پنجره‏ای به ملكوت

«سید بن طاووس‏» از عالمان وارسته و عارفان دانشمندی است كه پاكی و طهارت نفس، همراه با اعلمیت او مورد اتفاق همه‏ی كسانی است كه یا با او هم‏عصر و معاشر بوده، یا در محضرش زانوی شاگردی زده و یا بعدها از طریق آثار علمی و معنوی او به حالات عرفانی و معنوی صاحب اثر پی برده‏اند . (در ادامه‏ی همین نوشتار به نظر برخی از این شخصیت‏ها اشاره خواهیم كرد) سیدبن طاووس در روز پنج‏شنبه، نیمه‏ی ماه محرم پانصد و هشتاد هجری در «حله‏» متولد شد، در نقلی دیگر در نیمه‏ی محرم الحرام پانصد و هشتاد و نه و به قولی دیگر در پانصد و هشتاد و هفت هجری قمری . اسم او «علی‏» است و به خاطر ضرورت تقیه، نام «عبدالمحمود بن داودالمضری‏» را برای خود برگزیده، در توجیه این انتخاب گفته است: «محمود یكی از اسم‏های خداوند است . تمام مردم نیز بندگان خداوند هستند» (عبدالمحمود) .
داوود، یكی از اجداد من است و مَضَر نیز به آن دلیل كه بنی هاشم همگی از بنی مضر می‏باشد . براساس این مطلب، نام «عبدالمحمودبن داوود المضری‏» را به عنوان تقیه برای خود برگزیده . اگر چه در تالیفات و حتی قرن‏ها پس از زندگی‏اش عنوان سید همواره او را به اذهان تداعی می‏كند . معروف‏ترین كنیه‏ی او «ابن طاووس‏» است . در علت این كنیه (ابن طاووس) گفته شده است كه یكی از اجداد بزرگوارش به نام «محمدبن اسحاق‏» بسیار زیبا رو بوده . به همین جهت‏به طاووس - كه در بین پرندگان مظهر زیبایی است - نامیده شده و فرزندانش به ابن طاووس معروف شده‏اند . این عنوان به سیدبن طاووس رسیده است .
نسبت‏سیدبن طاووس، به امام حسن مجتبی از ناحیه‏ی پدری و به امام حسین از ناحیه‏ی مادری می‏رسد . دوران كودكی و نوجوانی «سیدبن طاووس‏» در زادگاهش حله گذشت . مراتبی از علم و دانش را در این شهر پیمود، و ظاهرا در چهل سالگی به بغداد مهاجرت نمود . حوزه‏ی علمیه‏ی نجف از دیگر مراكزی است كه سیدبن طاووس چندی را در آن‏جا به تحصیل اشتغال داشته است .

از بعد علمی

اگرچه سیدبن طاووس عمدتا به كسی معروف و مشهور است كه به توفیق الهی و توجهات ولی عصر (عج) پلكانی از مراتب معنویت را طی كرده; اما از لحاظ علمی نیز در محافل علمی درمیان صاحبان رای و نظر، مقامی والا به خود اختصاص داده است . به طوری كه تا شصت اثر كتبی به وی انتساب داده‏اند . متاسفانه بسیاری از آثار این عالم ربانی درگذر زمان از بین رفته‏اند . از جمله ویژگی‏های تالیفات سیدبن طاووس عنایت‏خاصی است كه از ناحیه‏ی پروردگار به آن‏ها شده است .
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانی در خصوص یكی از تالیفات سید می‏گوید: «... كتاب ... الحق اسمی است كه از آسمان نازل شده ... این كتاب با (حجم) كوچكی كه دارد، بركتاب‏های بزرگ كه در اخلاق سیر و سلوك نوشته شده است، فضیلت و برتری دارد .»

از منظر دیگران

مرحوم علامه بحرالعلوم - كه خود از اوتاد و ستون‏های علم و معنویت و از شاگردان برجسته‏ی سید است - در خصوص مقام معنوی او می‏گوید: «ورضی الدین علی - كه رحمت‏خدا براو باد - دارای كراماتی بود كه برخی از آن‏ها را خودش برای من بیان كرد و پاره‏ای از آن‏ها را پدرم بازگو كرد و من از او شنیدم .»
مرحوم علامه مجلسی پارساتراز سیدبن طاووس سراغ ندارد . او می‏گوید: «سیدبن طاووس صاحب كرامات و مقاماتی بوده و در اصحابمان عابدتر و اورع (پارساتر) از او یافت نمی‏شود .

از بعد معنوی

سیدبن طاووس به دلیل مبارزات طولانی با نفس و به لطف و عنایت‏خداوند، به مراتب بالایی از كمال و معرفت نایل شده و كرامات عدیده‏ای از آن مرد بزرگ صادر گردیده است اگرچه آن مرد الهی همواره درصدد كتمان این مقامات و كرامات بوده است، اما به منظور بیان برخی از واقعیت‏های معتبر و به عنوان الگو مواردی را از خود مطرح می‏كند . از جمله گفته است كه از نعمت‏های خداوند برمن معرفت الهی است، به طوری كه خطر اشتباه و تاریكی در آن راه ندارد . هم‏چنین در برخی از موارد، كرامات و حالات خوش معنوی را كه برایش پیش آمده است، را بیان می‏كند . كمالات معنوی سیدبن طاووس را می‏توان مهم‏ترین وجه از شخصیت وی به شمار آورد; و البته مهم‏تر از این، عنایات خاصی كه از سوی پروردگار متعال و حضرت ولی عصر (عج) به آن بنده‏ی پاك و وارسته ارزانی شده است .

