تی یه، ماتیو

[mātio tiye]
Mathieu Tillet
(ت. بوردو، فرانسه، 19 آبان 1093/ 10 نوامبر 1714؛ و. پاریس، فرانسه، 29 آذر 1170/ 20 دسامبر 1791)، کشاورزی، شیمی.
درباره‌ی سالهای آغازین زندگی تی یه اطلاعات چندانی در دست نیست، او همچون دیگر دانشوران فرانسوی آن دوران، عنفوان جوانی را در بوردو گذراند. آموزشگاه محلی علاقه به علم را در او برانگیخته بود؛ از این رو به پاریس رفت تا به علم بپردازد، و بقیه‌ی عمر را در پاریس ماند. در 1137 به عنوان گیاه شناس وارد فرهنگستان علوم پاریس شد؛ اما عمدتاً به عنوان عیارسنج و شیمیدان کار می کرد. تی یه، که در کارهای فرهنگستان نقش فعّالی داشت، سلسله‌ای از مراتب پیشرفت و ارتقا را پیمود. در سال 1158 مدیر و در زمان مرگ خزانه دار بود. ظاهراً صورت حسابها را در وضعی آشفته [برای جانشین خود لاووازیه] رها کرد. پیش از آن که به پاریس برود، مدیر ضرّابخانه در تروا بود؛ بعداً «کمیسر شاه برای [اداره ی] سنجش و پالایش کشور شاهنشاهی» شد. او عضو پرشور انجمن کشاورزی نیز بود.
مقاله های شیمیایی تی یه، که همه‌ی آنها را فرهنگستان منتشر کرد، نتیجه‌ی مستقیم کارهای عملی او در زمینه‌ی عیارسنجی و پالایش فلزات برای ضرّابخانه بود. تقریباً می توان گفت که مقاله ها منحصراً به استخراج و ذوب طلا و نقره می‌پردازند و به افزایش دقّت و عقلانی کردن عملیات عیارسنجی از طریق قال گذاری اختصاص دارند. تی یه، در جریان این کار، نوآوریهای هیجان انگیز چندان زیادی نداشت، اما به گونه‌ای متین و استادانه در ابداع معیار (استاندارد)‌های شیمیایی دقیق، که دانشوران حکومت فرانسه در سده‌های هجدهم و نوزدهم چنان تلاش عظیمی در راه آن نشان دادند، نقش داشت.
بیشترین شهرت تی یه به سبب پژوهشهای او درباره‌ی بیماریهای سیاهک و دانه خوار گندم است، که یک جنس آن، یعنی Tilletia، نام او را بر خود دارد. تی یه، در آزمایشهای بسیار زیادی که در بوردو انجام داد و در پاریس تکرار کرد، گندم خوار و زنگ گندم را از هم متمایز ساخت؛ نظریه‌هائی را که این بیماریها را معلول شرایط اقلیمی یا حشرات می‌دانستند رد کرد؛ تخمهائی را که به طور مصنوعی آلوده کرده بود در میان گیاهان سالم کاشت، و با مشاهده‌ی شیوع بیماری بوضوح نشان داد که گرد و غبار ماهیّتی عفونی دارد. او ماهیّت دقیق قارچی را که علت بیماری بود نمی‌شناخت، اما گرد و غبار را حاوی عامل بیماری می‌شمرد.

کتابشناسی

یکم. کارهای اصلی.

