تاریخ و جغرافیای استانها

   موقعيت جغرافيايى و تقسيمات سياسى استان

   جغرافياى طبيعى و اقليم استان

   جغرافياى تاريخى استان

استان كرمانشاه ( ۲ )

در آبان ماه ۱۳۷۵ ، جمعيت استان کرمانشاه ۵۹۶ ‚ ۷۸۸ ‚ ۱ نفر بوده است که ۶۱/۷۵ درصد آن در نقاط شهرى و ۳۷/۷۰ درصد آن در نقاط روستايى سکونت داشته و بقيه غيرساکن بوده‌اند. در سال مذکور، از ۵۹۶ ‚ ۷۷۸ ‚ ۱ نفر جمعيت استان، ۳۱۰ ‚ ۹۱۶ نفر مرد و ۲۸۶ ‚ ۸۶۲ نفر زن بوده‌اند و نسبت جنسى آن ۱۰۶ بوده است .

در آبان ماه ۱۳۷۵ ، از جمعيت استان ۹۹/۷۸ درصد را مسلمانان تشکيل مى‌داده‌اند. اين نسبت در نقاط شهرى ۹۹/۷۴ درصد و در نقاط روستايى ۹۹/۸۵ درصد بوده است .

در فاصله ٔ سال‌هاى ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۵ ، ۳۸۷ ‚ ۲۴۶ نفر به استان وارد و يا در داخل آن جابجا شده‌اند. مقايسه ٔ محل اقامت قبلى مهاجران با محلى که در آن سرشمارى شده‌اند نشان مى‌دهد، ‌ ۲۸/۷۷ درصد از روستا به شهر، ۳۵/۹۷ درصد از شهر به شهر، ۱۱/۶۶ درصد از روستا به روستا و ۱۵/۹۵ درصد از شهر به روستا در طى ۱۰ سال قبل از سرشمارى آبان ۱۳۷۵ جابه‌جا شده و يا مهاجرت کرده‌اند .

در آبان‌ ماه ۱۳۷۵ ، از ۶۵۵ ‚ ۵۳۸ ‚ ۱ نفر جمعيت ۶ ساله و بيشتر استان، ۷۶/۵۷ درصد باسواد بوده‌اند. نسبت باسوادى در گروه سنى ۱۴- ۶ ساله ۹۵/۰۴ درصد و در گروه سنى ۱۵ ساله و بيشتر ۶۸/۰۹ درصد بوده است. افراد شاغل و افراد بيکار (جوياى کار) در مجموع ۳۵/۹۷ درصد از جمعيت ۱۰ ساله و بيشتر را تشکيل مى‌داده‌اند . اين نسبت در نقاط شهرى، ۳۳/۲۴ درصد و در نقاط روستايى، ۴۰/۱۷ درصد بوده است. از جمعيت فعال اين استان، ۸۸/۳۰ درصد را مردان و ۱۱/۷۰ درصد را زنان تشکيل مى‌‌داده‌اند. در آبان ماه ۱۳۷۵ ، از شاغلان ۱۰ ساله و بيشتر استان ۲۶/۴۷ درصد در گروه‌هاى عمده ٔ کشاورزى، ۲۲/۴۵ درصد در گروه عمده ٔ صنعت، ۴۹/۰۷ درصد در گروه عمده ٔ خدمات و بقيه اظهار نشده گزارش شده است .

اکثريت ساکنين اين استان از قديم‌الايام زندگى کوچ‌نشينى توأم با معيشتى براساس دامدارى داشته‌اند و اقليتى به زندگى يکجانشينى پرداخته و به کشاورزى اشتغال ورزيده‌اند، ولى امروزه اکثريت اين چادرنشينان، روستاها و شهرهاى آبادى را ايجاد کرده‌‌اند. در عين حال بعضى با همان روال سابق به زندگى چادرنشينى اشتغال دارند. استان کرمانشاه را مى‌توان يکى از مناطق عشايرى ايران دانست که مهم‌ترين ايلات آن عبارتند از :

- ايل گوران: که شامل چهار طايفه به نام‌هاى بيونيژ، شوانکاره (چوپان کاره)، حيدرى و تفنگچى است. محل ييلاقى‌ آن‌ها در مناطق قلعه قاضى ذهاب، سيوانه، تفنگچى، ‌ شامار و قشلاق آن‌ها در تنگ حمام ذهاب و منطقه جگيران قرار دارد. مردم ايل گوران پيرو اهل حق هستند .

- ايل سنجابى: که در زمان سلطنت نادرشاه افشار از شيراز به اين منطقه کوچ داده شده و ظاهراً در دوره ٔ ‌ قاجار سواران نشانى از پوست سنجاب داشته‌‌اند و به سنجابى معروف شده‌اند. در اطراف کرمانشاه حدود ۱۸۰ روستا محل ييلاقى ايل سنجابى است . محل قشلاق آنان نيز اطراف ذهاب و قصر شيرين است .

- ايل کلهر: نيز يکى از ايلات بزرگ و دامدار استان کرمانشاه است که در فصل زمستان به منطقه ٔ دهلران و مهران کوچ مى‌‌کنند. چراگاه‌هاى گرمسيرى آن در اطراف ديره، سر پل ذهاب، گيلان غرب، ويژنان، نفت شهر و پشته امام حسن قرار دارد .

ديگر ايلات استان عبارتند از :‌ ايل ترکاشوند، ذوله، باززده، کمرند، بالوند (زردبلان)، ثلاث باباجانى، قبادى، ايل جمير (اجمور يا جمهور) و ايل باباجاني .

در استان کرمانشاه، به علّت شرايط اقليمى مناسب محصولات کشاورزى متعدى از قبيل : گندم، جو، چغندرقند، برنج، صيفي. سبزى و ميوه‌هايى از قبيل : گردو، بادام، انار، سيب، مرکبات و خرما توليد مى‌شود. مرغدارى، زنبوردارى و صيد ماهى نيز رايج است و عمده ٔ ‌ گوشت مرغ، ماهى و عسل مورد نياز مردم در استان توليد مى‌شود .

صنايع استان نيز به دو گروه صنايع دستى و ماشينى تقسيم مى‌شود. صنايع دستى مشتمل بر قالى، گليم، جاجيم، شال، دستکش و گيوه مى‌باشد. بزرگترين صنعت کارخانه‌اى استان کرمانشاه تصفيه‌خانه ٔ نفت است که کارخانه ٔ ‌ آن در کنار رود قره‌سو ساخته شده است. قديمى‌ترين کارخانه ٔ صنايع غذايى استان، کارخانه ٔ قند اسلام‌آباد است که در سال ۱۳۴۱ هـ.ش بنا شده است. منطقه ٔ غرب ايران (کرمانشاه) از نظر ذخاير معدنى حائز اهميت است که عمده‌ترين آن‌ها عبارتند از : آهن، سرب، گوگرد، آلوميت، کوارتزيت و ... که هنوز به طور شايسته مورد بهره‌بردارى قرار نگرفته است .

استان کهگيلويه و بويراحمد ( ۲ )

براساس نتايج سرشمارى عمومى نفوس و مسکن سال ۱۳۷۵ ، جمعيت استان ۳۵۶ ‚ ۵۴۴ نفر بوده است که از اين تعداد ۳۹/۲۳ درصد در نقاط شهرى و ۶۰/۲۰ درصد در نقاط روستايى سکونت داشته و بقيه غيرساکن بوده‌اند .

از تعداد ۳۵۶ ‚ ۵۴۴ نفر جمعيت استان، ۸۲۸ ‚ ۲۷۵ نفر مرد و ۵۲۸ ‚ ۲۶۸ نفر زن بوده‌اند. نسبت جنسى جمعيت استان برابر ۱۰۳ مى‌باشد. به عبارت ديگر، در مقابل هر ۱۰۰ نفر زن، ۱۰۳ نفر مرد وجود داشته است. از جمعيت اين استان ۴۷/۱۳ درصد در گروه سنى کمتر از ۱۵ سال، ۴۹/۶۷ درصد در گروه سنى ۶۴-۱۵ سال و ۳/۲۰ درصد در گروه سنى ۶۵ سال و بيشتر قرار داشته‌اند و سن بقيه افراد نامشخص بوده است .

در سال مذکور، از جمعيت استان ۹۹/۸۴ درصد را مسلمانان تشکيل مى‌داده‌اند. اين نسبت در نقاط شهرى ۹۹/۸۵ درصد و در نقاط روستايى ۹۹/۸۴ درصد بوده است .

در فاصله ٔ سال‌هاى ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۵ تعداد ۰۴۷ ‚ ۸۶ نفر به استان وارد و يا در داخل آن جابه‌جا شده‌اند. محل اقامت قبلى ۲۲/۹۳ درصد مهاجران ساير استان‌ها، ۹/۴۴ درصد در شهرستان‌هاى ديگر همين استان و ۶۷/۰۴ درصد در شهرستان محل سرشمارى و محل اقامت بقيه افراد، خارج از کشور و يا اظهار نشده بوده است. مقايسه ٔ محل اقامت قبلى مهاجران با محلى که در آن سرشمارى شده‌اند نشان مى‌دهد، ۴۲/۵۶ درصد از روستا به شهر، ۲۵/۶۴ درصد از شهر به شهر، ۲۲/۶۴ درصد از روستا به روستا و ۸/۵۸ درصد از شهر به روستا در طى ۱۰ سال قبل از سرشمارى آبان ۱۳۷۵ مهاجرت کرده‌اند .

در آبان‌ماه ۱۳۷۵ ، از ۴۲۵ ‚ ۴۵۴ نفر جمعيت ۶ سال و بيشتر استان، ۷۵/۵۲ درصد باسواد بوده‌اند. نسبت باسوادى در گروه سنى ۱۴-۶ سال ۹۳/۶۳ درصد و در گروه سنى ۱۵ سال و بيشتر ۶۵/۰۳ درصد بوده است. در بين افراد لازم‌التعليم ( ۱۴-۶ سال ) ، نسبت باسوادى در نقاط شهرى ۹۸/۲۶ درصد و در نقاط روستايى ۹۰/۷۴ درصد بوده است. در اين استان، ‌ نسبت باسوادى در بين مردان ۸۲/۶۰ درصد و در بين زنان ۶۸/۳۰ درصد بوده است. اين نسبت در نقاط شهرى براى مردان و زنان به ترتيب ۹۲/۰۱ درصد و ۸۳/۱۹ درصد و در نقاط روستايى ۷۶/۲۸ درصد و ۵۸/۸۹ درصد بوده است .

