۱. مقدمه و طرح مسئله
گرچه خدای متعال بر اساس آیات ۱۸۳ و ۱۸۴ سوره بقره، میفرماید: «بر مسافر و مریض واجب نیست ماه رمضان را روزه بگیرند، بلکه ایام دیگری را روزه بگیرند»؛ ولی در ادامه همان آیات میفرماید: «روزه گرفتن بهتر است»؛ بنابراین، روزه بر انسان مسافر واجب نیست؛ نه این که حرام باشد. حال حرام بودن روزه در سفر با آیه شریفه «وَ أَنْ تَصُومُوا خَیْرٌ لَکُمْ» چگونه قابل جمع است؟
قبل از هر جوابی توجه به آیات روزه برای فهمیدن حکم الهی ـ آن گونه که منظور خدای متعال بوده ـ بسیار سودمند است.
۲. آیات روزه مسافر
«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ. أَیّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلی سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّامٍ أُخَرَ وَ عَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدْیَةٌ طَعامُ مِسْکِینٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ وَ أَنْ تَصُومُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ. شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنّاسِ وَ بَیِّناتٍ مِنَ الْهُدی وَ الْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کانَ مَرِیضاً أَوْ عَلی سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّامٍ أُخَرَ یُرِیدُ اللّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللّهَ عَلی ما هَداکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» [بقره: ۱۸۳-۱۸۵].
۳. پاسخهای اصلی به شبهه
پاسخ اول:
الف) در این آیات شریفه، دو بار از روزه مریض و مسافر سخن به میان آمده است و در هر دو بار، خداوند متعال فرموده است: «آنان روزهای دیگری را به جای آن، روزه بگیرند». از این صراحت و تکرار دو مرتبه، استفاده میشود که در این دو مورد، نباید روزه گرفت.
ب) معنای جمله «روزه گرفتن بهتر است»، چنین میشود: اگر انسان از مسافرت کردن صرف نظر کرده و با میل و رغبت (تطوّع) روزه بگیرد، کار خوبی انجام داده و روزه گرفتن برایش بهتر است. از این رو، فقها فتوا دادهاند که مسافرت در ماه رمضان ـ گرچه حرام نیست ـ مکروه است؛ یعنی، باعث میشود که انسان از فیض الهی روزه محروم بماند.
ج) همچنین نسبت به جمله «عَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ» باید گفت میدانیم که یکی از شرایط ثبوت تکالیف الهی وسع (قدرت داشتن) مکلف است و اگر کسی بر انجام دادن تکلیفی وسع (قدرت) نداشته باشد، تکلیف از او ساقط است؛اما اگر قدرت کمی داشته باشد که تکلیف را بتواند با سختی و مشقت فراوان انجام دهد، از آن، تعبیر به داشتن «طاقت» میشود؛ مانند روزه گرفتن اشخاص پیر و یا کسانی که بیماری عطش دارند که در این صورت، اصل تکلیف ساقط نیست؛ و
بلکه خداوند برای این دسته نیز تخفیف قائل شده و اجازه فرموده است که آنان نیز افطار کنند؛ ولی به جای روزه هر روز، فدیه بدهند؛ یعنی، ده سیر طعام به فقیر بدهند و اگر دو برابر آن را بدهند، برای آنها بهتر است و در صورت تحمل مشقت، روزه داشتن برایشان بهتر است.
پاسخ دوم:
معنای «وَ أَنْ تَصُومُوا خَیْرٌ لَکُمْ»، چنین میشود: آن روزهای که خداوند متعال بر شما واجب کرده و شما را بدان اختصاص داده است [و آن را در حال سفر و مرض از شما برداشته است]، آن روزه به خیر و صلاح شماست؛ اگر بدانید. و به عبارت دیگر، جمله «روزه گرفتن برای شما بهتر است»، به اصل دستور روزه بر میگردد؛ نه به مواردی که استثنا شده است.
پاسخ سوم:
آن چه این استفاده که «روزه گرفتن در سفر بهتر است» را خدشهدار میکند، فتوای برخی از علمای اهل سنت مبنی بر این است که افطار کردن در سفر بهتر از روزه گرفتن است؛ یعنی، این مسئله حتی در میان علمای اهل سنت هم مورد اتفاق نیست که روزه در سفر بهتر است.
