قانون هوش مصنوعی اروپا: ملاحظه 20

ملاحظه مقدماتی بیستم توضیح می‌دهد که بهره‌برداری مسئولانه از هوش مصنوعی و اجرای مؤثر قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا بدون «سواد هوش مصنوعی» ممکن نیست. این ملاحظه تأکید می‌کند که ارائه‌دهندگان، بهره‌برداران و اشخاص متأثر باید دانش لازم برای فهم عملکرد سامانه‌های هوش مصنوعی، تفسیر خروجی آن‌ها، درک آثار تصمیمات مبتنی بر هوش مصنوعی و رعایت الزامات قانونی را داشته باشند. همچنین سواد هوش مصنوعی را نه‌فقط ابزاری برای کاهش ریسک، بلکه شرط کنترل دموکراتیک، بهبود شرایط کار، تقویت انطباق و حمایت از نوآوری مسئولانه در اتحادیه می‌داند.  

قانون هوش مصنوعی اروپا: متن ملاحظه 20

«برای آنکه بیشترین منافع از سامانه‌های هوش مصنوعی حاصل شود و در عین حال از حقوق بنیادین، سلامت و ایمنی حمایت گردد و نیز امکان کنترل دموکراتیک فراهم شود، سواد هوش مصنوعی (AI literacy) باید ارائه‌دهندگان، بهره‌برداران و اشخاص متأثر را به مفاهیم لازم برای اتخاذ تصمیم‌های آگاهانه درباره سامانه‌های هوش مصنوعی مجهز سازد. این مفاهیم ممکن است با توجه به زمینه مربوط متفاوت باشند و می‌توانند شامل درک کاربرد صحیح عناصر فنی در مرحله توسعه سامانه هوش مصنوعی، تدابیری که باید هنگام استفاده از آن اعمال شوند، شیوه‌های مناسب تفسیر برونداد سامانه هوش مصنوعی، و در مورد اشخاص متأثر، دانشی باشند که برای فهم این موضوع لازم است که تصمیمات اتخاذشده با کمک هوش مصنوعی چگونه بر آنان اثر خواهد گذاشت.

در چارچوب اجرای این مقرره، سواد هوش مصنوعی باید همه بازیگران مرتبط در زنجیره ارزش هوش مصنوعی را به بینش‌های لازم برای تضمین انطباق مناسب و اجرای صحیح آن مجهز کند. افزون بر این، اجرای گسترده تدابیر سواد هوش مصنوعی و اتخاذ اقدامات پیگیرانه مناسب می‌تواند به بهبود شرایط کار کمک کند و در نهایت مسیر تثبیت و نوآوریِ هوش مصنوعی قابل اعتماد در اتحادیه را تقویت نماید.

هیئت اروپایی هوش مصنوعی (European Artificial Intelligence Board) باید از کمیسیون حمایت کند تا ابزارهای سواد هوش مصنوعی، آگاهی عمومی و درک عمومی از منافع، مخاطرات، تدابیر حفاظتی، حقوق و تعهدات مرتبط با استفاده از سامانه‌های هوش مصنوعی ترویج شود. کمیسیون و دولت‌های عضو نیز باید با همکاری ذی‌نفعان مربوط، تدوین آیین‌نامه‌های رفتاری داوطلبانه را برای ارتقای سواد هوش مصنوعی در میان اشخاصی که با توسعه، بهره‌برداری و استفاده از هوش مصنوعی سروکار دارند، تسهیل کنند.»  

تحلیل ملاحظه 20

این ملاحظه یکی از مهم‌ترین نقاط تمایز قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپاست، زیرا نشان می‌دهد حکمرانی هوش مصنوعی صرفاً با قواعد فنی، الزامات انطباق و ممنوعیت‌های حقوقی محقق نمی‌شود. قانون‌گذار اروپایی در اینجا تصریح می‌کند که تنظیم‌گری مؤثر هوش مصنوعی بدون «سواد هوش مصنوعی» ممکن نیست. به بیان دیگر، این ملاحظه بر این ایده استوار است که حکمرانی هوش مصنوعی فقط مسئله فناوری و حقوق نیست، بلکه مسئله فهم، درک و توانمندسازی انسانی نیز هست.

