راهکارهای ترویج حجاب؛ آسان‌سازی انتخاب

  
نمای کلی
راهکارهای ترویج حجاب؛ آسان‌سازی انتخاب  

راهکارهای ترویج حجاب؛ آسان‌سازی انتخاب

این مقاله، پنجمین حلقه از مجموعه مقالات پیوسته «راهکارهای ترویج حجاب» است؛ مجموعه‌ای که تلاش می‌کند مسئله حجاب را از زاویه‌ای جامع و چندلایه بررسی کند و به جای نگاه تک‌بعدی، مجموعه‌ای از عوامل فرهنگی، اجتماعی و مدیریتی مؤثر بر آن را مورد توجه قرار دهد.
 
در مقاله نخست با عنوان «گشت ارشاد و بن‌بست مصنوعی در مسئله حجاب» به این موضوع پرداختیم که مسئله حجاب را نمی‌توان تنها به دوگانه برخورد سخت یا رهاسازی کامل محدود کرد و حل این مسئله نیازمند مجموعه‌ای هماهنگ از اقدامات فرهنگی و اجتماعی است.
 
در مقاله دوم با عنوان «راهکارهای ترویج حجاب؛ اصلاح نگاه» به ریشه‌های عمیق‌تر مسئله پرداختیم و توضیح دادیم که اصلاح نگاه جامعه به زن، خانواده، کرامت انسانی و فلسفه حجاب، پیش‌نیاز هر اقدام مؤثر دیگری است.
 
در مقاله سوم با عنوان «راهکارهای ترویج حجاب؛ آموزش و رسانه» نقش آموزش، رسانه، اصحاب فرهنگ و تولیدات فرهنگی را بررسی کردیم و نشان دادیم که فرهنگ‌سازی صحیح، نیازمند تولید آثار فاخر و اصلاح تصویر ذهنی جامعه از زن و حجاب است.
 
در مقاله چهارم با عنوان «راهکارهای ترویج حجاب؛ احیای مسئولیت‌پذیری اجتماعی» به نقش مردم در حفظ ارزش‌های اجتماعی پرداختیم و بر اهمیت مسئولیت اجتماعی، امر به معروف و مشارکت آگاهانه جامعه در اصلاح امور تأکید کردیم.
 
اکنون در پنجمین حلقه این مجموعه، به یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها می‌پردازیم: چگونه می‌توان انتخاب حجاب را برای افراد جامعه آسان‌تر، طبیعی‌تر و همراه با آرامش کرد؟ زیرا حتی اگر نگرش‌ها اصلاح شود، رسانه و آموزش نقش خود را ایفا کنند و مسئولیت اجتماعی در جامعه زنده شود، همچنان باید شرایطی فراهم شود که انتخاب یک ارزش، با موانع غیرضروری و دشواری‌های قابل پیشگیری همراه نباشد.
 
از همین منظر، مقاله حاضر با عنوان «راهکارهای ترویج حجاب؛ آسان‌سازی انتخاب» به بررسی زمینه‌ها و الزامات اجتماعی، فرهنگی و عملی برای فراهم شدن یک انتخاب آگاهانه و آسان می‌پردازد.
 
یک نکته مهم
پیش از ورود به بحث‌های جزئی‌تر، باید توجه داشت: مجموعه مطالبی که در این چند مقاله مطرح می‌شود، در درجه نخست برای شکستن یک تصور نادرست است؛ تصوری که در سال‌های اخیر تلاش شده در جامعه تثبیت شود مبنی بر اینکه مسئله حجاب به یک بن‌بست کامل رسیده و دیگر راهکاری برای اصلاح آن وجود ندارد. نقش ما در این سلسله مقالات، شکستن این بن‌بست مصنوعی و ایجاد این باور است که حجاب راه‌حل‌های دقیق و اثرگذار دارد؛ نه ارائه نسخه نهایی.
 
روشن است که برای مسئله حجاب باید یک گروه ملی متشکل از متخصصان و نمایندگان حوزه‌های مختلف فرهنگی، اجتماعی، آموزشی، رسانه‌ای، اقتصادی و مدیریتی تشکیل شود تا مجموعه راهکارهای لازم را بررسی، اولویت‌بندی و طراحی کند. پس از آن، این راهبردها باید در قالب دستورالعمل‌های روشن و عملیاتی به نهادهای مرتبط ابلاغ شود و هر مجموعه متناسب با وظایف خود مسئول اجرای آن باشد. البته کار به همین‌جا پایان نمی‌یابد؛ بلکه اجرای این برنامه‌ها باید به‌صورت مستمر رصد، ارزیابی و آسیب‌شناسی شود و با توجه به نتایج به‌دست‌آمده، همواره بهبود داده شده و بهینه‌سازی شوند.
 

