ماه رمضان; بهار دعا و مناجات با خدا

ماه رمضان ماه خودسازى و تصفيه روح است. خداوند همه اسباب كار را در اين ماه‏براى پالايش روح و روان از آلودگى‏هاى گناه فراهم نموده و با لطف و رحمت مخصوص‏خويش همه درها و راه‏ها را در راستاى تهذيب نفس و صفاى باطن و تكامل معنوى گشوده‏است. فرصت‏بسيار خوبى براى انسان‏ها است تا در كنار اين سفره بزرگ و متنوع رحمت‏الهى بنشينند و با انواع غذاهاى روحى، روح و روان خود را تقويت كنند.
پيامبر اكرم(ص) فرمود: «ان لربكم فى ايام دهركم نفحات الا فتعرضوا لها (1) ;همانا براى پروردگار شما در دوران زندگى شما لحظه‏هاى بسيار سودمند و مغتنم روى‏مى‏آورد، خودتان را در معرض آن لحظه‏هاى سودمند قرار دهيد و استفاده شايان‏ببريد».
در حديث ديگر كه حديث قدسى است، خداوند به حضرت داود(ع) چنين وحى كرد:
«ان لله فى ايام دهركم نفحات الا فترصدوا لها (2) ; همانا براى خداوند در دوران‏زندگى شما لحظه‏هاى سودمندى است، بدانيد و مترصد اين لحظه‏ها باشيد و آنها راهوشيارانه و با جديت‏به دست آوريد».
ماه رمضان براى تهذيب نفس و خودسازى و پالايش باطن از هرگونه عوامل آلاينده،بهترين فرصت است، بايد نه تنها خود را در معرض استفاده از آن فرصت قرار دهيم،بلكه بايد هوشيارانه مترصد آن باشيم و لحظه‏ها را شكار كنيم و نگذاريم عبورچرخ‏هاى روزگار آن را از دست ما بربايد و دور سازد.
اسباب تهذيب نفس و خودسازى در ماه رمضان، تنها به روزه گرفتن نيست، بلكه تلاوت‏آيات قرآن، دعاها و مناجات با خدا، اطعام و رسيدگى به مستمندان و محرومان، كسب‏صبر و مقاومت، ياد خدا و قيامت در ماه رمضان كه از دستورهاى مستحبى آن است،هركدام نقشى در خودسازى دارند، يكى از آنها كه مى‏توان گفت نقش بسيار مهمى درخودسازى دارد، و ماه رمضان بهار آن مى‏باشد، دعا و مناجات است كه در اين گفتاربر آنيم تا به طور خلاصه به بررسى ارزش و شيوه صحيح دعا و نيايش و آثار آن‏بپردازيم:

