قانون هوش مصنوعی اروپا: ملاحظه 5

این ملاحظه بیان می‌کند که هوش مصنوعی، با وجود ظرفیت‌های گسترده، بسته به نحوه استفاده، زمینه کاربرد و سطح بلوغ فناوری، می‌تواند برای منافع عمومی و حقوق بنیادین افراد خطرآفرین باشد. قانون‌گذار اروپایی در اینجا تأکید می‌کند که خطر هوش مصنوعی نه ذاتی، بلکه وابسته به شیوه کاربرد آن است و همین امر مبنای رویکرد ریسک‌محور قانون را شکل می‌دهد. همچنین دامنه آسیب فقط به خسارات فیزیکی یا مالی محدود نیست، بلکه آسیب‌های روانی، اجتماعی و اقتصادی و نیز صدمات وارد بر منافع عمومی را نیز در بر می‌گیرد.  

قانون هوش مصنوعی اروپا: متن ملاحظه 5

«در عین حال، هوش مصنوعی بسته به شرایط مربوط به کاربرد خاص آن، نحوه استفاده از آن، و سطح توسعه فناوری، ممکن است خطراتی ایجاد کند و به منافع عمومی و حقوق بنیادینی که تحت حمایت حقوق اتحادیه قرار دارند، آسیب وارد سازد. این آسیب می‌تواند مادی یا غیرمادی باشد، از جمله آسیب‌های جسمی، روانی، اجتماعی یا اقتصادی.»
 

تحلیل ملاحظه 5

این ملاحظه نقطه تعادل مهمی در منطق قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا ایجاد می‌کند. اگر ملاحظه پیشین بر مزایا و ظرفیت‌های گسترده هوش مصنوعی تأکید داشت، این بخش بلافاصله یادآور می‌شود که همان فناوری، بسته به نحوه طراحی، استقرار و استفاده، می‌تواند منشأ خطر نیز باشد. در واقع، قانون‌گذار اروپایی در اینجا به‌صراحت نشان می‌دهد که نگاه او به هوش مصنوعی نه خوش‌بینانه مطلق است و نه بدبینانه مطلق؛ بلکه رویکردی «مبتنی بر ریسک» دارد.

نکته کلیدی این ملاحظه آن است که خطر، به خودِ فناوری به‌صورت انتزاعی نسبت داده نمی‌شود، بلکه به «شرایط کاربرد» آن وابسته است. این یعنی از نگاه اتحادیه اروپا، هوش مصنوعی ذاتاً خوب یا بد نیست؛ آنچه اهمیت دارد این است که در چه زمینه‌ای، با چه سطحی از بلوغ فنی، برای چه هدفی و با چه شیوه‌ای به کار گرفته می‌شود. همین گزاره، پایه نظری رویکرد ریسک‌محور در قانون هوش مصنوعی اروپاست: تنظیم‌گری نه بر مبنای نام فناوری، بلکه بر مبنای نوع استفاده و شدت اثر آن انجام می‌شود.

این ملاحظه همچنین دامنه «آسیب» را بسیار گسترده تعریف می‌کند. قانون‌گذار فقط به خسارات فیزیکی یا مالی توجه ندارد، بلکه صراحتاً از آسیب‌های غیرمادی نیز نام می‌برد. این نکته از منظر حقوقی بسیار مهم است، زیرا نشان می‌دهد که آسیب ناشی از هوش مصنوعی می‌تواند صرفاً در قالب صدمه جسمی یا ضرر اقتصادی ظاهر نشود، بلکه ممکن است به شکل اضطراب روانی، تبعیض اجتماعی، طردشدگی، برچسب‌زنی، دست‌کاری رفتاری یا تضعیف اعتماد عمومی نیز بروز کند.

اشاره به «منافع عمومی» در کنار «حقوق بنیادین» نیز مهم است. این یعنی قانون هوش مصنوعی فقط نگران آسیب به افراد نیست، بلکه نسبت به آثار کلان اجتماعی و نهادی نیز حساس است. برای مثال، یک سامانه هوش مصنوعی ممکن است مستقیماً به فرد خاصی آسیب نزند، اما در مقیاس اجتماعی موجب اخلال در اعتماد عمومی، تضعیف نهادهای دموکراتیک، گسترش تبعیض ساختاری یا آسیب به نظم عمومی شود. از این رو، دامنه مداخله قانون فقط حمایت فردی نیست، بلکه حفاظت از منافع جمعی و ساختارهای عمومی را نیز در بر می‌گیرد.

در مجموع، این ملاحظه یکی از پایه‌های اصلی توجیه رویکرد احتیاطی و ریسک‌محور در قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا است: همان‌قدر که هوش مصنوعی می‌تواند سودمند باشد، می‌تواند در شرایط خاص به حقوق افراد و منافع عمومی آسیب وارد کند؛ بنابراین تنظیم آن نه بر پایه ممنوعیت کلی، بلکه بر مبنای ارزیابی خطر و شدت آسیب ضروری است.

منبع: ترجمه شده توسط بخش فناوری های نوین سایت راسخون