«چیدمان حوادث و شخصیت در داستان»
داستان ها دنیایی رمز و راز به دل دارند. اسراری که بعضاً روح و روان مخاطب را تحت تأثیر قرار می دهند. اما آشنایی با ساختار فیزیکی داستانها نیز خالی از لطف نیست.
نویسنده: اکبر رضی زاده
منبع:راسخون
منبع:راسخون
داستان ها دنیایی رمز و راز به دل دارند. اسراری که بعضاً روح و روان مخاطب را تحت تأثیر قرار می دهند. اما آشنایی با ساختار فیزیکی داستانها نیز خالی از لطف نیست.
ساختار فیزیکی داستان ها بر دو گونه اند. اول ساختار بر اساس تکیه بر اوضاع و احوال کاراکتر (شخصیت) ها. دوم بر مبنای پیرنگ یا طرح و نقشه ی داستان.
داستان های نوع اول را داستان های «شخصیت محور» و داستان هایی که بر مبنای پیرنگ شکل گرفته و تداوم می یابند، داستان های موقعیت یا «حادثه محور» می گویند.
اما «داستانِ شخصیت» و «داستان موقعیت» هر یک از چه ویژگی هایی برخوردار می باشند؟!
گاهی در داستان بر روی شخصیت یا شخصیت ها چنان تکیه می شود که عناصر دیگر داستانی تحت الشعاع قرار می گیرند. در این دست داستان ها - اعم از داستان کوتاه یا داستان بسیار بلند که اصطلاحاً «رُمان» خوانده می شوند- خواننده با یک شخصیت اصلی و چند شخصیت دست دوم و سوم «شخصیت های فرعی» مواجه است که اساس و تکیه گاه داستان بر عهده ی آنها است.
البته مهم نیست که نویسنده بر روی چه عناصری تأکید دارد، مهم این است که داستانی کاملاً موفق و منسجم از آب درآورد. یعنی این عناصر و به اصطلاح ادبیات داستانی «اِلِمان» ها را به اندازه ی کافی، پرورانده، و به راحتی برای مخاطب قابل هضم نماید.
در داستان های شخصیت محور، طرح منسجم و قوی ای وجود ندارد، یا دست کم طرح در حاشیه قرار دارد، نه در رأس و مرکز ثقل رخدادها.
به عبارت دیگر نقطه قوتِ داستان، تردیدها و کشمکش های آدم های داستان است، نه سلسله رویدادها و حوادث داستانی.
درواقع برخوردها، رفتار، گفتار، کردار، افکار و ذهنیت های آدمهای داستان، آن را پیش می برند، نه عناصر دیگری مانند: فضاسازی، آکسیون، دیالوگ، زاویه دید، حال و هوا و... .
به رغم داستان های نوع اول، داستانِ موقعیت یا حادثه محور، چنانچه از نامش بر می آید دارای پیرنگی محکم و استوار است که کنجکاوی و احساسات خواننده را برانگیخته و او را تا آخر داستانِ به دنبال خود می کشاند. از این روست که بعضی از تئوریسین های ادبیات داستانی به داستانِ موقعیت، داستان «اکشن» هم گفته اند.
در این گونه داستان ها، عملِ داستانی «آکسیون» سریعتر و هول و ولا پُررنگتر از داستانِ شخصیت می باشد.
حادثه و حادثه پردازی مرکز ثقل داستان بوده و موقعیت ها سبب پیشرفت داستان است، نه اجرای نقش و اعتقادات و باورهای آدم های داستان.
پی رنگ و ماجراهای داستان، تصادفی یا شانسی نیستند. نویسنده با وسواس و دقت زیاد، آنها را از میان صدها حادثه و رخداد مهم اجتماعی، انتخاب می کند و با حساسیت های باورپذیر، کنار هم می چیند تا توجه مخاطب را تا لحظات آخر به همراه داشته باشد.
اگر خواننده، این دست داستان ها را به دقت مطالعه کند و آنها را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد و به این واقعیت توجه نماید که کُنِش یا «عمل داستانی» از «گره» به سمت «گره گشایی» حرکت می کند، تقریباً قادر خواهد بود، علتِ کنار هم چیدن «چیدمان» حوادث و رخدادها را در الگوهای مختلف درک کند. و در صورت حُسن انتخاب نویسنده، به او دست مریزاد گوید.
برای روشن شدن اذهان خوانندگان، مطالعه ی داستان «سایه ی مات شبح» را در مجموعه ی «تصویرخیال» نوشته ی صاحبِ این قلم، توصیه می کنم.