سفارش بسيار مؤكد به دعا از ديدگاه اسلام

در قرآن و گفتار پيامبر(ص) وامامان(ع) به دعا و نيايش و مناجات با خدا سفارش بسيار شده است، به عنوان نمونه:
1- خداوند در قرآن مى‏فرمايد: «قل ما يعبؤ بكم ربى لو لا دعائكم (3) ; بگو پروردگارمن براى شما ارجى قائل نيست، اگر دعاى شما نباشد».
بنابراين، وزنه و شخصيت و ارجمندى انسان به دعا و ارتباط با خدا بستگى دارد.
2- نيز مى‏فرمايد: «و قال ربكم ادعونى استجب لكم ان الذين يستكبرون عن‏عبادتى سيدخلون جهنم داخرين (4) ; پروردگار شما گفته است مرا بخوانيد تا (دعاى) شمارا اجابت كنم، كسانى كه از عبادت من تكبر مى‏ورزند، به زودى با خوارى وارد دوزخ‏مى‏شوند».
در اين آيه درباره دعا پنج مطلب مهم مطرح شده است: 1- دعا، محبوب خدا است، اوفرمان مى‏دهد كه دعا كنيد و اهل دعا و راز و نياز باشيد. 2- دعا، موجب اجابت‏است، با فراهم كردن شرايط استجابت كه همان خودسازى است، به پاسخ مثبت پروردگاردست‏يابيد. 3- دعا، عبادت است و پاداش عبادت را دارد، و از نشانه‏هاى عبوديت وبندگى است، بلكه مطابق پاره‏اى از روايات، دعا بهترين عبادت است (5) . معاويه بن عماراز امام صادق(ع) پرسيد: دو نفر از دوستان شما وارد مسجد مى‏شوند يكى از آنهابيشتر نماز مى‏خواند و ديگرى بيش‏تر دعا مى‏كند، كدام‏يك از اينها برترند؟ امام‏صادق(ع) در پاسخ فرمود: «اكثرهما دعاء (6) ; آن كه بيش‏تر دعا مى‏كند برتر است‏». 4- دورى كنندگان از دعا و نيايش، مستكبرند و در صف متكبران و خودكامگان هستند. 5- آنان كه اهل دعا نيستند، عذاب خوار كننده دوزخ در كمينشان است.
در گفتار پيامبر اكرم(ص) و امامان(ع) نيز در ارزش دعا، سخن بسيار گفته شده‏است، پيامبر(ص) در سخنى فرمود:
«الدعاء سلاح المومن، و عمود الدين، و نور السماوات والارض (7) ; دعا اسلحه مومن، وستون دين و نور آسمان‏ها و زمين است‏».
يعنى دعا موجب تقويت انسان با ايمان و پايدارى دين و اعتقاد او، و مايه‏نورانى شدن روح و روان او در همه جا است، پرواضح است كه داشتن اين ويژگى‏ها ازشاخصه‏هاى اصلى خودسازى و تهذيب نفس است. جالب اين كه پيامبر(ص) در گفتار ديگرفرمود: «الدعاء مخ العباده و لا يهلك مع الدعاء احد (8) ; دعا مغز عبادت است، هيچ‏كس از اهل دعا به هلاكت نمى‏رسد».
يعنى دعا نيروى فكر و انديشه انسان را تقويت و باز مى‏كند و به آن طراوت‏مى‏بخشد، و آنان كه با دعا و نيايش همدم هستند بر اثر استفاده از نتايج آن،همواره در عافيت هستند، و هرگز به هلاكت نمى‏رسند.
اميرمومنان على(ع) فرمود: «الدعاء مفاتيح النجاح، و مقاليد الفلاح (9) ; دعاكليدهاى پيروزى و گنجينه‏هاى رستگارى‏است‏».