پاسخ چهارم:
علمای اهل سنت با استفاده از روایاتی که در اختیارشان هست، بالاتفاق به جواز افطار در سفر (با شرایطش) فتوا دادهاند و اختلاف آنان فقط در این است که آیا افطار و عدم افطار مساوی است یا افطار در سفر افضل و برتر است و یا این که روزه گرفتن در سفر افضل و برتر است.
برخی بر افضلیت افطار و گروهی بر افضلیت عدم افطار فتوا دادهاند. از طرف دیگر تمامی فقهای شیعه ـ با استفاده از روایات اهل بیت عصمت و طهارت علیهمالسلام ـ بالاتفاق فتوا دادهاند که روزه در سفر (با شرایطش) حرام است و افطار عزیمت است؛ نه رخصت؛ یعنی، باید حتماً افطار کنند؛ نه این که میتوانند افطار کنند و یا روزه بگیرند.
در این جا اگر مسلمانی بخواهد روش مطمئنی را در مقام عمل در پیش بگیرد، چه باید بکند؟ آیا غیر از این است که باید در سفر (با شرایطش) روزه نگیرد و افطار نماید؟ هیچ عالمی نیست که روزه در سفر را با آن شرایط خاص، واجب بداند؛ ولی از این طرف، عدهای از علمای مسلمان آن را حرام و عدهای افطار را بهتر میدانند.
۴. تحلیل تطبیقی دیدگاههای فقهی
۴.۱. دیدگاه فقهای شیعه
فقهای امامیه بر اساس روایات متعدد از اهل بیت عصمت و طهارت (علیهمالسلام) معتقدند که روزه گرفتن در سفر نه تنها جایز نیست، بلکه حرام است و روزه باطل میباشد و قضا دارد
. این حکم یک «عزیمت» است، نه یک «رخصت»؛ یعنی مسافر شرعی حق انتخاب ندارد و باید افطار کند. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان با استناد به ظاهر آیه شریفه «فَعِدَّةٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ» معتقد است این عبارت دلالت بر عزیمت دارد و مسافر باید در روزهای دیگر روزه بگیرد و روزهاش در سفر باطل است
.
۴.۲. دیدگاه فقهای اهل سنت
در مقابل، دانشمندان اهل سنت معتقدند مسافر میتواند روزه نگیرد، نه اینکه روزه گرفتن برایش حرام است؛ بلکه مریض و مسافر در روزه گرفتن و افطار کردن مخیر میباشند
. آنان برای توجیه نظریه خود کلمه «فَأَفْطَرَ» را در آیه تقدیر گرفته و گفتهاند اصل آیه چنین بوده است: «فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلی سَفَرٍ فَأَفْطَرَ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ»؛ یعنی هر کس مریض یا مسافر باشد و به همین جهت افطار کرده باشد، به همان تعداد، از روزهای دیگر روزه بگیرد . این تقدیر گرفتن خلاف ظاهر آیه است و قرینهای بر آن وجود ندارد
مقایسه تطبیقی دیدگاه مذاهب اسلامی درباره روزه مسافر
فقیهان مذاهب مختلف اسلامی در مسئله روزه مسافر دیدگاههای گوناگونی دارند که در یک نگاه کلی میتوان به شرح زیر دستهبندی کرد:
مذهب شیعه امامیه: بر اساس روایات متواتر از اهل بیت عصمت و طهارت علیهمالسلام، روزه گرفتن در سفر را حرام و باطل میداند. این حکم از نوع عزیمت (الزامی) است؛ یعنی مسافر شرعی حق انتخاب ندارد و باید حتماً افطار کند.
مذهب حنفی: روزه در سفر را جایز و اختیاری میداند. از نظر این مذهب، مسافر میتواند بین روزه گرفتن و افطار کردن، یکی را انتخاب کند. این حکم از نوع رخصت محسوب میشود.
مذهب مالکی: گرچه افطار برای مسافر جایز است، اما روزه گرفتن را بهتر میداند. بنابراین در این مذهب، حکم از نوع رخصت با ترجیح روزه است.
مذهب شافعی: در مقابل مذهب مالکی، افطار کردن را بهتر از روزه گرفتن میداند. از این رو، حکم در این مذهب رخصت با ترجیح افطار است.
مذهب حنبلی: میان روزه و افطار در سفر تساوی قائل است و هیچیک را بر دیگری ترجیح نمیدهد. در این مذهب نیز حکم از نوع رخصت است.
این تنوع آرا در میان مذاهب اهل سنت، در حالی است که فقهای شیعه با استناد به ادله محکم روایی، اتفاق نظر دارند که روزه مسافر حرام بوده و افطار برای او الزامی است.