در آبان ماه ۱۳۷۵ از جمعيت ۲۴-۶ سال استان کهگيلويه و بوير احمد ۷۰/۱۵ درصد در حال تحصيل بوده‌اند. اين نسبت در نقاط شهرى ۸۱/۸۷ درصد و در نقاط روستايى ۶۲/۶۳ درصد بوده است. در اين استان ۹۱/۱۶ درصد از کودکان، ۸۵/۷۶ درصد از نوجوانان و ۴۱/۵۹ درصد از جوانان به تحصيل در مقاطع مختلف اشتغال داشته‌اند .

طبق سرشمارى مذکور، در اين استان، افراد شاغل و افراد بيکار (جوياى کار) در مجموع، ۳۰/۶۰ درصد از جمعيت ۱۰ سال و بيشتر را تشکيل مى‌داده‌اند. اين نسبت در نقاط شهرى، ‌ ۲۹/۸۷ درصد و در نقاط روستايى، ۳۱/۰۲ درصد بوده است. از جمعيت فعال اين استان، ۸۸/۶۸ درصد را مردان و ۱۱/۳۲ درصد را زنان تشکيل مى‌داده‌اند .

بيشترين ميزان فعاليت، مربوط به گروه سنى ۵۹-۵۵ سال با ۵۴/۱۳ درصد و کمترين ميزان آن مربوط به گروه سنى ۱۴-۱۰ سال با ۳/۵۶ درصد بوده است. بالاترين ميزان فعاليت براى مردان مربوط به گروه سنى ۳۹-۳۵ سال با ۹۶/۸۴ درصد و براى زنان مربوط به گروه سنى ۲۴-۲۰ سال با ۱۲/۹۳ درصد بوده است .

در آبان‌ماه ۱۳۷۵ ، از شاغلان ۱۰ سال و بيشتر استان، ۲۸/۷۷ درصد در گروه کشاورزى، ۲۹/۳۶ درصد در گروه صنعت، ۴۰/۵۰ درصد در گروه خدمات و ۱/۳۷ درصد، اظهار نشده گزارش شده‌اند. اين نسبت‌ها در نقاط شهرى به ترتيب ۴/۱۹ درصد، ۲۸/۸۹ درصد، ۶۵/۴۵ درصد و ۱/۲۷ درصد و در نقاط روستايى ۴۴/۱۶ درصد، ۲۹/۹۹ درصد، ۲۴/۵۴ درصد و ۱/۳۰ درصد اظهار نشده گزارش شده است .

استان کهگيلويه و بويراحمد، به علت موقعيت طبيعى و جغرافيايى از گذشته ٔ دور تاکنون زيستگاه عشاير و محل سکونت ايلات گوناگون بوده است که بخشى از آن‌ها در چند دهه ٔ اخير اسکان يافته‌اند. جمعيت فعال آن به تدريج علاوه بر فعاليت‌هاى دامدارى به اشتغال در زمينه ٔ کشاورزى، باغدارى و ساير مشاغل خدماتى و توليدى روى آورده‌اند .

استان کهگيلويه و بويراحمد يک منطقه ٔ کوهستانى و پرعارضه است. طول منطقه در قسمت کهگيلويه از مغرب و صيدون بهمئى تا تنگ سرخ سررود بويراحمد عليا حدود ۲۰۰ کيلومتر و عرض آن از دهِ حيدر کرار در غربى‌ترين منطقه زير بندر بابويى تا رود خرسان در شمال زيلايى حدود ۱۲۵ کيلومتر است، ولى طول و عرض همه اين ناحيه بدين وسعت نيست .

استان کهگيلويه و بويراحمد به دو قسمت کهگيلويه و بويراحمد تقسيم شده است که نيمى از ايلات در منطقه کهگيلويه و نيمى ديگر در منطقه بويراحمد زندگى مى‌‌کنند .

- ايل بويراحمد : اين ايل در سه ناحيه بويراحمد عليا، سفلى و گرمسيرى استقرار دارد. در قلمرو هر يک از نواحى فوق طوايف مختلف بويراحمدى زندگى مى‌کنند. علاوه بر سه ناحيه ياد شده، طوايفى از ايل بويراحمد در گرمسير بابويى، سردسير چرام و منطقه رستم ممسنى زندگى مى‌کنند. ناحيه بويراحمد عليا شامل سررود، دشت روم، سفيدار، جليل، بابکان منطقه رستم ممسنى مى‌باشد. ايلات بويراحمد سفلى نواحى جنوب غربى، شرق و شمال و مرکز استان را براى زندگى گرمسيرى و سردسيرى خود انتخاب کرده‌اند. ايل بويراحمد گرمسيرى نيز در قسمتهاى پشت دوک و زيردوک که توسط ارتفاعات موجود به دو واحد مکانى تقسيم شده‌اند، زندگى مى‌کنند .

- ايل بهمئى: اين ايل در غرب استان استقرار يافته و با توجه به رشته‌کوه‌هاى مرتفع سياه و سفيد که در مرکز آن قرار دارد، به دو منطقه بهمئى احمدى و بهمئى محمدى تقسيم شده است. بهمئى احمدى نيمه ٔ جنوبى و بهمئى محمدى نيمه ٔ شمالى ناحيه را در بر مى‌گيرد .

- ايل باشت و بابويى: اين ايل منطقه وسيعى از جنوب استان را به خود اختصاص داده که به بخش زيرکوه و پشت کوه معروف است .

- ايل طيبى: قلمرو اين ايل مناطق غرب استان را در بر مى‌گيرد و به دو ناحيه طيبى سرحدى و طيبى گرمسيرى تقسيم مى‌شود .

- ايل دشمن زيارى: در منطقه مرکزى استان استقرار يافته است و به دو بخش سردسيرى و گرمسيرى تقسيم مى‌شود. برفکوه (برفکون) مرز گرمسير و سردسير اين منطقه است. ناحيه سردسيرى ميان کوه‌هاى مرتفع جوکار و رون در شمال و ناحيه برفکون در جنوب قرار دارد .

- ايل چرام: اين ايل در مرکز استان در ميان مناطق بويراحمدنشين استقرار يافته است. نيمه ٔ غربى اين منطقه، ناحيه ٔ گرمسيرى و نيمه ٔ ‌ شرقى آن را ناحيه سردسيرى تشکيل مى‌دهد. نواحى تل‌گرد و طسوج از محل‌‌هاى عمده استقرار ايل چرام است .

ايلات مختلف استان در طول سال به ييلاق و قشلاق مى‌پردازند و در جريان کوچ جلوه‌هاى ويژه‌اى از زندگى عشاير کوچ‌نشين را به نمايش مى‌گذارند. ناحيه ييلاقى عشاير از کوه‌هاى منگشت - واقع در شمال غربى کهگيلويه - آغاز و تا قلل مرتفع دنا در شرق به طول ۲۰۰ کيلومتر ادامه مى‌يابد. قسمت بزرگ منطقه ٔ ييلاقى عشاير در بويراحمد و بهمئى واقع شده است. ناحيه قشلاقى ايلات از جنوب شرقى رامهرمز آغاز مى‌شود و تا تنگ پرين بابويى در مشرق ادامه مى‌يابد. نزديک به نيمى از ناحيه قشلاقى منطقه، قلمرو بويراحمدى‌هاست . نواحى چال بايار، موردراز، سرآستانه و فشيان، چرام، کوه دين، ده‌لا، دره نرگس، خشاب، پرشير، دشت گز، بابوى و نواحى اطراف دوگنبدان نيز جزء‌ قلمرو قشلاقى طوايفى از بويراحمديها محسوب ‌مى‌شود .

زمان کوچ ايلات کاملاً به وضع اقليم محلى بستگى دارد. معمولاً کوچ به ييلاق هنگامى صورت مى‌گيرد که مراتع ييلاق قابل بهره‌بردارى و هواى آن نيز براى زندگى مساعد باشد. ارديبهشت ماه آغاز فصل کوچ از قشلاق به ييلاق است. مدت توقف در ييلاق حدود پنج ماه به طول مى‌انجامد و با سرد شدن تدريجى هوا کوچ نيز به تدريج به سمت قشلاق آغاز مى‌شود. اوايل مهرماه کوچندگان از قشلاق، با احشام خود حرکت مى‌کنند، ولى آن گروه از عشاير که در نواحى مرتفع‌تر ييلاقى استقرار مى‌يابند، ‌ به علت فرا رسيدن زود هنگام سرما زودتر از سايرين کوچ مى‌کنند .

طول مسيرهاى کوچ و ايل راه‌ها براى طوايف مختلف يکسان نيست و ممکن است تا بيش از ۱۰۰ کيلومتر تغيير کند که نوعاً به کوچ کوتاه و يا کوچ بلند معروف است. مسير کوچ کوتاه از ۱۰ تا ۱۵ کيلومتر تجاوز نمى‌کند. معمولاً در اين نوع کوچ‌ها، سياه چادرهاى عشايرى در اطراف دهات سردسيرى برپا مى‌شود. طولانى‌ترين ايل راه عشاير بويراحمد حدود ۲۵۰ کيلومتر و متعلق به طايفه «عمله بويراحمد عليا» است که آب نهر در ناحيه کوهستانى تا کوه دين، دره لار و ليشتر بزرگ را در بر مى‌گيرد. هر ايل کهگيلويه و بويراحمد «ايل راه» مخصوصى دارد که قرنهاست از مسير آن عبور مى‌کنند .

خاک مساعد، ‌ منابع آب کافى، جنگل‌هاى انبوه، سرسبز و مراتع نسبتاً غنى باعث شده که استان کهگيلويه و بويراحمد از نظر اقتصادى، به عنوان ناحيه‌اى کشاورزى و دامپرورى به شمار آيد .

مهم‌ترين رکن فعاليت اقتصادى مردم اين استان را دامپرورى تشکيل مى‌دهد که از ديرباز رواج داشته است. دامپرورى به دو روش متحرک و ساکن وجود دارد که نوع متحرک آن توسط عشاير کوچنده ٔ ‌ استان و به تبعيت از شرايط آب و هوايى و تغييرات فصلى، براى دسترسى به مراتع و علوفه ٔ مورد نياز، ‌ به صورت ييلاق و قشلاق انجام مى‌گيرد. علاوه بر دامپرورى به شيوه‌هاى سنتى و بومى، در سال‌هاى اخير تعدادى دامدارى صنعتى، متشکل از گاودارى و پرواربندى گوسفند به صورت پراکنده در سطح استان رواج يافته است .

