نوسینده: مصطفی دانش‌پژوه




 

جرم‌شناسی شاخه‌ای از علوم جنایی است که با روش علمی و عینی به تحلیل علل و عوامل زیستی، روانی و اجتماعیِ پیدایش جرم، (1) به هدفِ پیشگیری از وقوع جرم و اصلاح و درمان بزهکاران، می‌پردازد.
جوامع انسانی همواره با مخالفت با قانون و هنجارشکنیِ اجتماعی روبه‌رو بوده‌اند. استمرار وقوع جرائم، به رغم اتخاذ تدابیر تنبیهی در برابر بزهکاران، از دیرباز اندیشمندان، فیلسوفان و مصلحان اجتماعی را بر آن داشته تا درباره‌ی ماهیت و علت ارتکاب جرم و چگونگی مقابله با آن راه حل‌هایی ارائه دهند. ولی مطالعه‌ی علمیِ جرم، به عنوان پدیده‌ی فردی - اجتماعی، ره‌آورد تمدن جدید است. در ادوار پیشین، به مجازات مجرم بیش از علل جرم اهمیت داده می‌شد. علت ارتکاب بِزِه را اموری چون تقدیر، حلول ارواح خبیث، جهل و فقر و ثروت می‌دانستند و رفتار با بزهکاران غالباً با شدت و خشونت همراه بود. (2) از نیمه‌های قرن یازدهم / هفدهم با رونق علوم چهره‌شناسی، جمجمه‌شناسی و مطالعات انسان‌شناسی، تحقیقات علمی درباره‌ی علل ارتکاب جرم آغاز شد؛ از جمله درباره‌ی رابطه‌ی چهره با ویژگیهای افراد، رابطه‌ی بیمارهای روانی با جرم و تأثیر محیط جغرافیایی و وراثت بر وقوع جرم. (3)
در سده‌ی دوازدهم / هجدهم در اروپا، در پی اعتراض فیلسوفان و اصلاح‌گران اجتماعی به شدتِ مجازات‌ها و خودکامگی نظام کیفری، مکاتب گوناگونی در حقوق جزا پدید آمد. در سده‌ی سیزدهم / نوزدهم پیشرفت دانش بشری امکانات جدیدی برای بررسی ماهیت و علت وقوع جرم فراهم کرد. در اواخر همین قرن در ایتالیا سزار لمبروزو (4) (پزشک، متوفی 1327/1909) 2، رافائل گاروفالو (5) (قاضی، متوفی 1332/1914) و انریکو فرّی (6) (حقوق‌دان و جامعه‌شناس، متوفی 1308/1929 ش)، با تأثیرپذیری از داده‌های علمی جدید، مکتب تحققیِ حقوق جزا را بنیان نهادند. (7) اصول کلی این مکتب - که در حقوق کیفری تأثیر بسیاری گذاشت - عبارت بود از: (1) نفی آزادی اراده‌ی انسان در فرایند ارتکاب جرم؛ یعنی ارتکاب یافتن جرم با تأثیرپذیری مجرم از علل و عوامل جُرم‌زای درونی شامل نقص بدنی، روانی و زیستی و عوامل جرم‌زای بیرونی چون محیط‌های اجتماعی، خانوادگی و اقتصادی، بدون اختیار داشتن او؛ (2) انکار مسئولیت اخلاقی مجرم و پذیرش مسئولیت اجتماعی او؛ (3) ناعادلانه و غیر مفید بودن مجازات‌ها و پیشنهاد جایگزینیِ «اقدامات یا تدابیر تأمینی» برای اصلاح مجرمانی که «حالت خطرناک» دارند؛ (4) لزوم طبقه‌بندی بزهکاران، برای هماهنگ نمودن اقدامات تأمینی با شخصیت هر یک از آنها، و نیز لزوم تحقیق در علل جرم با هدف کاهش ارتکاب آن. در واقع، رویکرد اصلی این مکتب، توجه به مجرم بود. (8)
بدین‌سان رشته‌ی جدیدی به وجود آمد که موضوع آن مطالعه و تبیین جرم و علل وقوع آن با استفاده از روش علمی و تجربی بود، نه گفتگوی صِرف درباره‌ی اَعمال مجرمانه. این رشته‌ی علمی ابتدا، تحت تأثیر مطالعات لمبروز در مسئله‌ی ارتباط ارتکاب جرم با خصوصیات جسمیِ بزهکاران، انسان شناسی جنایی نام گرفت. اصطلاح جرم‌شناسی (9) را نخستین بار در 1296/1879 دانشمند فرانسوی، توپینار (10)، در کتاب خود به کار برد و در 1302/1885 گاروفالو کتاب