۵. ادله روایی و تاریخی
۵.۱. روایات نبوی
احادیث متعددی از پیامبر گرامی اسلام (صلیاللهعلیهوآله) در منابع فریقین نقل شده است که بر عدم مشروعیت روزه در سفر دلالت دارد:
حدیث «لَیْسَ مِنَ الْبِرِّ الصِّیامُ فِی السَّفَر»: بخاری در صحیح خود از جابر بن عبدالله انصاری نقل میکند که پیامبر (ص) در یکی از سفرهای خود، گروهی را دید که در کنار فردی گرد آمده و برای او سایهبان درست کرده بودند. پرسید: این فرد کیست؟ گفتند: روزهدار است. فرمود: «روزهداری در سفر کار نیکی نیست» . واژه «بِرّ» در قرآن در مقابل «اِثم» وارد شده است [مائده: ۲]
حدیث «أُولَئِکَ الْعُصَاة»: مسلم در صحیح خود از جابر بن عبدالله نقل میکند: رسول خدا در سال هشتم و در ماه رمضان، عازم مکه شد. آنگاه که به نقطه «کُراع الْغَمیم» رسید، ظرف آبی خواست و آن را با دست خود بلند کرد تا همگان ببینند، سپس آن را نوشید. به حضرت خبر دادند که برخی از کسانی که در رکاب شما هستند، روزه خود را نشکستهاند. حضرت فرمود: «آنها گنهکارند، آنها گنهکارند»
حدیث «کَالْمُفْطِرِ فِی الْحَضَر»: ابن ماجه قزوینی در سنن خود از عبدالرحمن بن عوف نقل میکند که پیامبر (ص) فرمود: «روزهدار در سفر به سان روزهخوار در حضر است»
۵.۲. روایات اهل بیت (علیهمالسلام)
شیخ حر عاملی در کتاب وسائل الشیعه، احادیث فراوانی را در مورد «روزه مسافر» نقل کرده است. ایشان این احادیث را در دو باب مطرح کرده: «باب وجوب الافطار فی السفر فی شهر رمضان مع الشرائط و ان قوی علی الصوم و وجوب قضائه له و ان صام» و «باب ان من صام فی السفر عالماً بوجوب الافطار لم یجزئه صومه و وجب علیه قضاؤه و ان کان جاهلاً بذلک اجزاه»
امام صادق (ع) میفرماید: «اگر کسی در سفر باشد و روزه بگیرد، من بر او نماز نمیخوانم». همچنین از امام باقر (ع) نقل شده است: «اما روزه در سفر و مرض، عامه در آن اختلاف کردهاند؛ گروهی گفتند روزه بگیرد و دیگران گفتند روزه نگیرد و گروهی گفتند.
اگر خواست روزه بگیرد و اگر خواست افطار کند. اما ما میگوییم در هر دو حالت افطار کند؛ پس اگر در حال سفر یا مرض روزه بگیرد، قضای آن بر اوست؛ زیرا خدای عزّوجلّ میفرماید: "فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلی سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ"»
۶. فلسفه و حکمت روزه نگرفتن در سفر
گرچه احکام الهی تابع مصالح و مفاسد واقعی هستند و ما موظف به پیروی از فرمان خدا میباشیم، اما میتوان به برخی از حکمتهای این حکم اشاره کرد:
۶.۱. رفع حرج و مشقت
آیه شریفه میفرماید: «یُرِیدُ اللّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ» [بقره: ۱۸۵]. خداوند آسانی شما را میخواهد و برای شما سختی نمیخواهد. سفر به خودی خود با زحمت و مشقت همراه است و اگر روزه به آن افزوده شود، ممکن است مشقت مضاعفی برای مسافر ایجاد کند.
۶.۲. توجه به روحیه تعبد
برخی گمان میکنند علت تامه و اصلی روزه مسافر، رفع سختی و مشقتی بوده که سفر به همراه داشته است. با این حال، آیا در زمان ما که سفرها همراه با آسایش و راحتی است، حکم روزه مسافر همچنان پابرجاست؟ در پاسخ باید گفت احکام الهی تابع مصالح واقعی هستند و صرفاً بر اساس مشقت ظاهری جعل نشدهاند. بنابراین حتی اگر سفر با امکانات راحت امروزی انجام شود، حکم روزه مسافر به قوت خود باقی است.