استان کهگيلويه و بويراحمد به برکت طبيعت مساعد، ‌ به ويژه تنوع گياهان جنگلى و وجود آب و هواى مساعد براى پرورش زنبور عسل، شرايط مناسبى دارد. علاوه بر رواج زنبوردارى سنتى درمناطق روستايى، گسترش کندوهاى زنبور عسل به شيوه نوين در سال‌هاى اخير، باعث افزايش درآمد کشاورزان و زنبورداران شده است . زنبوردارى نقش مؤثرى در حفظ محيط طبيعى، خاصه پوشش گياهى و نباتات علوفه‌اى دارد. زنبور عسل علاوه بر انتقال گرده ٔ گياهان، ‌ نقش مهمى در بارورى درختان ميوه دارد که در سالهاى اخير در استان توسعه و گسترش يافته است .

مرغدارى صنعتى نيز در سال‌هاى اخير در استان کهگيلويه و بويراحمد گسترش يافته است و بخشى از نيازمندى‌هاى اهالى شهرنشين استان را تأمين مى‌کند .

بعد از دامدارى، کشاورزى مهم‌ترين فعاليت اقتصادى ساکنان اين استان را تشکيل مى‌دهد. به علت طبيعت خاص اين منطقه و وجود اراضى کوهستانى و تپه ماهورى، کشاورزى آن عمدتاً به صورت ديم به ويژه کشت گندم صورت مى‌گيرد .

مطالعات انجام شده نشان مى‌دهد تنها حدود يک پنجم خاک استان را تپه ماهورها و اراضى نسبتاً مسطح تشکيل مى‌دهد که زمين‌هاى قابل کشت نيز در اين مجموعه به جلگه‌ها يا دشت‌ها محدود مى‌باشد. علاوه بر کشت گندم و جو که به صورت ديم و آبى در اکثر مناطق استان رايج است، کشت برنج نيز در مناطق گرم و معتدل استان که منابع آب کافى دارند، معمول مى‌باشد. محصولات مهم کشاورزى در اين استان غلات، حبوبات، نباتات علوفه‌اى، ذرت و صيفى‌جات است که کشت آن‌ها در مناطق مختلف استان رواج دارد .

موقعيت طبيعى مرتفع، به ويژه کمبود زمين‌هاى مسطح در مناطق شرق و شمال شرق استان، باعث شده است که باغدارى در دره‌هاى کوهستانى و بر روى ارتفاعات ناهموار و پرآب اين مناطق رواج يابد. در ساير مناطق مستعد استان نيز غرس انواع درختان، از جمله سيب، انگور، گردو و مرکبات رونق يافته است. در اين ميان توليد سيب در منطقه بويراحمد، درخت انگور در منطقه ٔ سى‌سخت و توليد انار، خرما و انواع مرکبات در مناطق کهگيلويه، گچساران و چرام اهميت بيشترى يافته است .

با وجود ذخاير غنى نفت، گاز و پراکندگى ساير منابع معدنى در استان کهگيلويه و بويراحمد، ‌ فعاليت‌‌هاى صنعتى و معدنى در اين استان، نسبت به ديگر مناطق کشور، رشد نيافته و رونق چندانى ندارد .

علاوه بر صنايع استخراج نفت در گچساران و کارخانه قند ياسوج، بقيه ٔ کارگاه‌هاى صنايع دستى و توليدى تازه تأسيس شده‌اند و در زمينه‌هاى صنايع غذايى‌، فلزى، نساجى و چرم، چوب و سلولزى، شيميايى و دارويى و صنايع ساختمانى فعاليت مى‌کنند. با وجود اين، ميزان فعاليت‌هاى صنعتى و معدنى نسبت به فعاليت‌هاى بخش کشاورزى و خدمات بسيار کم است. صنايع موجود در اين استان به دو گروه تقسيم مى‌شوند :

- صنايع دستى: با توجه به شرايط اجتماعى و اقتصادى و ويژگى‌هاى طبيعى استان که عمدتاً متکى بر کشاورزى و دامپرورى است، صنايع دستى آن نيز، شامل فرشبافى سنتى، بافت انواع گليم، جاجيم، گبه، خورجين، سياه چادر، نمد و محصولاتى نظاير آن است که بافت آنها در اغلب خانه‌ها و در بيش‌تر مناطق روستايى و عشايرى رواج دارد. فرشبافى مهم‌ترين صنعت دستى اين استان است که در اغلب روستاها توليد مى‌شود .

- صنايع ماشينى : مهم‌ترين صنعت وابسته به کشاورزى، کارخانه قند ياسوج است که با توجه به سطح کشت و ميزان توليد چغندرقند در طول ساليان گذشته همواره با کاهش ظرفيت و رکود توليد همراه بوده است .

بزرگترين صنعت موجود استان، صنعت نفت است که بهره‌گيرى از آن در گچساران و بى‌بى‌حکيمه همراه با ايجاد تأسيسات حفارى و استخراج طى چند دهه ٔ اخير ادامه داشته است. امروزه علاوه بر استفاده از گاز طبيعى اين منطقه در امور غيرصنعتى، بخش زيادى از آن به وسيله خط لوله به کارخانه ٔ ‌ کود شيميايى شيراز منتقل مى‌گردد. همچنين نفت خام گچساران به وسيله يک خط لوله به مخازن نفت جزيره ٔ خارک وارد و از همان جا با فشار طبيعى به مخازن نفتکش‌هاى عظيم صادراتى بارگيرى مى‌شود. از انواع صنايع ديگر نيز تعدادى کارگاه و مراکز توليدى کوچک و بزرگ در زمينه‌هاى مختلف صنعتى، در شهرها و بخش‌هاى تابعه استان را مى‌توان نام برد .

در زمينه ٔ شناخت و ارزيابى ذخاير معدنى استان نيز اقداماتى انجام شده است. معادن مهم استان کهگيلويه و بويراحمد برحسب نوع معدن، اعم از فلزى يا غيرفلزى و پراکندگى آن‌ها به شرح زير مى‌باشند :

- معادن بوکسيت در روستاى سر فارياب دهدشت .

- ‌ معدن مس در روستاى خزنگاه بويراحمد .

- ذخاير فسفات در روستاى جان قانى (تيام) در منطقه ٔ سرفارياب .

- ذخاير گوگرد در روستاى نزاع علياى گچساران .

- معادن سنگ‌هاى ساختمانى در اکثر مناطق استان .

- معادن گچ در بيشتر مناطق استان .

علاوه بر معادن فوق، از معادن ديگرى از جمله شن و ماسه، خاک رس، سنگ آهک و سنگ‌نما نيز که در مناطق مختلف استان پراکنده هستند مى‌توان نام برد. از اکثر اين معادن در فعاليت‌هاى ساختمانى و راهسازى و توليد آجر و موزائيک استفاده مى‌شود .

استان گلستان با مساحتى معادل ۰۰۰ ‚ ۲۲ کيلومترمربع، ‌ در قسمت شمال شرقى کشور واقع شده است . اين استان از شمال با درياى خزر (مازندران)، از شرق با استان خراسان، از غرب با استان مازندران و از جنوب با استان سمنان همسايه است .

براساس آخرين تقسيمات کشورى در سال ۱۳۷۵ ، استان گلستان داراى ۶ شهرستان، ۱۶ شهر، ۱۵ بخش، ۴۲ دهستان و ۹۹۹ آبادى داراى سکنه بوده است. شهرستان‌هاى استان گلستان عبارتند از : بندر ترکمن، على‌آباد، کردکوى، گرگان، گنبد کاووس و مينودشت .

شکل ناهموارى‌هاى استان گلستان به گونه‌اى است که به روشنى مى‌توان آن‌ها را به دو قسمت جلگه‌اى و کوهستانى تقسيم کرد. امتداد و جهت رشته کوه‌هاى البرز، ‌ به صورت ديوارى مرتفع در مسافتى طولانى، خط ساحلى و جلگه‌هاى کناره‌اى درياى خزر را محصور کرده است، بدين علت، تقريباً در سراسر استان شيب زمين از ارتفاعات به سوى جلگه و درياى خزر (از شمال به جنوب به سوى سواحل جنوبى و از شرق به غرب به سوى سواحل شرقى دريا) کاهش مى‌يابد. در محل تلاقى جلگه و کوهپايه‌هاى شمالى البرز، به علت شدت فرسايش و تراکم آبرفت، قسمتى از ناهموارى‌هاى قديمى به وسيله ٔ رسوبات جديدتر پوشيده شده و تنها در بعضى نقاط به صورت تپه ظاهر شده‌اند. در قسمت‌هاى پائين دست جلگه‌اى سواحل جنوبى و شرقى درياى خزر، تپه‌هاى ماسه‌اى ساحلى تحت تأثير نسيم دريا و بادهاى محلى، تشکيل شده و سدى طبيعى و کم ارتفاع بين دريا و جلگه پديد آورده‌اند. پديده ٔ تشکيل تپه‌هاى ماسه‌اى در حال حاضر فقط در سواحل جنوبى خزر انجام مى‌شود، در حالى که در سواحل شرقى، ( از بندر ترکمن تا ارتفاعات غربى خراسان) در سطح جلگه، تپه‌هاى ماسه‌اى سخت و تثبيت شده‌اى وجود دارند که در گذشته‌هاى دور تشکيل شده‌اند. همچنين در قسمت جلگه‌هاى استان گلستان رسوبات ضخيم لُسى به صورت تپه ماهور نسبتاً مرتفع در آمده‌اند. حداکثر گسترش غربى اين رسوبات به شهرستان‌هاى بهشهر و نکا در استان مازندران محدود است .

رشته کوه‌هاى البرز که بر اثر کوهزاى آلپى دوره ٔ ‌ ترشيارى تشکيل شده است، در طول بيش از ۷۵۰ کيلومتر، جلگه‌هاى ساحلى استان مازندران و استان گلستان را از قسمت داخلى ايران جدا نموده است. نيمه ٔ شرقى البرز، بين دره ٔ رود بابل تا دره ٔ خوش ييلاق (مسير رود نوده که شاخه‌اى از رود گرگان است) قرار دارد و به تدريج در جهت شمال شرق از ارتفاع آن‌ها کاسته مى‌شود. رشته ٔ جنوبى، شامل کوه‌هاى «ابرکوه» است که بلندترين نقطه ٔ آن در «قله ٔ شاوار» به ۳۹۴۵ متر مى‌رسد. رشته شمالى، «شاهکوه» نام دارد که به صورت ديوارى در مقابل جلگه ٔ ‌ گرگان قرار دارد و ارتفاع آن در قله ٔ پيرگردکوه حدود ۳۲۰۴ متر است . دنباله ٔ البرز شرقى به تدريج در شرق و شمال شرقى استان به کوه‌هاى آلاداغ و به قسمت‌هاى غربى کپه داغ متصل است .