نخستین نکته مهم این ملاحظه، پیوند مستقیم میان «سواد هوش مصنوعی» و «کنترل دموکراتیک» است. این نکته بسیار مهم است، زیرا قانون‌گذار اروپایی صراحتاً می‌گوید اگر افراد، نهادها و کاربران ندانند هوش مصنوعی چگونه کار می‌کند، چگونه باید از آن استفاده کرد، و چگونه باید خروجی آن را تفسیر کرد، کنترل دموکراتیک بر این فناوری عملاً ناممکن خواهد بود. در اینجا سواد هوش مصنوعی صرفاً یک مهارت فنی نیست، بلکه شرط امکان نظارت اجتماعی و دموکراتیک بر قدرت الگوریتمی است.

نکته دوم، گستره مخاطبان این سواد است. قانون‌گذار آن را فقط برای مهندسان یا توسعه‌دهندگان نمی‌خواهد، بلکه سه گروه اصلی را در نظر می‌گیرد: ارائه‌دهندگان (providers)، بهره‌برداران (deployers) و اشخاص متأثر (affected persons). این تقسیم‌بندی بسیار مهم است، زیرا نشان می‌دهد سواد هوش مصنوعی یک مفهوم لایه‌مند است. توسعه‌دهنده باید منطق فنی سامانه را بفهمد، بهره‌بردار باید استفاده و تفسیر صحیح آن را بداند، و فرد متأثر باید بتواند بفهمد چگونه یک تصمیم مبتنی بر هوش مصنوعی بر زندگی او اثر می‌گذارد. این نگاه، سواد هوش مصنوعی را از آموزش تخصصی صرف فراتر می‌برد و آن را به یک حق توانمندساز تبدیل می‌کند.

سومین نکته مهم، پیوند میان سواد هوش مصنوعی و «انطباق» (compliance) است. قانون‌گذار در اینجا به‌روشنی می‌گوید اجرای درست قانون صرفاً به وجود مقررات وابسته نیست؛ بلکه به این بستگی دارد که بازیگران زنجیره ارزش اصلاً آن مقررات را بفهمند و بتوانند آن‌ها را در عمل پیاده کنند. از این منظر، سواد هوش مصنوعی بخشی از زیرساخت اجرایی قانون است، نه صرفاً یک هدف آموزشی فرعی.

چهارمین نکته مهم، پیوند سواد هوش مصنوعی با «شرایط کار» و «نوآوری» است. این نکته نشان می‌دهد که قانون‌گذار سواد هوش مصنوعی را فقط ابزار کاهش ریسک نمی‌بیند، بلکه آن را ابزاری برای بهبود کیفیت کار، افزایش توان حرفه‌ای، و تقویت نوآوری مسئولانه نیز می‌داند. این نگاه مهم است، زیرا سواد را از یک ابزار صرفاً دفاعی به یک سرمایه نهادی و اقتصادی تبدیل می‌کند.

در نهایت، این ملاحظه نشان می‌دهد که اتحادیه اروپا سواد هوش مصنوعی را نه فقط از طریق قواعد الزام‌آور، بلکه از طریق ابزارهای نرم حکمرانی (soft governance) نیز پیش خواهد برد: ترویج آگاهی عمومی، ابزارهای آموزشی، و کدهای رفتاری داوطلبانه. این نکته مهم است، زیرا نشان می‌دهد قانون‌گذار می‌داند که حکمرانی مؤثر هوش مصنوعی فقط از مسیر اجبار حقوقی عبور نمی‌کند، بلکه به فرهنگ‌سازی، یادگیری و ظرفیت‌سازی اجتماعی نیز نیاز دارد.

منبع: ترجمه شده توسط بخش فناوری های نوین سایت راسخون