي چروکيدگي و سطح پوست هاي پير چين دار و فرسوده است. رنگ پوست انواع بيد، قهوه اي خاکستري تا متمايل به زرد است.موارد استفاده:
از پوست بيد، در کاهش درد (از جمله سردردهاي خفيف) و التهاب (از جمله در بيماري هاي روماتيسمي ضعيف و حاد، آرتريت، انکيلوزينگ اسپونديليت و ساير بيماري هاي عمومي بافت همبند توأم با تغييرات التهابي) و همچنين به عنوان قابض و ضد تعريق استفاده مي گردد.عوارض جانبي:
مشکلات و نارحتي هاي گوارشي که ناشي از تانن ها است و ناراحتي هاي ناشي از ساليسيلات ها مانند کهير غول آسا، رينيت، آسم، اسپاسم برونش ها، حسّاسيت مفرط، وجود خون در مدفوع، وزوز گوش، حالت تهوع و استفراغ و بثور حاد گزارش شده است.موارد احتياط:
تمامي احتياط هاي لازم در مورد فرآورده هاي حاوي ساليسيلات ها در اينجا هم توصيه مي شود. بنابراين کساني که به آسپرين حساسيت مفرط دارند، افراد مبتلا به آسم، زخم معده، ديابت، نقرس، هموفيلي، بيماري هاي کبدي و کليوي بايد از خطرات ناشي از مصرف آن آگاه باشند. اثرات ناراحت کننده ساليسيلات ها در دستگاه گوارش ممکن است با الکل، باربيتورات ها و آرام بخش هاي خوراکي افزايش يابد. بايد از مصرف همزمان بيد با ساير ترکيبات حاوي ساليسیلات ها مانند آسپرين خودداري گردد و همچنين مصرف توأم آن با ضد انعقادهاي خوراکي، متوتروکسات، متوکلوپراميد، فني تويين، پروبنسيد و اسپرونولاکتون تداخل دارد.موارد استفاده در پزشکي گذشته:
طبيعت آن سرد و مرطوب است. در طب گذشته از پوست بيد به عنوان ضد التهاب، ضد درد (از جمله در درمان نقرس) و همچنين به عنوان قابض استفاده مي شده است.آثار فارماکولوژيک:
بيد سرشار از ترکيبات فنولي مانند فلاونوييدها، تانن ها و ساليسيلات هاست. اثر فارماکولوژيک معمول ساليسيلات ها برای بيد هم قابل بيان است؛ گرچه مطالعات اختصاصي در مورد بيد انجام نشده باشد. ترکيباتي مانند سالي کورتين و سالي سين به صورت برون تني بر سيستم سيکلواکسيژناز اثر مهاري دارند، که اين فعاليت در مقادير بيش از mμ250 نشان داده شده است.12. به دانه
به دانه، دانه هاي ميوه ي درخت به يا Cydonia oblonga Miller از خانواده ي گل سرخ (Rosaceae) است که داراي حداقل 15 درصد موسيلاژ مي باشد.نامهاي گياه
لاتين:Cydonia oblonga Miller
فارسي: به، درخت به، شال به، به جنگلي، آبرود، آبي و در مناطق مختلف شمالي کشور به اسامي آيوا، هيوا، شغال به، توچ، سنگه
عربي: سفرجل
انگليسي:Quince, Quince Tree, Apple Quince
مواد مؤثره:
ماده ي اصلي به دانه، موسيلاژ است که کمي پس از مجاورت دانه با آب از سلول هاي اپيدرم پوشش دانه ترشح مي شود.موارد استفاده: از به دانه در درمان التهاب مخاط دهان و گلو و تسکين خشونت و گرفتگي صدا، سرفه و يبوست خفيف استفاده مي گردد. همچنين در صنايع دارويي به عنوان امولسيون کننده و سوپانسيون کننده و در صنايع آرايشي- بهداشتي در فرآوردهاي پوستي، مرطوب کننده و ضد چين و چروک و فرآورده هاي مو (حالت دهنده ها و نرم کننده ها) مورد استفاده قرار مي گيرد.
موارد احتياط:
پوست به دانه در صورت مصرف خوراکي و جدا شدن از مغز دانه و در مجاورت با آب، ايجاد اسيد سيانيدريک مي کند.موارد استفاده در پزشکي گذشته:
طبيعت آن سرد و خشک است. در طب گذشته از به دانه در درمان گرفتگي صدا، صرفه، خشکي دهان و گلو، همچنين در درمان سوختگي ناشي از آتش استفاده مي شد.آثار فارماکولوژيک:
ترکيبات موسيلاژ گياه، با داشتن خصوصيات التيام بخش، محافظت کنندگي، نرم کنندگي و کاهش تحريکات مخاط، آثار دارويي ديگري نيز دارد.منبع مقاله :
شمس اردکاني، محمدرضا.[و ديگران]؛ (1387)، مروري بر تاريخ و مباني طب سنتي اسلام و ايران، تهران: ملائک، چاپ اول
/ج