۶.۳. پذیرش مهمانی الهی
با توجه به اینکه ماه رمضان «ضیافت الله» است، میهمان باید در محفل ضیافت حاضر باشد. سفر به منزله غیبت از این مهمانسرای الهی است و از این رو، افطار کردن در سفر نوعی اعلام حضور نیافتن در این ضیافت به حکم خود خداوند است. امام خمینی (ره) در این باره میفرماید: «این ضیافت، همهاش ترک است، ترک شهوات... شماها در ماه مبارک رمضان، مهمان خدا هستید... آیا در این مهمانخانه رفتید؟ استفاده کردید؟» [مقاله پیشین].
۷. احکام عملی روزه مسافر (فتاوای مراجع تقلید)
برای روشن شدن بیشتر مسئله، به برخی از فتاوای مراجع عظام تقلید درباره احکام روزه مسافر اشاره میکنیم:
۷.۱. شرایط مسافر شرعی
از نظر فقه شیعه، مسافری که باید نمازهای چهار رکعتی را در سفر دو رکعت بخواند (نماز شکسته)، نباید روزه بگیرد
. مسافری که نمازش را تمام میخواند، مثل کسی که شغلش مسافرت است یا سفر او سفر معصیت است، باید در سفر روزه بگیرد . مسافر شرعی کسی است که حداقل ۸ فرسخ (حدود ۴۰ تا ۴۵ کیلومتر) از وطن خود دور شود، یا بین مبدأ و مقصد حداقل ۲۲.۵ کیلومتر فاصله باشد.
۷.۲. موارد استثنا
اگر نذر کند روز معینی را در سفر روزه بگیرد، باید آن را در سفر بهجا آورد .مسافر میتواند برای خواستن حاجت سه روز در مدینه منوّره روزه مستحبی بگیرد.اگر روزهدار بعد از ظهر مسافرت نماید، باید روزه خود را تمام کند و قضای آن لازم نیستاگر مسافر پیش از ظهر به وطنش برسد و کاری که روزه را باطل میکند انجام نداده باشد، بنا بر احتیاط باید آن روز را روزه بگیرد
۷.۳. حکم مسافرت در ماه رمضان
مسافرت در ماه رمضان اشکال ندارد، ولی برای فرار از روزه مسافرت مکروه است. همچنین است مطلق سفر در ماه رمضان مگر اینکه برای حج یا عمره یا به جهت ضرورتی باشد.
۷.۴. جهل به حکم یا موضوع
کسی که نمیداند روزه مسافر باطل است، اگر در سفر روزه بگیرد و در بین روز مسأله را بفهمد، روزهاش باطل میشود و اگر تا مغرب نفهمد، روزهاش صحیح است.. اگر فراموش کند که مسافر است، یا فراموش کند که روزه مسافر باطل میباشد و در سفر روزه بگیرد، روزه او بنا بر احتیاط لازم باطل است
بخش سوم: نتیجهگیری نهایی
با توجه به مجموع آیات قرآن، روایات متواتر از پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت عصمت و طهارت (ع) و فتاوای فقهای شیعه، روشن میشود که روزه گرفتن در سفر (با شرایط خاص آن) نه تنها مستحب نیست، بلکه حرام و موجب بطلان روزه میگردد. جمله «وَ أَنْ تَصُومُوا خَیْرٌ لَکُمْ» ناظر به اصل فریضه روزه در حالت حضور (نه در سفر) است و یا اشاره به کسانی دارد که از مسافرت صرفنظر کرده و در وطن روزه میگیرند. خداوند با این حکم، آسانی و رحمت خود را شامل حال بندگان نموده و نخواسته است که آنان در سفر با مشقت مضاعف مواجه شوند. بر این اساس، مؤمنان باید در سفر از روزهداری پرهیز کرده و پس از بازگشت، روزههای قضا شده خود را بهجا آورند و شکرگزار این نعمت الهی باشند.
منابع:
[1] ویکی فقه، فلسفه روزه مسافر
[2] دانشنامه اسلامی، آیه ۱۸۴ سوره بقره
[3] پایگاه الشیعه، روزه مسافر از دیدگاه شیعه و سنی
[4] سایت آیتالله سیستانی، توضیح المسائل
[5] خبرآنلاین، چرا روزه در سفر حرام است؟
[6] سایت تدبر در قرآن، تفسیر آیه ۱۸۴ بقره
[7] مشرق نیوز، بررسی فتاوای اهل تسنن و شیعه
[8] اقامت ۲۴، احکام روزه مسافر در ماه رمضان
ویرایش در تاریخ 1404/12/4-= تحریریه راسخون