در حوالى جنگل گلستان کوه‌هاى نسبتاً مرتفعى از جمله کوه نارچى به ارتفاع ۲۴۰۰ متر، و در شمال و شمال شرقى رشته‌کوه‌هاى کم ارتفاعى مانند گلى داغ (کمتر از ۱۰۰۰ متر) و نارلى داغ تا نوار مرزى ترکمنستان پراکنده‌اند که به وسيله شاخه‌هاى رود گرگان و اترک به شدت بريده شده‌اند .

در پيدايش و گسترش جلگه‌هاى ساحلى استان گلستان، عواملى از قبيل ميزان آب و وسعت حوضه رودها، شيب بستر رودها، مقاومت سنگ‌ها و عمق دريا مؤثر بوده‌اند. اين عوامل در هر نقطه، با توجه به شرايط محلى، به نسبت‌هاى مختلفى با هم ترکيب شده و توجيه‌کننده ٔ ويژگى‌ها و تفاوت‌هاى محلى و ناحيه‌اى جلگه ساحلى هستند .

استان گلستان، با توجه به موقعيت جغرافيايى خود، تحت تأثير عرض جغرافيايى، ارتفاع و امتداد رشته کوه‌هاى البرز، ارتفاع سطح زمين، دورى و نزديکى به دريا، بيابان‌هاى جنوبى ترکمنستان، وزش بادهاى محلى و ناحيه‌اى و پوشش متراکم جنگلى قرار مى‌گيرد. بدين جهت، با اين که وسعت کمى دارد و برخلاف عموم که آب و هواى آن را در کل معتدل مى‌دانند، آب و هواى گوناگونى دارد .

شمال شرق استان، به ويژه در شرق درياى خزر و حدفاصل گرگان رود تا مرز ترکمنستان، به علت دورى از اثرات درياى خزر، کاهش ارتفاعات البرز شرقى، وسيع بودن جلگه ٔ ساحلى و نزديکى به بيابان‌هاى قره قوم و قزل قوم در جمهورى‌هاى آسياى ميانه، تغييرات محسوسى در آب و هواى معتدل مرطوب خزرى (خزرى شرقي) پديد مى‌‌آيد و شرايط خشکى و گرماى هوا تشديد مى‌شود و رفته رفته به اقليم نيمه خشک (نيمه بياباني) تبديل مى‌شود و ميزان بارندگى سالانه کاهش مى‌يابد . همچنين به علت کاهش رطوبت هوا، دامنه ٔ گرما افزايش مى‌يابد و اختلاف شديدى بين دماى شب و روز و دماى سردترين و گرم‌ترين ماه‌هاى سال به وجود مى‌‌آيد که مشخصه ٔ اصلى آن، تابستان‌هاى گرم و خشک طولانى ( ۵ تا ۶ ماه) و زمستان‌هاى نسبتاً سرد و بارانى است. به علت پيشروى توده ٔ هواى سردسيرى، تعداد روزهاى يخبندان آن نيز بيشتر است، ولى ريزش برف به ندرت اتفاق مى‌افتد. به علت نزديکى به ارتفاعات شرقى، از جمله شهرهاى کلاله و مينودشت، تغييرات ديگرى در آب و هواى استان ايجاد مى‌شود و با افزايش باران و اعتدال دما، شرايطى مشابه آب و هواى معتدل مرطوب خزرى پديد مى‌آيد .

استان مازندران با حدود ۲۴ هزار کيلومترمربع مساحت بين ۴۷ دقيقه تا ۳۸ درجه و ۵ دقيقه ٔ عرض شمالى و ۵۰ درجه و ۳۴ دقيقه تا ۵۶ درجه و ۱۴ دقيقه ٔ ‌ طول شرقى از نصف‌النهار گرينويچ قرار گرفته است. درياى مازندران در شمال، استان تهران و سمنان در جنوب و استان‌هاى گيلان و گلستان به ترتيب در غرب و شرق آن قرار گرفته است. براساس ‌آخرين تقسيمات کشورى سال ۱۳۷۵ و با توجه به تفکيک استان گلستان از استان مازندران، ‌ اين استان در حال حاضر ۱۴ شهرستان، ۳۸ شهر، ۳۴ بخش و ۱۰۰ دهستان دارد. شهرستان‌هاى اين استان عبارتند از: آمل، بابل، بابلسر، بهشهر، تنکابن، سارى، سوادکوه، قائم‌شهر، رامسر، محمود‌آباد، نکا، نور، نوشهر و چالوس .

موقعيت و وضعيت طبيعى استان مازندران نشانگر دو ناحيه ٔ ‌ عمده ٔ جلگه‌هاى ساحلى و کوهستانى البرز است. امتداد و جهت رشته‌کوه‌هاى البرز به صورت ديوارى مرتفع و طولانى، نوار ساحلى و جلگه‌هاى کناره‌اى درياى مازندران را محصور کرده است. در سراسر استان مازندران، شيب و ارتفاع زمين از ارتفاعات به سوى جلگه و به سمت درياى خزر کاهش مى‌يابد. در محل تلاقى جلگه و کوهپايه‌هاى شمالى البرز، به علت شدت فرسايش و تراکم آبرفت، قسمتى از ناهموارى‌هاى قديمى با رسوبات جديدتر پوشيده شده و در بعضى نقاط به صورت تپه در‌آمده است. تحت تأثير نسيم دريا و بادهاى محلى، در جلگه‌هاى سواحل جنوبى و شرقى درياى خزر، تپه‌هاى ماسه‌اى ساحلى تشکيل شده و سدى طبيعى و کم ارتفاع بين دريا و جلگه پديد آورده‌‌اند. همچنين در قسمت شرقى جلگه ٔ مازندران رسوباتى ضخيم به صورت تپه‌ماهورهاى نسبتاً مرتفع وجود دارد که حداکثر گسترش غربى آنها تا شهرهاى بهشهر و نکا محدود مى‌شود .

طبيعت استان مازندران تحت تأثير عرض جغرافيايى، ‌ ارتفاعات البرز، ارتفاع از سطح دريا، دورى و نزديکى به دريا، وزش بادهاى محلى و ناحيه‌‌اى، جابه‌جايى توده‌هاى هواى شمالى و غربى و حتى پوشش متراکم جنگلى قرار دارد. به همين جهت و با وجود وسعت اندک، (و برخلاف تصور عموم که آب و هواى آن را يکسره معتدل مى‌دانند)، اين ناحيه از تنوع آب و هوايى ويژه‌اى برخوردار است. دو جريان بزرگ نقش تعيين‌کننده‌اى در آب و هواى استان ايفا مى‌‌کند :

يکى جريان هوايى شمال و شمال شرقى که از سيبرى و قطب شمال به سوى جنوب و جنوب غربى پيش‌روى مى‌کند و موجب سردى هوا، يخ‌بندان و ريزش برف و باران مى‌شود. اين توده ٔ ‌ هوا در تابستان به سوى شمال رانده مى‌شود و تأثير چندانى در آب و هواى مازندران ندارد. ديگرى جريان وزش بادهاى غربى است که در زمستان از اقيانوس اطلس، درياى مديترانه و درياى سياه عبور مى‌کند و پس از ورود به ايران، ‌ بارندگى‌هاى شديد و مداوم را باعث مى‌شود. در ماه‌هاى تابستان قدرت باران‌زايى اين بادها کاهش مى‌يابد و فقط رطوبت و هواى شرجى را افزاش مى‌دهد و شرايط زيستى نامناسبى را پديد مى‌آورد. علاوه بر باد و جابه‌جايى توده‌هاى اصلى هوا، بادهاى محلى ديگرى نيز مانند باد سورترک (شاخه‌اى از سيبرى در زمستان)، ‌ باد خوش آباد دره ٔ ‌ نور، باد اورزروا (باد سرد زمستان از شرق به غرب)، ‌ باد گيل‌وا (از مازندران به گيلان) و باد سام (بادى در بهار و تابستان از جنوب به شمال) وجود دارد که به طور محلى و فصلى در شرايط آب و هوايى استان مازندران مؤثر واقع مى‌شوند. آب و هواى استان مازندران با توجه به دما و بارش، به چند نوع تقسيم مى‌شوند که عبارتند از :

- آب و هواى معتدل خزرى: جلگه‌هاى غربى و مرکزى استان تا کوه‌پايه‌هاى شمالى البرز و امتداد آن در نوار باريکى به سوى شرق، که از شمال به مسير اصلى گرگان‌رود محدود مى‌شود، آب و هواى معتدل خزرى دارد. اين نواحى به علت نزديکى به درياى خزر از يک طرف و ديواره ٔ ‌ کوهستانى البرز و فاصله ٔ ‌ اندک کوه و دريا از طرف ديگر، دماى معتدلى دارد که دامنه ٔ ‌ گرماى آن محدود است . تابستان‌هاى گرم و مرطوب و زمستان‌هاى معتدل و مرطوب از ويژگى‌هاى عمده ٔ اين نوع آب و هواست و لذا آب و هواى بخش‌هايى از اين ناحيه، مشابه آب و هواى معتدل مديترانه است .

- آب و هواى معتدل کوهستانى: با افزايش تدريجى ارتفاع اراضى جلگه‌اى به سوى ارتفاعات البرز و دورى از درياى خزر، در نوارى به ارتفاع تقريباً ۱۵۰۰ تا ۳۰۰۰ متر، شرايط آب و هواى معتدل کوهستانى شکل مى‌گيرد. به طورى که زمستان‌هاى سرد، طولانى و يخ‌بندان دارد و تابستان‌‌هاى آن معتدل و کوتاه است. از ويژگى‌ اصلى اين محدوده، کاهش ميزان بارندگى سالانه و دماى هوا و افزايش ريزش برف است، که در نتيجه قسمتى از ريزش‌هاى جوى اين نواحى به صورت برف تا اوايل دوره گرم در سطح زمين انباشته مى‌شود .

- آب و هواى سرد کوهستانى‌: در قلل کوهستان‌هاى مرتفع دامنه ٔ شمالى البرز و در ارتفاع بالاى ۳۰۰۰ متر، دماى هوا به شدت پايين مى‌آيد و يخ‌بندان‌هاى طولانى ايجاد مى‌شود و لذا اين نواحى زمستان‌هايى سرد و طولانى و تابستان‌‌هايى کوتاه و خنک دارد. ريزش‌هاى جوى اين نواحى غالباً به صورت برف است که در دوره ٔ ‌ سرما روى هم انباشته مى‌شود و تا اواسط دوره ٔ ‌ گرما نيز دوام مى‌آورد، به همين دليل در قلل مرتفع منفرد مانند علم کوه، تخت سليمان، ‌ دماوند، شاوار و پير گردکوه شرايط تشکيل يخچال‌ها و انباشت دائمى برف فراهم است، به طورى که حتى در گرم‌ترين ماه‌هاى تابستان نيز ذخاير برف و يخ اين نقاط باقى مى‌ماند .