۱- پوشش فرهنگی و صنعت پوشاک

تا اینجا درباره چند ضلع مهم ترویج حجاب صحبت کردیم:
از اصلاح تصویر ذهنی جامعه نسبت به حجاب و جایگاه زن، تا نقش اصحاب فرهنگ، آموزش، خانواده و مسئولیت اجتماعی. اما یک سؤال مهم دیگر باقی می‌ماند: آیا فقط با سخن گفتن درباره یک انتخاب درست می‌توان انتظار داشت آن انتخاب در جامعه گسترش پیدا کند؟
 
پاسخ روشن است: خیر. هیچ فرهنگ و سبک زندگی‌ای فقط با توصیه گسترش پیدا نمی‌کند. وقتی جامعه از مردم می‌خواهد یک سبک پوشش را انتخاب کنند، باید شرایط انتخاب آن را نیز فراهم کند.
 
انسان‌ها معمولاً میان گزینه‌های موجود انتخاب می‌کنند. اگر یک انتخاب، از نظر زیبایی، دسترسی، قیمت، تنوع و تناسب با زندگی روزمره پاسخگوی نیازهای مردم نباشد، حتی اگر از نظر ارزشی مطلوب باشد، گسترش آن دشوار خواهد بود.
 
به همین دلیل، یکی از بخش‌های مهم ترویج حجاب، توجه به اقتصاد، طراحی و صنعت پوشاک است.
 
پوشاک فقط یک مسئله شخصی نیست. لباس، بخشی از فرهنگ یک جامعه است و در طول تاریخ، جوامع مختلف از طریق پوشش، بخشی از هویت خود را نشان داده‌اند. امروز نیز صنعت مد و پوشاک یکی از مهم‌ترین ابزارهای فرهنگی در جهان است. برندها، طراحان لباس، تبلیغات و رسانه‌ها نقش مهمی در تعیین سلیقه عمومی مردم دارند.
 
بنابراین اگر جامعه‌ای می‌خواهد یک سبک پوشش متناسب با ارزش‌های فرهنگی خود را تقویت کند، باید به تولیدکنندگان و طراحانی میدان دهد که بتوانند این ارزش را در قالبی زیبا، متنوع و کاربردی عرضه کنند. از قضا ایده‌های بسیار متنوع و زیبا و جوان‌پسندی توسط طراحان در این سال‌ها برای مردان و زنان ارائه شده است که نیازمند حمایت و توسعه بیشتر هستند. نمی‌توان از مردم انتظار داشت پوششی را انتخاب کنند، اما آن پوشش در بازار: فرهنگ زمانی ماندگار می‌شود که بتواند در زندگی روزمره مردم حضور واقعی پیدا کند.

۲- حجاب زیبا، حجاب ماندگار

گاهی در بحث حجاب، یک دوگانه نادرست شکل می‌گیرد؛ گویی توجه به زیبایی و جذابیت با ارزش‌های دینی منافات دارد. در حالی که انسان به صورت طبیعی زیبایی را دوست دارد و دین نیز این ویژگی انسانی را نادیده نگرفته است. همان‌طور که یک کتاب خوب باید علاوه بر محتوای ارزشمند، طراحی مناسب داشته باشد، یک سبک زندگی فرهنگی نیز باید بتواند در قالبی جذاب ارائه شود. پوشش متناسب با فرهنگ ایرانی و اسلامی نیز باید بتواند: اگر قرار است یک ارزش فرهنگی در جامعه زنده بماند، باید بتواند با نیازهای واقعی انسان ارتباط برقرار کند.

۳- حمایت از تولیدکنندگان پوشاک مناسب

یکی از اقداماتی که می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد، حمایت واقعی از تولیدکنندگان پوشاک مناسب است. این حمایت فقط به معنای حمایت مالی نیست؛ بلکه شامل چنین مواردی است:  
اگر یک طراح جوان بداند که می‌تواند با طراحی لباس زیبا و متناسب با فرهنگ جامعه، یک مسیر حرفه‌ای موفق داشته باشد، انگیزه بیشتری برای فعالیت در این حوزه پیدا خواهد کرد. فرهنگ زمانی رشد می‌کند که انسان‌های خلاق احساس کنند در ساختن آن نقش دارند.

۴- مقابله با تولیدکنندگان لباس‌های نامناسب

اگر در بخش پیشین از حمایت تولیدکنندگان پوشاک مناسب گفتیم، آن روی سکه به ما می‌گوید: باید جلوی تولیدکنندگان لباس‌های نامناسب و ضدفرهنگی را گرفت. این دو مکمل یکدیگرند؛ حمایت بدون محدودسازی نتیجه مطلوب نمی‌دهد.
 
نکته مهم این است که وقتی از «تولید پوشاک نامناسب» حرف می‌زنیم، منظور فقط یک لباس در یک فروشگاه نیست؛ تمام زنجیره را در بر می‌گیرد: از طراحی و تولید، تا عرضه در فروشگاه‌ها، تبلیغات و بازاریابی، و حتی نمایش آن در فیلم‌ها و سریال‌ها. اگر قرار است مراقبتی صورت گیرد، باید این زنجیره به‌صورت یکپارچه دیده شود؛ نه فقط یک حلقه از آن.
 