پاسخ منفی به حاكمان باطل

از نكاتی كه در زندگی سیدبن طاووس قابل تامل و توجه است، گرایشی است كه حاكمان زمان به وی داشته و در پی آن بوده‏اند كه به نحوی او را به دستگاه حكومتی وارد كنند . بدون تردید، هدف آن‏ها از این تلاش، این بوده است كه حاكمیت آن‏ها و عمل‏كردشان در نزد مردم - با حضور سیدبن طاووس - موجه ومقبول گردد . بدیهی است كه شخصیتی هم‏چون سیدبن طاووس، هرگز حاضر نیست در حاكمیت كسانی كه از بیخ و بن باطل‏اند، پای بگذارد و شریك مظالم و ستمگری‏های آن‏ها باشد . نخست مستنصر كه از خلفای بنی‏عباس بود، مقام شیخ الاسلامی را به او پیشنهاد كرد، اما سید حاضر به پذیرش این منصب نگردید، زیرا این كار، موجب تحكیم پایه‏های حكومت عباسی می‏گردید . حتی مقام نقابت را - كه رسیدگی به امور سادات بود - قابل پیش بینی - است كه پاسخ منفی به حاكمان قلدر و ستمگر عباسی چه پیامدهایی خواهد داشت . و اگر نبود عنایات خاصی الهی در نگه داشتن سید از شر و بدی حكومت عباسی، معلوم نبود كه او چه سرنوشتی پیدا می‏كرد .

از جمله ابتكارات

از جمله ابتكارات سیدبن طاووس كه می‏توان آن را بی‏سابقه دانست، آن بود كه رسیدن به بلوغ را به عنوان جشنی مهم و مبارك قلمداد می‏نمود، دلیل وی آن است كه انسان با رسیدن به سن بلوغ، اجازه‏ی راه‏یابی به محضر پروردگار پیدا می‏كند و تكلیف بر او بار می‏شود .
سیدبن طاووس در ضمن سفارش‏های خود به فرزندش یادآوری می‏شود كه هرسال و زمانی كه به سالگرد بلوغ می‏رسی، آن را افضل و برترین اوقات خود به حساب بیاور .
به راستی چقدر تفاوت است میان كسانی كه رسیدن به بلوغ و تكلیف را نوعی اجازه‏ی پروردگار به برقراری ارتباط با او قلمداد می‏كنند، با كسانی كه رسیدن به بلوغ را آغاز محدودیت‏ها عنوان می‏دارند .

فرزندم!

از دیگر اقدامات سیدبن طاووس سفارش‏هایی است كه به فرزند خود دارد . روشن است كه سفارش و توصیه‏های افرادی هم‏چون سیدبن طاووس به فرزند، سفارشی به همه‏ی نسل‏ها و در همه‏ی عصرهاست . مضمون سفارش‏های آن بزرگ مرد الهی، ضرورت معرفت‏خداوند و تامل ودقت در گفتار مولای پرهیزكارن «حضرت علی ( علیه السلام)» و مطالب امام صادق ( علیه السلام) است كه در باب خلقت عنوان كرده‏اند و در مجموعه‏ای به نام «توحید مفضل‏» جمع آوری شده است .
تضرع در پیشگاه پروردگار و امید به استجابت دعا و عدم یاس از تاخیر در اجابت‏خواسته‏ها، از دیگر سفارش‏های او به فرزندش می‏باشد . نكاتی در خصوص نبوت و امامت و مطالبی در خصوص احكام نیز در ضمن مطالبی كه به فرزندش گفته است، وجود دارد .
از جمله سفارش‏های آن مرحوم به فرزندش، عدم معاشرت با گنهكاران است . او می‏گوید:
«بدان كه بدترین معاشرت، آمیزش با گنهكاران است، هركه باشد . خواه از والیان باشد، یا از غیر آن .»
از دیگر سفارش‏های او به فرزندش ضرورت معرفت‏به امام عصر (عج)، دعا برای حضرت مهدی و دعا برای برآورده شدن حاجت‏های آن حجت الهی می‏باشد و برای این مهم تا آن مقدار اهمیت قائل است كه دعا برای آن حضرت را مقدم بردعا برای خودش می‏شمارد .»
سیدبن طاووس، از جمله عالمان وارسته و عارفانی است كه هیچ شك و شبهه در خلوص و طریق عرفانی او وجود ندارد . پاك متولد شد و پاك زیست و همواره مورد تایید خداوند و اوصیا و اولیای او بود . گویی دستی از غیب، همواره او را هدایت می‏كرد .
این عارف عالم در سال شش صدو شصت و چهار هجری قمری چهره در خاك كشید . آرامگاه او در نجف اشرف و در جوار مرقد مطهر مولایش امام علی ( علیه السلام) زیارتگاه شیعیان است .

منابع:

سیدبن طاووس در عرصه‏ی علم و عمل «نوشته‏ی عبدالعلی محمدی شاهرودی‏»
امام زمان و سیدبن طاوور «نوشته‏ی سیدجعفر رفیعی‏»
گنجینه‏ی وصایا «نوشته‏ی سیدمحمد نحوی‏»