استان مازندران ( ۲ )

درباره ٔ تاريخ باستانى استان مازندران اطلاع زيادى در دست نيست و اساساً وضع اقليمى آن اجازه نمى‌دهد ابينه و آثار معمارى پايدار بمانند. در جلگه‌هاى ساحلى مازندران آثار معتبرى از ادوار قبل از اسلام به دست نيامده و حتى از شهرهاى معتبر صدر اسلام (دوره ٔ پادشاهان طبرستان و ديلم) هم به جز آمل و سارى يادگارى به جا نمانده است .

بعد از غلبه ٔ آريايى‌هاى مهاجم و مهاجرت بوميان، ساکنان جديد پس از مدت‌ها ظاهراً زير فرمان هخامنشيان قرار گرفتند. در کتيبه ٔ بيستون سرزمين مازندران به نام « پشتخوارگي» و در اوستا «پذشخوارگر» آمده است و به نظر مى‌رسد که مازندران جزو قلمرو اشکانيان بوده است. هم‌زمان با فتوحات مسلمانان از سلسله‌هاى پادوسبانان، آل‌باوند و افراسيابيان‌ نام برده شده است که در طبرستان يا قسمتى از آن حکومت مى‌کرده‌اند و استقلال نسبى داشته‌اند. مورخان درباره ٔ ‌ اولين حمله ٔ مسلمين به طبرستان وحدت نظر ندارند. بنا به قول عده‌اى از نويسندگان در سال ۳۰ هجرى قمرى - زمان خلافت عثمان - اولين بار سعد بن عاص حاکم کوفه درصدد فتح طبرستان برآمد و سرانجام سواحل طبرستان، رويان و دماوند را به تصرف خود در آورد. در زمان مروان بن محمد ( ۱۳۲-۱۲۶ هـ. ق ) آخرين خليفه ٔ بنى‌اميه، ‌ اهالى طبرستان عليه حکام عرب سر به شورش برداشتند .

در دوره خلافت ابوالعباس سفاح ( ۱۳۶-۱۳۲ هـ. ق) - اولين خليفه عباسى - يکى از عاملان وى رهسپار طبرستان شد و با اهالى آن منطقه از طريق صلح و مدارا کنار آمد، ليکن در دوره ٔ خلافت ابوجعفر منصور ( ۱۵۸-۱۳۶ هـ. ق) - دومين خليفه ٔ ‌ عباسى - مردم طبرستان براى چندمين بار سر به شورش برداشتند. سرانجام طبرستان کاملاً تحت اطاعت اعراب در‌آمد، ولى بعد از آن نيز در سرزمين طبرستان مانند سابق، مسکوکاتى با خط پهلوى ضرب شد. سرانجام در سال ۱۶۷ هجرى قمرى « ونداد هرمز» سلسله ٔ مستقلى در طبرستان تأسيس کرد. در قرن چهارم و پنجم هجرى، طبرستان ميدان کشمکش سلسله ٔ ‌ آل‌زيار و آل‌بويه از يک طرف و سامانيان و غزنويان از طرف ديگر شده بود، اغلب اوقات طبرستان تحت اداره ٔ امراى آل‌زيار بود. در سال ۴۲۶ هجرى قمرى، ‌ سلطان مسعود غزنوى از طريق گرگان وارد طبرستان شد و صدمات و خسارات جانى و مالى زيادى به اهالى آن سامان وارد آورد. هنوز اين خرابه‌ها ترميم نشده بود که طغرل اول مؤسس سلسله ٔ سلجوقى به گرگان و طبرستان حمله‌ور شد .

در سال ۶۰۶ هجرى قمرى طبرستان از جمله «کبود جامه» به دست سطان محمد خوارزمشاه افتاد و اسپهبد کبود جامه به نام «رکن‌الدين کبود جامه» و فرزندانش به دست سلطان محمد خوارزمشاه اسير شدند. زمانى که سلطان محمد خوارزمشاه از نبرد با سپاهيان مغول فرار مى‌کرد، رکن‌الدين، مغولان را به جايگاه سلطان محمد هدايت کرد و بر اثر اين خوش مدمتى، از طرف مغولان به حکومت کبود جامه رسيد و سرانجام توسط تيموريان بساط حکمرانى آنها نيز برچيده شد. بعد از درگذشت اميرتيمور، سادات مرعشى با کسب اجازه از شاهرخ ميرزا ( ۸۵۰-۸۰۷ هـ.ق)‌ به مازندران برگشتد و به عنوان اميران باج‌گزار اين نواحى سلطنت کردند . سرانجام در زمان سلطنت شاه‌عباس اول به طور کلى قدرت سادات مرعشى از بين رفت .

پس از برچيده شدن بساط حکومت ملوک‌الطوايفى طبرستان که تا سال ۱۰۰۶ هجرى قمرى ادامه داشت، اين منطقه در زمان حکومت شاه‌عباس اول و سلاطين بعدى سلسله ٔ صفوى به يکپارچگى حکومت محلى دست يافت. شاهان صفوى در طول هر سال به کرات به عنوان شکار و يا پس از احداث فرح‌آباد جهت استراحت به اين منطقه سفر مى‌‌کردند . نادرشاه افشار براى مقابله با دشمنان، به ويژه دشمنان شمالى و روس‌ها، ‌ در مازندران يک کارخانه کشتى‌سازى داير کرد و بر رونق هر چه بيشتر منطقه افزود. از دوره ٔ فتحعلى‌شاه قاجار، به منطقه ٔ سرسبز و زيبا و دل‌انگيز مازندران، به عنوان يک منطقه ٔ استراحتى - تفريحى توجه گرديد و ناصرالدين‌شاه طى دو سفر دستور تعمير راه‌ها و کاروان‌سراها را صادر کرد . در دوران سلطنت پهلوى منطقه ٔ ‌ مازندران مانند ساير مناطق کشور از راه‌هاى ارتباطى برخوردار شد و به علت شرايط محيطى و آب و هواى معتدل، چشم‌اندازهاى زيبا و نزديکى‌اش به تهران، محل استراحت و تفريح قسمت اعظم مردم کشور شد .

مطابق نتايج سرشمارى عمومى نفوس و مسکن آبان‌ماه ۱۳۷۵ ، جمعيت استان اندکى بيش از ۰۰۰ ‚ ۶۰۰ ‚ ۲ نفر است که از اين تعداد ۴۵/۸۹ درصد در نقاط شهرى و ۵۴/۱۰ درصد در نقاط روستايى سکونت داشته و بقيه غيرساکن بوده‌اند. در همين زمان، از کل جمعيت استان، ۸۴۱ ‚ ۲۹۶ ‚ ۱ نفر مرد و ۱۶۷ ‚ ۳۰۵ ‚ ۱ نفر زن بوده‌اند. نسبت جنسى جمعيت استان برابر ۹۹ است، ‌ به عبارت ديگر، در اين استان در مقابل هر ۱۰۰ نفر زن، ۹۹ نفر مرد وجود داشته است. از جمعيت اين استان ۳۶/۳۳ درصد در گروه سنى کمتر از ۱۵ ساله، ۵۸/۹۳ درصد در گروه سنى ۶۴-۱۵ ساله، ۴/۶۹ درصد در گروه سنى ۶۵ ساله و بالاتر قرار داشته‌اند و سن بقيه ٔ افراد نيز نامشخص بوده است .

در آبان ۱۳۷۵ ، از جمعيت استان ۹۹/۷۰ درصد را مسلمانان تشکيل مى‌داده‌اند. اين نسبت در نقاط شهرى ۹۹/۵۷ درصد و در نقاط روستايى ۹۹/۸۰ درصد بوده است. در فاصله ٔ سال‌هاى ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۵ تعداد ۲۴۶ ‚ ۳۴۷ نفر به استان وارد و يا در داخل آن جابه‌جا شده‌‌اند. محل اقامت قبلى ۲۵/۸۰ درصد مهاجران ساير استان‌ها، ۲۰/۱۰ درصد شهرستان‌هاى ديگر همين استان و ۵۳/۳۸ درصد در شهرستان محل سرشمارى بوده است. محل اقامت قبلى بقيه ٔ افراد، خارج از کشور يا اظهار نشده است. در آبان ۱۳۷۵ ، از ۴۸۶ ‚ ۳۱۹ ‚ ۲ نفر جمعيت ۶ ساله و بالاتر استان، ۸۰/۷۸ درصد باسواد بوده‌اند. در سال مذکور، از شاغلان ۱۰ ساله و بالاتر ۳۱/۳۱ درصد در گروه کشاورزى، ۲۳/۸۷ درصد در گروه صنعت، ۴۰/۱۴ درصد در گروه خدمات فعاليت داشته‌اند و ۱/۷۷ درصد اظهار نشده و نامشخص گزارش شده است .

مازندران از نظر کشاورزى، دام‌پرورى، صيد ماهى، جنگل‌دارى و صنايع و معادن، وضعيت نسبتاً ممتازى دارد. بيش از ۹۰۰ هزار هکتار از مساحت استان، زيرکشت برنج، پنبه، گندم، ‌ جو، دانه‌هاى روغنى (سويا)، مرکبات و چاى قرار دارد. حدود نيمى از محصول مرکبات کشور از مازندران تأمين مى‌شود. سيب، آلوى قطره طلا و گلابى از ساير ميوه‌هاى استان هستند. در استان مازندران پرورش دام و انواع طيور هم به شکل سنتى و به هم به صورت صنعتى رواج دارد. مرتع قشلاقى، ميان‌بند و ييلاقى آن از کانون‌هاى عمده ٔ رمه‌گردانى و زنبوردارى است. در نوار ساحلى و حاشيه ٔ ‌ اراضى باتلاقى، پرورش گاو‌ميش نيز رواج دارد. پرورش کرم ابريشم و توليد پارچه‌هاى ابريشمى نيز يکى ديگر از فعاليت اقتصادى در استان است . مجاورت استان مازندران با درياى خزر و جريان رودخانه‌هاى متعدد در آن، زمينه ٔ مساعدى را براى پرورش، تکثير و صيد انواع ماهى و توسعه شيلات فراهم آورد است. زغال‌سنگ، سرب، سنگ‌آهک، سنگ مرمريت، نمک‌آبى، پوکه ٔ ‌ معدنى فلورين، بوکسيت و سيليس از ذخاير معدنى استان هستد که برخى از آن‌ها به طور وسيعى بهره‌بردارى مى‌شود. در استان مازندران صنايع نساجى، غذايى، ساختمانى و الکتريکى توسعه ٔ ‌ قابل توجهى يافته‌‌اند. گسترش صنايع وابسته به کشاورزى، جنگل و توليد مواد غذايى نيز زمينه‌هاى بسيار مناسبى دارند، ولى از استقرار صنايع سنگين، به ويژه صنايع آلوده‌کننده به دليل حساسيت محيط استقبال چندانى به عمل نيامده است. صنايع دستى استان مازندران شامل قالى‌بافى، گليم‌بافى، حصيربافى، چادر شب و جوراب پشمى، نخ‌ريسى، پارچه‌بافى، ‌ نمد، زيلو، جاجيم، ظروف گلى و وسايل چوبى است که مواد خام آن‌ها در محل تهيه مى‌شود .