بازار خالی نمی‌ماند

اگر تولیدکنندگان داخلی از عرضه پوشاک مناسب عقب بمانند، این خلأ به‌سرعت با برندهای خارجی و جریان‌های زیرزمینی پر می‌شود. نتیجه، ورود انبوه لباس‌هایی است که نه با فرهنگ ما هماهنگند و نه با ارزش‌های دینی. اگر جلوی این جریان گرفته نشود، همه تلاش‌های فرهنگی در سایر عرصه‌ها کم‌اثر می‌شود.
 

لباس، پیام و هویت است

تولید لباس نامناسب، صرفاً یک فعالیت اقتصادی بی‌طرف نیست. لباس پیام دارد، هویت می‌سازد و سبک زندگی را ترویج می‌کند. همان‌طور که فرهنگ با تکرار ساخته می‌شود، ضدفرهنگ هم با تکرار ساخته می‌شود. اگر هر روز هزاران قطعه لباس ضد فرهنگی در معرض دید نسل جوان قرار گیرد، فرهنگ اصیل در ذهن او ریشه نمی‌دواند.
 

مقابله، نه به معنای برخورد سلیقه‌ای

مقابله باید بر پایه قانون، عرف و حساسیت‌های فرهنگی جامعه باشد، نه سلیقه شخصی. این مقابله یعنی:

• تعیین چارچوب‌های روشن و قانونی برای تولید و عرضه پوشاک
• نظارت جدی بر بازار، از واردات تا تولید داخلی
• حمایت از تولیدکنندگان متعهد در برابر رقابت نابرابر
• آموزش و آگاهی‌بخشی به مصرف‌کنندگان
• و پرهیز از دوگانگی: نمی‌توان از یک سو از حجاب دفاع کرد و از سوی دیگر به تولید لباس‌های مخرب بی‌تفاوت ماند.

 

اگر جلوی این جریان گرفته نشود

اگر جلوی تولیدکنندگان لباس‌های نامناسب و ضدفرهنگی گرفته نشود، چند اتفاق می‌افتد:

• فرهنگ اصیل به حاشیه می‌رود: لباس‌های متناسب با فرهنگ جامعه، در بازار کم‌رنگ می‌شوند و نسل جوان گزینه‌های ارزشی را به‌سختی پیدا می‌کند.
• سلیقهٔ عمومی تغییر می‌کند: وقتی سال‌ها لباس‌های ضد فرهنگی عرضه شود، سلیقهٔ عمومی به سمت آن‌ها متمایل می‌شود و انتخاب لباس مناسب، دشوارتر و حتی شرم‌آور می‌شود.
• هویت فرهنگی آسیب می‌بیند: لباس، بخشی از هویت ما است. اگر لباس‌های بیگانه جای لباس‌های اصیل را بگیرند، هویت فرهنگی نسل بعدی نیز دستخوش تغییر می‌شود.
• تلاش‌های فرهنگی بی‌اثر می‌شود: اگر همه اقدامات، برنامه‌ها و تولیدات فرهنگی ما یک طرف باشند و بازار لباس ضد فرهنگی طرف دیگر، نتیجه خنثی یا منفی خواهد بود.

 
پس حمایت از پوشاک مناسب بدون مقابله با پوشاک نامناسب، مثل پر کردن سبد سوراخ‌دار است. هم باید سبد را پر کرد، هم سوراخ‌ها را بست.
نه حمایت بدون نظارت، و نه نظارت بدون حمایت. فرهنگ در فضایی سالم رشد می‌کند که هم امکان تولید ارزشی فراهم باشد و هم جلوی تخریب آن گرفته شود.
 

جمع‌بندی؛ ترویج حجاب یک پروژه تک‌بعدی نیست

در پایان این مقاله باید دوباره به نقطه آغاز برگردیم. حجاب یک مسئله اجتماعی است و مسائل اجتماعی با یک ابزار حل نمی‌شوند. اگر بخواهیم حجاب در جامعه تقویت شود، نیازمند یک شبکه هماهنگ از اقدامات هم‌زمان هستیم:  
اما در کنار همه این اقدامات، یک پرسش مهم همچنان باقی می‌ماند:
اگر همه این مسیرهای فرهنگی، آموزشی و اجتماعی طی شد، اما عده‌ای همچنان آگاهانه قانون را رعایت نکردند، جامعه چه باید بکند؟ آیا تنها راه، برخورد پلیسی است؟ آیا می‌توان در کنار اقدامات ایجابی که بحث شد ضمانت اجرایی سلبی هم داشت، بدون آنکه جامعه دچار تنش و تقابل شود؟
 
این همان موضوعی است که در نوشتار بعدی بررسی خواهیم کرد: ضمانت اجرای حجاب؛ آیا تنها راه برخورد، برخورد پلیسی است؟
 
در آن نوشتار تلاش می‌کنیم بررسی کنیم که چگونه می‌توان از ابزارهای قانونی و بازدارنده استفاده کرد، اما با طراحی هوشمندانه، تخصصی و کم‌تنش؛ به گونه‌ای که اجرای قانون، خود به عامل شکاف اجتماعی تبدیل نشود. پس پیشنهاد می‌کنیم آن مقاله را حتما مطالعه کنید.