در ضمن داستان «درویش علی» در کتاب «آسمان دودی» نیز نمونه ی بارز «داستان شخصیت» است...
ساختار فیزیکی داستان ها بر دو گونه اند. اول ساختار بر اساس تکیه بر اوضاع و احوال کاراکتر (شخصیت) ها. دوم بر مبنای پیرنگ یا طرح و نقشه ی داستان.
داستان های نوع اول را داستان های «شخصیت محور» و داستان هایی که بر مبنای پیرنگ شکل گرفته و تداوم می یابند، داستان های موقعیت یا «حادثه محور» می گویند.
اما «داستانِ شخصیت» و «داستان موقعیت» هر یک از چه ویژگی هایی برخوردار می باشند؟!
گاهی در داستان بر روی شخصیت یا شخصیت ها چنان تکیه می شود که عناصر دیگر داستانی تحت الشعاع قرار می گیرند. در این دست داستان ها - اعم از داستان کوتاه یا داستان بسیار بلند که اصطلاحاً «رُمان» خوانده می شوند- خواننده با یک شخصیت اصلی و چند شخصیت دست دوم و سوم «شخصیت های فرعی» مواجه است که اساس و تکیه گاه داستان بر عهده ی آنها است.
البته مهم نیست که نویسنده بر روی چه عناصری تأکید دارد، مهم این است که داستانی کاملاً موفق و منسجم از آب درآورد. یعنی این عناصر و به اصطلاح ادبیات داستانی «اِلِمان» ها را به اندازه ی کافی، پرورانده، و به راحتی برای مخاطب قابل هضم نماید.
در داستان های شخصیت محور، طرح منسجم و قوی ای وجود ندارد، یا دست کم طرح در حاشیه قرار دارد، نه در رأس و مرکز ثقل رخدادها.
به عبارت دیگر نقطه قوتِ داستان، تردیدها و کشمکش های آدم های داستان است، نه سلسله رویدادها و حوادث داستانی.
درواقع برخوردها، رفتار، گفتار، کردار، افکار و ذهنیت های آدمهای داستان، آن را پیش می برند، نه عناصر دیگری مانند: فضاسازی، آکسیون، دیالوگ، زاویه دید، حال و هوا و... .
به رغم داستان های نوع اول، داستانِ موقعیت یا حادثه محور، چنانچه از نامش بر می آید دارای پیرنگی محکم و استوار است که کنجکاوی و احساسات خواننده را برانگیخته و او را تا آخر داستانِ به دنبال خود می کشاند. از این روست که بعضی از تئوریسین های ادبیات داستانی به داستانِ موقعیت، داستان «اکشن» هم گفته اند.
در این گونه داستان ها، عملِ داستانی «آکسیون» سریعتر و هول و ولا پُررنگتر از داستانِ شخصیت می باشد.
حادثه و حادثه پردازی مرکز ثقل داستان بوده و موقعیت ها سبب پیشرفت داستان است، نه اجرای نقش و اعتقادات و باورهای آدم های داستان.
پی رنگ و ماجراهای داستان، تصادفی یا شانسی نیستند. نویسنده با وسواس و دقت زیاد، آنها را از میان صدها حادثه و رخداد مهم اجتماعی، انتخاب می کند و با حساسیت های باورپذیر، کنار هم می چیند تا توجه مخاطب را تا لحظات آخر به همراه داشته باشد.
اگر خواننده، این دست داستان ها را به دقت مطالعه کند و آنها را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد و به این واقعیت توجه نماید که کُنِش یا «عمل داستانی» از «گره» به سمت «گره گشایی» حرکت می کند، تقریباً قادر خواهد بود، علتِ کنار هم چیدن «چیدمان» حوادث و رخدادها را در الگوهای مختلف درک کند. و در صورت حُسن انتخاب نویسنده، به او دست مریزاد گوید.
برای روشن شدن اذهان خوانندگان، مطالعه ی داستان «سایه ی مات شبح» را در مجموعه ی «تصویرخیال» نوشته ی صاحبِ این قلم، توصیه می کنم.
در ضمن داستان «درویش علی» در کتاب «آسمان دودی» نیز نمونه ی بارز «داستان شخصیت» است...
/ج
تازه های مقالات
ارسال نظر
در ارسال نظر شما خطایی رخ داده است
کاربر گرامی، ضمن تشکر از شما نظر شما با موفقیت ثبت گردید. و پس از تائید در فهرست نظرات نمایش داده می شود
نام :
ایمیل :
نظرات کاربران
{{Fullname}} {{Creationdate}}
{{Body}}