استان مركزى

استان مرکزى تقريباً در مرکز ايران بين ۳۳ درجه و ۳۰ دقيقه تا ۳۵ درجه و ۳۵ دقيقه عرض شمالى و ۴۸ درجه و ۵۷ دقيقه تا ۵۱ درجه طول شرقى از نصف‌النهار گرينويچ قرار دارد. اين استان از شمال به استان‌هاى تهران و قزوين، از غرب به استان همدان، از جنوب به استان‌هاى لرستان و اصفهان و از شرق به استان‌هاى تهران، قم و اصفهان محدود است. اين استان با مساحتى معادل ۵۳۰ ‚ ۲۹ کيلومترمربع، حدود ۱/۸۲ درصد از مساحت کل کشور را به خود اختصاص داده است . براساس آخرين تقسيمات کشورى در سال ۱۳۷۵ ، استان مرکزى داراى ۸ شهرستان، ۱۵ بخش، ۱۹ شهر، ۶۰ دهستان و ۱۳۹۴ آبادى داراى سکنه و ۴۶ آبادى خالى از سکنه است. شهرستان‌هاى اين استان عبارتند از : آشتيان، اراک، تفرش، خمين، دليجان، ساوه، سربند و محلات .

استان مرکزى در قلمرو شرقى تقاطع دو رشته کوه البرز و زاگرس واقع شده است. ناهموارى‌هاى اين استان را قسمت‌هايى از کوه‌هاى مرکزى و پيشکوه‌هاى داخلى زاگرس تشکيل مى‌دهد. ارتفاعات آن از حدود ۱۵۰۰ متر تا بيش از ۳۰۰۰ متر متغير است . پست‌ترين نقطه استان، دشت جنوب ساوه با حدود ۱۲۰۰ متر ارتفاع است و بلندترين نقطه آن قله ٔ شهباز با ارتفاع ۳۳۸۸ متر در رشته کوه‌هاى راسوند قرار دارد. حدود ۳۳/۹ درصد محدوده استان را کوه‌ها، ۱۴/۹ درصد را تپه‌ها، ۱۳/۸ درصد را فلات‌ها و بقيه را دشت‌هايى با ويژگى‌هاى مختلف تشکيل داده و تنوع اقليمى جالب توجهى را پديد آورده است. در قسمت‌هاى مختلف استان مرکزى آب و هواى متنوعى از انواع زير وجود دارد :

- آب و هواى نيمه بيابانى .

- آب و هواى معتدل کوهستانى .

- آب و هواى سرد کوهستانى .

در اين استان از جهات مختلف بادهاى محلى جريان مى‌يابند که عبارتند از :

- جريان فشار زياد آسياى مرکزى .

- جريان فشارهاى اقيانوس هند .

- جريان اقيانوس اطلس و درياى مديترانه .

ميزان رطوبت هوا و باران در شهرستان‌هاى اين استان يکسان نيست. در مناطق کوهستانى، ريزش‌هاى جوى اغلب به صورت برف و در مناطق کم ارتفاع بيشتر به صورت باران ظاهر مى‌شود. شمال استان در ناحيه زرند جزو کم باران‌ترين نواحى و ارتفاعات شازند در جنوب غرب، از پرباران‌ترين مناطق اين استان به شمار مى‌آيند .

اگر دماى مطلوب جهانگردى بين ۲۰ تا ۲۵ درجه سانتى‌‌گراد در نظر گرفته شود، از ارديبهشت تا شهريور مناسب‌ترين زمان مسافرت به اين استان مى‌باشد .

باستناد منابع تاريخى، استان مرکزى در هزاره اول قبل از ميلاد جزو ايالات ماد بزرگ بود که تمام قسمت مرکزى و غربى ايران را در بر مى‌گرفته و از کانون‌هاى قديم استقرار در فلات ايران به شمار مى‌رفته است. در زمان سلوکيان، اين منطقه، مخصوصاً قسمت شمالى آن (دهستان خورهه) مورد توجه حکام يونانى قرار گرفت . وجود آثار باستانى باقى مانده از اين دوران در خورهه مؤيد اين نظر است .

در زمان خسرو پرويز - پادشاه ساسانى - ايران به چهار بخش (کوست) تقسيم شد. اين چهار بخش عبارت بودند از : باختر (شمال)، ‌ خور آبان يا خور آسان (مشرق)، نيمروز ( جنوب) و خوربران (مغرب). اين منطقه در کوست خوربران (مغرب) که به معنى محل غروب خورشيد بود قرار داشت. در قرن اول اسلامى اين منطقه به نام ايالت جبال يا قهستان تغيير نام داد، ‌ به طورى که جغرافيانويسان اسلامى اين قرن، از آن به عنوان بخشى از بلاد پهلويان و به نام کوهستان يا قهستان ( جبال)‌ نام برده‌اند. اين منطقه در قرن دوم هجرى همراه با همدان، رى و اصفهان به نام عراق عجم ناميده شد .

در قرن چهارم هجرى قمرى شهرهاى ايالت جبال عبارت بودند از : همدان، رود آور، خورمه ( خورهه)، سهرود، ابهر، سمنان، قم، قاشان، روده، پوسته، ‌ کره، بره، گربايگان (گلپايگان) و ... در اين دوره مراکز و کانون‌هاى درجه اول شهرى نيز عبارت بودند از : ساوه، تفرش، وره، ساروق و گلپايگان و شهرهاى مبادلاتى درجه دوم نيز شامل : محلات، خمين، کميجان، ميلاجرد، خنداب، اليثار، سامان، خورهه، نيمور، نراق، دليجان، جاسب، مأمونيه، الوير و ... بودند. در اين مراغه غله، پنبه، حبوبات، زعفران، انجير، انار، سيب، انگور، گردو، بادام، قيسى و ساير محصولات سر درختى و باغى و خشکبار و گياهان دارويى مانند ترنجبين در کنار محصولات صنايع دستى مانند ظروف سفالى و مسى و پارچه و کرباس، گليمنه، قالى‌ و ... توليد مى‌شد .

در چند دهه اخير، با توسعه راه‌آهن و احداث کارخانجات مختلف، به مرور چهره منطقه عوض شد و بعد از تقسيمات جديد کشورى و ايجاد استان تهران و مرکزى، اين استان به مرکزيت اراک به وجود آمد .

براساس نتايج سرشمارى عمومى نفوس و مسکن سال ۱۳۷۵ ، استان مرکزى ۸۱۲ ‚ ۲۲۸ ‚ ۱ نفر جمعيت داشته که از اين تعداد ۵۷/۱ درصد در نقاط شهرى و ۴۲/۹ درصد در نقاط روستايى سکونت داشته‌اند. در همين سال از کل جمعيت استان ۱۵۶ ‚ ۶۱۶ نفر مرد و ۶۵۶ ‚ ۶۱۲ نفر زن بوده‌اند. در اين استان در مقابل هر ۱۰۰ نفر زن، ۱۰۱ نفر مرد وجود داشته است. از جمعيت اين استان ۳۸/۳ درصد در گروه سنى کمتر از ۱۵ ساله، ۵۶/۱ درصد در گروه سنى ۶۴-۱۵ ساله و ۵/۶ درصد در گروه سنى ۶۵ ساله و بيشتر قرار داشته‌اند و سن بقيه افراد نيز نامشخص بوده است. در همين سال، از جمعيت استان ۹۹/۸ درصد را مسلمانان تشکيل مى‌داده‌اند. اين نسبت در نقاط شهرى ۹۹/۷۴ درصد و در نقاط روستايى ۹۹/۸۴ درصد بوده است .

در فاصله سال‌هاى ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۵ حدود ۵۶۰ ‚ ۱۸۶ نفر به استان وارد و يا در داخل آن جابجا شده‌اند. محل اقامت قبلى ۴۱/۹ درصد مهاجران ساير استان ها، ۱۲/۷ درصد شهرستان‌هاى ديگر همين استان و ۴۲/۹ درصد شهرستان محل سرشمارى بوده است. محل اقامت قبلى بقيه افراد، خارج از کشور و يا اظهار نشده است . مقايسه محل اقامت قبلى مهاجران با محلى که در آن سرشمارى شده‌اند نشان مى‌دهد که ۳۴/۸ درصد از روستا به شهر، ۴۰/۳ درصد از شهر به شهر، ۶/۵ درصد از روستا به روستا و ۱۵/۹ درصد از شهر به روستا در طى ۱۰ سال قبل از آبان ماه ۱۳۷۵ ، مهاجرت کرده‌اند .

از ۲۹۰ ‚ ۰۷۸ ‚ ۱ نفر جمعيت ۶ ساله و بيشتر استان، ۷۹/۳ درصد باسواد هستند. نسبت باسوادى در گروه سنى ۱۴-۶ ساله ۹۷/۲۵ درصد و در گروه سنى ۱۵ ساله و بيشتر ۷۱/۷۵ درصد بوده است. در بين افراد لازم‌‌التعليم ( ۱۴-۶ ساله) نسبت باسوادى در نقاط شهرى ۹۸ درصد و در نقاط روستايى ۹۶/۲ درصد مى‌باشد. در اين استان نسبت باسوادى در بين مردان ۸۴/۷ درصد و در بين زنان ۷۳/۹ درصد است. اين نسبت در نقاط شهرى براى مردان و زنان به ترتيب ۹۰/۵ درصد و ۸۲/۱ درصد و در نقاط روستايى ۷۶/۸ درصد و ۶۳/۴ درصد مى‌باشد .