Dissertation sur la ductibilité des métaux, et les moyens de l"augmenter (بوردو، 1750)؛ Dissertation sur la cause qui corrumpt et noricit les grains de bled dan les épis, et la cause qui corrumpt et nircit les grains de bled dan les épis, et sur les moyens de prévenir ces accidens. Qui a remporté le prix au Judgment de l"Académie Royale des Belles- Lettres, sciences et Arts de Bordeaux (بوردو، 1775)، نیز به آلمانی با عنوان Das Hern Tillets Abbhandlung von der ursach… (هامبورک- لایپ تسیش، 1757)، و به انگلیسی با عنوان Dissertation on the Cause of the Corruption and Smutting of the kernels of wheat in the Head. And on the Means of preventing These untoward Circumstances، ترجمه‌ی هـ. ب. هامفری (ایتاکا، نیویورک، 1937)؛ Suite des experiences relatives a la meme dissertation (بوردو، 1755)؛ Précis des experiences qui on étéfaites par order du Roi à Trianon, sur la cuse de la corruption des bleds et sur les moyens de la prévenir, à la suite duquel est une instruction proper à guider les laboureurs dans la manière don’t ils doivent preparer le grain avant de la semer (پاریس، 1756)؛ و Histoire d"un insect qui dévore les grains de l"Angoumois, avec les moyens que l"on peut employer pour le détruire (پاریس، 1762)، با همکاری دوئامل دومونسو.
نیز Essai sur le rapport des poids étrangers avec le marc de France (پاریس، 1766)، نیز به زبان ایتالیایی (فلورانس، 1769)؛ Observations faites par ordre du Roi sur les côtes de Normandie, au sujet des effets pernicieux qui sont attribués, dans le pays de caux, à la fumée du varech, lorsqu on brûle cette plante pour la réduire en Rapport fait à l"Académie royale des science, au (1772) soude sujet d"une question relative à l"arpentage (1772)، با همکاری آبه بوسو؛ Mémoire sur un moyen nouveau de faire avec exactitude, et tout- à- la- fois, le depart de plusieurs essais d"or, dans un seul et même matras (پاریس، 1779)؛ Expériences et observations sur le poids du pain au sortir du four et sur le règlement par lequel les bolanges sont assujeis à donner aux pains qu"ils exposent en vente un poids fix et dèterminè (پاریس، 1781)؛ project d"un tariff proper à sevir de règle pour établir la valeur du pain proportionnément à celle du blé et des farines, avec des obsevations sur la mouture économique comme base essentielle de ce tariff, et sur les avantages du commerce des farines, par preference à celui du blé et des farines, avec des observations sur la moutture économique comme base essentielle de ce traif, et sur les avantages du commerce des farines, par preference à celui du blé en natur (پاریس، 1784)؛ و Rapport fait à l"Académie royale des science, relativement à l"avis que le parleemt a demandé à cette Accadémie sur la contestation qui s"est élevée à Rochefort au sujet de la taxe du pain (پاریس، 1785)، با همکاری روروا و دماره.
آثار دیگر بدین قرارند: observations de la société Royale d" Agriculture sur l"uniformité des poids et measures (پاریس، 1790)، با همکاری آبِی؛ Extrait d"une parite du Rapport de l"Académie royale des sciences, fait par MM. Tillet, Leroy, Fourcroy, et Broussonnet, sur le foyer Franklin, perfectionné par M. Desarnad, et sur celvi de son invention, Mémoire sur deux machines progress à donner le rapport que les différentes mesures à grains, ou celles des liquids, ont avec le boisseau ou la pinte de paris (پاریس، بی تاریخ).
بر فهرست مقاله‌های تی یه در پوگندورف، اینها را بیفزایید: «Lettre à M. XXX»، در MFr (1757)، 179؛ «observations sur la maladie du Mais ou Blé de Turquie»، در HARS مربوط به سال 1760 (1766)، 254-261؛ و «Expérience et observations sur la vegetation du Blédans chacune des matières simples don’t les terres labourables sont ordinairement composes et dans differens mélanges des cesmatières par lesquels on s"est rapporché de ceux qui constituent ces mèmes terres à labour»، همان، 1772 ... (1775).

دوم. خواندنیهای فرعی.

Biographie universelle، از میشو، جلد چهل و یکم، 545؛ پو
ندورف، دوم، 1108؛ و A History of chemistry، از ج. ر. پارتینگتن، سوم 609-610. برای آگاهی از تحقیقهای تی یه در زمینه‌ی بیماریهای سیاهک و دانه خوار گندم، «plant pathology penultimate century»، از ن. ا. استیونز، در Isis، 21 (1934)، 98-122؛ و «Mathieu Tillet, Tilletia»، از ب. وِنِلت، در Nsch، 2 (1937)، 41-164.
منبع مقاله :
گیلیپسی، چارلز کولستون؛ (1387)، زندگینامه علمی دانشوران، ترجمه: احمد آرام... [و دیگران]، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ نخست