در آبان ماه ۱۳۷۵ در اين استان ۳۵/۹ درصد از جمعيت ده ساله و بيشتر را افراد شاغل و افراد بيکار (جوياى کار) تشکيل مى‌داده‌اند. اين نسبت در نقاط شهرى ۳۴ درصد و در نقاط روستايى ۳۸/۵ درصد بوده است. از جمعيت فعال اين استان ۸۶/۶ درصد را مردان و ۱۳/۴ درصد را زنان تشکيل مى‌داده‌اند. بيش‌ترين ميزان فعاليت مربوط به گروه سنى ۳۴-۳۰ ساله با ۵۶/۸۴ درصد و کم‌‌ترين ميزان مربوط به گروه سنى ۱۴-۱۰ ساله با ۳/۶۵ درصد بوده است. در همين سال از شاغلان ۱۰ ساله و بيش‌تر استان ۲۶/۴۵ درصد در گروه عمده کشاورزى، ۳۱/۴۱ درصد در گروه عمده خدمات و ۳۷/۵۸ درصد در گروه عمده صنعت فعاليت داشته‌اند و شغل ۱/۵۶ درصد نيز نامشخص بوده است. درنقاط شهرى گروه عمده «صنعت» و در نقاط روستايى گروه عمده «کشاورزي» بيش‌ترين تعداد افراد شاغل را به خود اختصاص داده‌اند .

در استان مرکزى ايلات و عشاير متعددى مانند شاهسون‌‌ها، کلبه‌کوئى‌ها، خراسانى‌ها، کلهر، خلج و گروهى از کولى‌ها زندگى مى‌کنند که اکثر آنها اسکان يافته‌‌اند و بخشى از آن‌ها نيز رمه‌گردانى و ييلاق و قشلاق مى‌کنند. جلوه‌هاى زيبائى شناختى کوچ و اتراق عشاير يکى از جاذبه‌هاى جهانگردى استان به شمار مى‌آيد .

استان مرکزى از جمله استان‌هايى است که کارخانجات صنعتى متعددى در آن متمرکز شده‌اند . اساس اقتصاد استان را به ترتيب اهميت بخش‌هاى خدمات، صنعت و کشاورزى تشکيل مى‌دهد. به طور تقريبى در حدود ۱۹ درصد مساحت استان اراضى کشاورزى، ۵۷ درصد اراضى مرتعى و باقى‌مانده را اراضى غير مزروعى از قبيل درياچه‌ها، کويرها، جاده‌ها و شهرها تشکيل مى‌دهند .

محصولات مهم کشاورزى استان شامل گندم، جو، حبوبات، آفتابگردان، پنبه، چغندرقند، تنباکو، گوجه‌فرنگى و پياز است. ميزان برخى از فرآورده‌هاى کشاورزى در شهرستان‌هاى مختلف اين استان، بيش از ميزان مصرف محلى است، در نتيجه به شهرهاى ديگر استان يا به استان‌هاى مجاور صادر مى‌شود. از شهرستان اراک، گندم، جو، انگور، سبزى و خشکبار، از ساوه انار و طالبى، از محلات کاهو و گل، از تفرش بادام و گردو و از خمين لوبيا و گندم به ساير شهرها و استان‌هاى کشور و همچنين به خارج از کشور صادر مى‌شود .

براساس آمار اداره کل معادن و فلزات، در استان مرکزى ۱۱۲ معدن مختلف وجود دارد که بيشتر آن‌ها به مصالح ساختمانى مربوط مى‌شوند. مهم‌ترين معادن موجود استان را سنگ‌ آهن، سرب، روى، منگنز، سنگ تراورتن، باريتين، گچ و سنگ نمک تشکيل مى‌دهند .

مهم‌ترين کارخانه‌هاى صنعتى استان عبارتند از : ماشين‌سازى، آلومينيوم‌سازى، هليکوپتر‌سازى، کابل‌سازى، واگن‌سازى، کمباين‌سازى، ‌ لاستيک‌سازى، قند و ... از ديگر صنايع ماشينى استان مى‌توان از کارخانه ماشين‌سازى پارس ( توليد کننده اسکلت‌هاى فلزي)، کارخانه سازنده پروفيل و لوله‌هاى آبيارى آلومينيومى، ‌ کارخانه ٔ آونگان (سازنده پايه‌هاى فلزى انتقال نيرو ) ، کارخانه ادوات کشاورزى اراک، گروه کارخانه‌هاى توليدى نور آلومينيوم، رنگ روناس اراک و نيز ساير کارخانجات مستقر در شهرستان صنعتى ساوه نام برد . همچنين در اکثر شهرستان‌هاى استان مرکزى، صنايع مختلف دستى شامل قالى‌بافى، گليم‌بافى، جاجيم‌‌بافى، گيوه‌دوزى، مسگرى و غيره رواج دارد .

استان هرمزگان

استان هرمزگان با وسعت ۶۸۴۷۵/۸ کيلومترمربع، در جنوب ايران مابين مختصات جغرافيايى ۲۵ درجه و ۲۳ دقيقه تا ۲۸ درجه و ۵۷ دقيقه ٔ عرض شمالى، و ۵۲ درجه و ۴۱ دقيقه تا ۵۹ درجه و ۱۵ دقيقه ٔ طول شرقى از نصف‌النهار گرينويچ واقع شده است. اين استان از شمال و شمال شرقى با استان کرمان؛ از جنوب با خليج‌فارس و درياى عمان؛ از جنوب شرقى با استان سيستان و بلوچستان؛ و از غرب با استان‌هاى فارس و بوشهر همسايه است .

تنگه ٔ هرمز، ‌ يکى از حساس‌ترين و حياتى‌ترين گذرگاه‌هاى آبى عصر حاضر، در قلمرو سياسى اين استان قرار دارد. اين تنگه ٔ هلالى شکل ۱۸۷ کيلومتر طول دارد. عمق تنگه ٔ هرمز به دليل شيب تند کف آن از قسمت شمال به جنوب متغير است؛ به طورى که در نزديکى جزيره ٔ لارک، در حدود ۳۶ متر و در ساحل جنوبى نزديک شبه‌جزيره مَسنِدام ۱۸۰ متر است .

هم‌چنين ۱۴ جزيره ٔ کوچک و بزرگ به نام‌هاى ابوموسى، بنى‌فرور، تُنب بزرگ و کوچک، سيرى، شتور، فرور، کيش، لاوان، قشم، لارک، هرمز، هندورابى و هنگام در محدوده ٔ آب‌هاى ساحلى اين استان قرار دارند .

استان هرمزگان، طبق آخرين تقسيمات کشورى، مشتمل بر ۸ شهرستان، ۲۱ بخش، ۶۹ دهستان و ۲۰۴۶ آبادى داراى سکنه است و شهرستان‌هاى آن عبارت‌اند از : بندرعباس، بندر لنگه، ميناب، رودان، قشم، جاسک، حاجى‌آباد و ابوموسي .

بخش عمده‌اى از مساحت اين استان را مناطق کوهستانى در بر گرفته‌اند. کوه‌هاى اين منطقه ادامه ٔ رشته‌کوه‌هاى زاگرس‌اند که به تدريج از شمال شرقى به جنوب شرقى امتداد مى‌يابند. ادامه ٔ اين رشته همراه با کاهش ارتفاع، به تپه‌ماهورهاى آهکى، گچى و شنى منتهى شده و به زمين‌هاى پست ساحلى خليج‌فارس و درياى عمان متصل مى‌‌گردد. اين ناحيه ٔ پست ساحلى، در اطراف تنگه ٔ ‌ هرمز وسعت بيش‌ترى يافته، و شرايط مساعدى براى کشاورزى و صيفى‌کارى به وجود آورده است .

با توجه به مشخصات اقليمى و استقرار استان هرمزگان در منطقه ٔ فوق حاره‌اى، گرمى هوا مهم‌ترين پديده ٔ ‌ مشهود اقليمى آن است .

استان هرمزگان از مناطق گرم و خشک ايران است و اقليم آن تحت تأثير آب و هواى نيمه‌بيابانى و بيابانى قرار دارد. هواى نوار ساحلى در تابستان‌ها، بسيار گرم و مرطوب است و گاهى نيز دماى آن از ۵۲ درجه ٔ سانتى‌‌گراد تجاوز مى‌کند. دماى متوسط سالانه ٔ اين منطقه در حدود ۲۷ درجه ٔ سانتى‌گراد است .

از ويژگى‌هاى آب و هوايى استان هرمزگان، يک فصل طولانى گرم و يک فصل کوتاه خنک است. فصل گرم همراه با هواى شرجى ۹ ماه به درازا مى‌کشد. فصل تابستان از اوايل اسفندماه شروع مى‌شود؛ هوا رفته رفته رو به گرمى مى‌رود تا اين که گرما در تير و مرداد ماه به اوج خود مى‌رسد. فصل خنک آن همراه با خشکى نسبى هوا، در حدود ۳ ماه طول مى‌کشد. اين فصل از اوايل آذرماه شروع مى‌شود و تحت تأثير توده‌هاى هواى خنک غربى قرار مى‌گيرد. دماى هواى اين استان، در سردترين شب‌هاى سال، به ندرت به صفر درجه مى‌رسد و در روزهاى زمستانى، دماى آن معمولاً از ۱۰ درجه ٔ ‌ سانتى‌گراد بالاى صفر پايين‌تر نمى‌آيد .

اصولاً آب و هواى اين استان همانند آب و هواى نواحى بيابانى است و ميزان بارش‌هاى جوى آن نيز فوق‌العاده اندک مى‌باشد. در اين منطقه، در حدود ۹ ماه از سال، بارندگى مهمى صورت نمى‌گيرد و قسمت عمده ٔ بارندگى آن نيز در يک يا دو نوبت به وقوع مى‌پيوندد. در همان موارد اندک هم، ‌ بارندگى آن اغلب مانند باران‌هاى بهارى سيل‌آسا است و خسارات فراوانى به بار مى‌آورد. ميزان رطوبت نسبى در سواحل خليج‌فارس عمدتاً بالا است و بين ۲۰ تا ۱۰۰ درصد نوسان دارد .

مهم‌‌ترين بادهايى که در اين استان مى‌وزند، عبارت‌اند از :

- باد سهيلى‌ : اين باد، ‌ بادى است تابستانى و گرم که از جنوب شرقى به سمت شمال غربى مى‌وزد و در رسيدن ميوه ٔ خرما نقش اساسى دارد .

- باد شمالى : اين باد به مدت ۹ ماه از سال به موازات سواحل شمالى خليج فارس مى‌وزد و ۴۰ روز از دوره ٔ ‌ وزش آن، ‌ در فصل تابستان، همراه با گرد و غبار فراوان است . جهت وزش اين باد غير از زمستان که جهت غربى - شرقى دارد، از جنوب غربى به سمت شمال شرقى است. باد شمالى در فصل زمستان توأم با هواى نسبتاً سرد است و دوام کم‌ترى دارد .

- باد نشى (نعشي ) :‌ اين باد، بادى است سرد و طوفان‌زا که در فصل زمستان در سواحل استان مى‌وزد. جهت اين باد از شمال شرقى به سمت جنوب غربى است، و گاهى در تنگه ٔ ‌ هرمز به طور پيوسته، و به مدت ۳ تا ۵ روز مى‌وزد .

- باد غربى : اين باد، بادى بهارى است که از نيمه ٔ فروردين تا اوايل تابستان از سمت جنوب به شمال مى‌وزد .

- باد قوس : اين باد، ‌ بادى زمستانى است که جهت شرقى - غربى دارد و باعث بارش فراوان در منطقه مى‌شود .

- باد شرجى يا شرقى : اين باد تابستانى که از بادهاى بسيار نامطلوب سواحل شمالى خليج‌فارس محسوب مى‌شود، در فصل تابستان مى‌وزد و پس از برخورد به سطح دريا، رطوبت فراوانى را همراه مى‌آورد و نم نسبى هوا را به شدت افزايش مى‌دهد. اين باد گاهى با ابر و مه همراه است و در برخى نواحى نيز موجب بارندگى مى‌شود .

- باد لوار ( تش‌باد) : اين باد از سمت جنوب غربى مى‌وزد و از بيابان‌هاى عربستان نشأت مى‌گيرد. زمان وزش باد لوار از تيرماه تا شهريورماه است .

- باد بحرى يا شمال غربى : اين باد اغلب در فصل زمستان شروع به وزيدن کرده و نسيمى از طرف دريا به ساحل مى‌آورد که گاهى نيز بارندگى‌هاى اندکى را به دنبال دارد .

مناسب‌ترين فصل مسافرت به استان هرمزگان، فصل زمستان است .

استان هرمزگان ( ۲ )

جغرافياى تاريخى استان هرمزگان با تاريخ و جغرافياى خليج‌فارس درهم آميخته است. تا قرن چهارم پيش از ميلاد، مدارک پراکنده‌اى بر پايه ٔ نوشتارهاى تاريخ‌نگارى يونانى درباره ٔ خليج‌فارس وجود دارد. ظاهراً در دوران بسيار کهن، ‌ اقوامى در سواحل غربى خليج‌فارس و دشت‌هاى جنوبى و غربى ايران مى‌زيسته‌اند . شواهدى نيز مبنى بر پيدايش و توسعه ٔ دريانوردى در آن دوران وجود دارد. از جمله مى‌توان به دريانوردى بابليان در قرن هفتم پيش از ميلاد، در خليج‌فارس اشاره کرد. نخستين مدرک قطعى درخصوص دريانوردى در خليج‌فارس، به زمان «نئارخورس» يا «نئارک»، درياسالار اسکندر مقدونى، مربوط است. اسکندر پس از فتح سرزمين‌هاى اطراف رودخانه ٔ سند (هندوستان) ظاهراً از طريق مصب رودخانه ٔ سند و دريا، به سوى مکران و تنگه ٔ هرمز و خليج‌فارس حرکت کرد و در سال ۳۲۶ قبل از ميلاد، از دهانه ٔ رودخانه ٔ سند گذشت؛ ولى طوفان و امواج سهمگين دريا وى را مجبور به بازگشت نمود .

اسکندر، ‌ درياسالار خود به نام نئارک (نئارخوس) را به عنوان سرپرست ناوگان دريايى رهسپار خليج‌فارس کرد. نئارک پس از عبور از سواحل مکران، به بندر هرمز يا ميناب کنونى رسيد. نئارک در خليج‌فارس به جزيره ٔ خالى از سکنه‌اى به نام « بارقانا» که گفته مى‌شود همان جزيره ٔ «هرمز» يا «لارک» يا «اوآراکنا» و يا «کيش» کنونى است، ‌ رسيد. نئارک چنين گفته است که هيچ‌يک از سواحل را در طول سفر دريايى خود مانند سواحل خليج‌فارس آباد و مزروع نديده است .

تاريخ مکتوب بندر هرمز از زمان اردشير بابکان آغاز مى‌شود. مورخين شرقى و اروپايى چنين گفته‌اند که روزگار آبادانى بندر هرمز طى سال‌هاى ۲۴۱-۲۱۱ ميلادى بوده؛ ولى پس از ظهور اسلام و سقوط دولت ساسانى، به عنوان يکى از مهم‌ترين مراکز دادوستد شرق معروفيت پيدا کرده است .

در سال‌هاى ۷۵۰-۶۶۱ ميلادى، منطقه ٔ خليج‌فارس جزو قلمرو خلافت اموى و سپس جزو قلمرو خلافت عباسى (در سال‌هاى ۱۲۸۵-۷۵۰ ميلادي) بوده است. از اواخر قرن هشتم ميلادى که دوران شکوفايى خلافت عباسى بود، دادوستدهاى دريايى رونق بسزايى يافت. بسيارى از مورخين، اين راه دريايى را با اهميت‌تر از جاده ٔ ‌ معروف ابريشم يا شاخه ٔ مهمى از آن مى‌دانند .

مارکوپولو، جهانگرد مشهور ايتاليايى در سال‌هاى ۱۲۷۲ و ۱۲۹۳ ميلادى از بندر هرمز ديدن کرد. وى گزارش کرده است که جواهرات ايران، ‌ عاج و ابريشم هند و چين و مرواريد بحرين در بازارهاى بندر هرمز خريد و فروش مى‌شده است .

در سال ۱۳۰۰ ميلادى سيف‌الدين - پادشاه بومى بندر هرمز - از ترس حمله ٔ مغول‌ها، بندر هرمز را ترک و به جزيره ٔ هرمز (جردم) عزيمت کرد و در آنجا شهر ديگرى بنا نهاد .

در سال ۱۴۵۳ ميلادى هنگامى که قسطنطنيه به دست سلطان محمد فاتح سقوط کرد، ارتباط زمينى اروپاييان با آسيا گسسته شد. در سال ۱۴۹۷ ميلادى، براى اولين بار استعمارگران غربى به فرمانروايى «واسکودوگاما» در بنادر خليج فارس پياده شدند .

در سال ۱۵۰۶ ميلادى پرتغالى‌ها به عنوان محافظت از منافع پرتغال در برابر تجار مصرى و ونيزى، به رهبرى «آلفونسو آلبوکرک» با هفت کشتى جنگى جزيره هرمز را محاصره نمودند. بندر هرمز در اين زمان، کليد تجارى خليج‌فارس محسوب مى‌شد و راهِ ادويه از کنار همين بندر در تنگه ٔ هرمز عبور مى‌کرد. سقوط هرمز که از نظر تجارى و نظامى براى دولت ايران اهميت داشت، به جدا شدن هرمز از ايران و تسلط پرتغالى‌ها بر تنگه ٔ هرمز و وضع ماليات براى عبور کشتى‌ها گرديد . شاه‌اسماعيل صفوى که در صدد اعاده ٔ مالکيت ايران بر هرمز بود به سبب گرفتارى‌هاى ناشى از جنگ با عثمانيان، به بيرون راندن پرتغالى‌ها موفق نشد و پيمانى با آنان منعقد نمود که به موجب آن پرتغالى‌ها مى‌بايست در لشکرکشى به بحرين، شاه‌اسماعيل را مساعدت مى‌‌کردند. با اين پيمان تسلط پرتغالى‌ها بر خليج ‌فارس تا مدتى تثبيت شد؛ ولى شاه‌عباس بزرگ با کمک قواى انگليس، حاکميت پرتغالى‌ها بر خليج فارس را پايان داد .

هلندى‌ها در سال ۱۰۰۴ هـ.ق تجارتخانه‌اى در بندرعباس تأسيس کردند و به دنبال آن رقابت، بين هلند و انگلستان شدت گرفت. در اواخر دوره ٔ سلطنت شاه صفوى، ‌ دولت ايران به لغو معافيت گمرکى واردات و صادرات هلندى‌ها اقدام کرد. هلندى‌ها به حصار جزيره ٔ قشم هجوم آوردند و براى جلوگيرى از تجارت انگليس، چند کشتى جنگى به تنگه ٔ ‌ هرمز و بندرعباس اعزام کردند. دولت ايران ضمن تقاضاى صلح، به هلندى‌ها اجازه داد که در هر نقطه‌اى از ايران به تجارت ابريشم اقدام کنند و از معافيت گمرکى در واردات برخوردار شوند. در همين زمان، با تيره شدن روابط بين هلند و انگليس در اروپا، هلندى‌ها به کشتى‌هاى انگليس در جاسک حمله کردند و قشم را به دست گرفتند؛ بندرعباس را گلوله‌باران کردند؛ دژ مستحکمى را در نزديکى تجارتخانه ٔ خود در بندرعباس احداث نمودند؛ براى نزديکى بيش‌تر با دهانه ٔ خليج‌فارس تأسيسات تجارى خود را به جزيره ٔ خارک منتقل کردند و از پرداخت اجاره‌بهاى خارک به ميرمهنا، حاکم بندر ريگ و جزيره ٔ خارک خوددارى نمودند. ميرمهنا در سال ۱۷۶۵ ميلادى به هلندى‌ها حمله برد، دژ آن‌ها را تسخير کرد و آنان را از جزيره بيرون راند. بدين ترتيب هلندى‌ها که مرکز تجارى خود را از بندرعباس برچيده بودند، عملاً از خليج‌فارس خارج شدند .

با تشکيل و رسميت يافتن کمپانى هند شرقى، دولت انگليس سياست گسترده ٔ استعمارى خود را عليه ايران به کار گرفت و در اندک مدتى بر سراسر سواحل خليج‌فارس تسلط يافت. دولت انگليس و عمال کمپانى هند شرقى با نيرنگ، از اتحاد قدرت‌هاى محلى جلوگيرى کردند و با ايجاد جنگ‌هاى منطقه‌‌اى، موجبات ضعف آن‌ها را فراهم آوردند. در اين دوره، سياست انگليس در خليج فارس ايجاد شيخ‌نشين‌هاى متعدد و کوچک بود تا از اتحاد آن‌ها در مقابل خود جلوگيرى کند .

خليج‌فارس بعد از جنگ جهانى اول، نه تنها به عنوان يک معبر دريايى تجارى بسيار مهم، بلکه به عنوان بزرگ‌ترين کانون نفت و منبع مهم رشد صنايع، اهميت اقتصادى و استراتژيکى فراوانى يافت؛ به طورى که کليه ٔ طرف‌هاى تجارى خارجى ايران به ويژه انگليس با جديت تمام تلاش کردند حضور فيزيکى خود را در خليج‌فارس حفظ کنند .

موقعيت استراتژيکى استان هرمزگان، در دهه‌هاى بعدى نيز توجه ويژه به اين منطقه را براى دولت‌ها و کشورهاى خارجى الزامى مى‌ساخت .