رعايت آداب دعا براى بهره‏مندى بهتر از مكتب دعا

هر عبادتى آداب و شرايطى داردكه منهاى آن آداب و شرايط، اثر بخش نخواهد بود، بنابراين بايد آداب و شرايط دعارا شناخت و آن را فراهم كرد تا اثر بخش باشد، در چنين صورت قطعا اثر به سزايى‏در خودسازى و بهسازى خواهد داشت. به عنوان مثال; تصميم بر ترك گناه، صاف نمودن‏قلب، غذا و كسب حلال، امر به معروف و نهى از منكر، پذيرفتن رهبر عادل و شايسته‏از شرايط دعا است، آداب دعا نيز بسيار است از جمله:
1- آغاز كردن دعا با نام خدا و ذكر صفات الهى;
2- صلوات بر پيامبر(ص) و آلش;
3- شفيع قرار دادن اولياى خدا مانند پيامبر(ص) و امامان(ع) هنگام دعا;
4- اقرار به گناه;
5- تضرع و زارى هنگام دعا;
6- دو ركعت نماز حاجت، قبل از دعا
7- كوچك نشمردن دعا;
8- ناچيز دانستن خواسته و نيازها در برابر عظمت‏خدا;
9- همت عالى و بلند نظرى در دعا;
10- عمومى كردن دعا;
11- دعاى پنهانى كه ارزش آن معادل هفتاد دعاى آشكار است;
12- دعاى دسته جمعى;
13- حسن ظن به استجابت دعا;
14- دعا در وقت‏ها و مكان‏هاى مناسب و مقدس;
15- اصرار ورزيدن در دعا (10) .
روشن است كه رعايت اين شرايط و آداب هر كدام، نقش سازنده در تقويت ارتباط باخدا و خودسازى دارند، و انسان را در پاكسازى و بهسازى و حركت صحيح و استوار درراه تكامل، آماده‏تر مى‏سازند، بر همين اساس در دعاى كميل مى‏خوانيم: «اللهم اغفر لى الذنوب التى تحبس الدعاء; خدايا بيامرز آن گناهانى را كه‏مانع اجابت و اثر بخشى دعا مى‏گردند».
وانگهى در دعاهايى كه در ماه رمضان و غير آن خوانده مى‏شود، غالبا خواسته‏هاى‏ما در آن دعاها، پاكى دل و عمل، و پرهيز از انحراف و گناه و هرگونه آلودگى است،و به طور كلى محتواى دعاها نيز در مسير خودسازى است; مثلا هر فرازى از دعاى‏ابوحمزه‏ثمالى كه در سحرهاى ماه رمضان خوانده مى‏شود، مكتب سازندگى و تهذيب نفس وصفاى باطن است، به عنوان نمونه در فرازى از آن دعا مى‏خوانيم: «اللهم طهر قلبى‏من النفاق، و عملى من الرياء، و لسانى من الكذب، و عينى من الخيانه (11) ; خدايا قلبم‏را از نفاق و دورويى، و كردارم را از ريا و خودنمايى، و زبانم را از دروغ، وچشمم را از خيانت و بى‏عفتى پاك كن‏».
اينها همه نشان دهنده آن است كه دعا و نيايش صحيح با آداب و شرايط، پشتوانه وعامل استوار و عميقى براى بهره‏گيرى از روح رمضان در راه خودسازى است، و مكتب‏ماه رمضان با توجه به ابعاد مختلفى كه دارد، از جمله دعا در اين ماه خدا، عاليترين مكتب سازنده براى پرورش روح پاك و قلب سليم و نيت‏خالصانه و بى‏شائبه‏است.
بايد سعى كرد كه شيوه دعا كردن را از مكتب خاندان رسالت آموخت، چرا كه اين‏موضوع يكى از اركان اصلى دعا است كه دعاهاى مناسب، معقول، پرمعنى و بر اساس‏اصول صحيح و حساب شده باشد، چنان كه دعاهايى كه از پيامبر(ص) و امامان(ع) نقل‏شده و يا در قرآن ديده مى‏شود، به روشنى اين مطلب را به ما مى‏آموزد كه مضامين‏دعاها بايد از كيفيت و عمق بالايى برخوردار باشد، به عنوان مثال، حضرت ابراهيم‏خليل قهرمان توحيد(ع) پس از تجديد بناى كعبه، چند دعا كرد، كه قرآن دعاى او راچنين بيان مى‏كند، او به خدا عرض كرد:
«پروردگارا! از ما بپذير كه تو شنوا و دانايى، پروردگارا ما را تسليم فرمان‏خود قرار ده، و از دودمان ما امتى كه تسليم فرمانت‏باشند به وجود آور! و شيوه‏صحيح عبادتمان را به ما نشان ده، و توبه ما را بپذير، كه توبه‏پذير و مهربان‏هستى. پروردگار (پس از من) در ميان مردم پيامبرى از خودشان برانگيز، تا آيات تورا بر آنها بخواند و كتاب و حكمت را به آنها بياموزد و پاكيزه كند زيرا تو براين كار توانا و آگاه هستى‏» (12)
پروردگارا! اين شهر (مكه) را شهر امنى قرار ده! ومن و فرزندانم را از پرستش بت‏ها دور نگهدار، آنها (بت‏ها) بسيارى از مردم راگمراه ساختند، هر كس از من پيروى كند از من است، و هر كس نافرمانى من كند، توبخشنده مهربانى. تو مى‏دانى آن چه را كه ما در نهان و آشكار انجام مى‏دهيم، وچيزى در زمين و آسمان بر خدا پنهان نيست‏» (13) .

سه درس مهم از كلاس دعا

دعا و نيايش كه در برنامه ماه رمضان گنجانده شده و نقش‏بنيانى در تكوين مفهوم رمضان و روزه را دارد، تنها درخواست روا شدن نياز ازدرگاه خدا نيست، بلكه داراى سه بعد است، و به عبارت روشن‏تر سه درس بزرگ و مهم‏را بايد از مكتب دعا به دست آورد و بايد هنگام دعا هر سه، مورد توجه دقيق قرارگيرد:
1- دعا براى دفع بلاها و روا شدن حاجت‏ها، چنان كه اميرمومنان على(ع) در سخنى‏فرمود: «ادفعوا امواج البلاء عنكم بالدعاء قبل ورود البلاء (14) ; موج‏هاى بلاها را قبل‏از ورودشان، به وسيله دعا كردن از خود دفع كنيد».
2- در كنار دعا، تضرع، خشوع، مناجات، راز و نياز و ارتباط تنگاتنگ با خداوجود دارد كه قطعا چنين خصالى غرورهاى انسان را مى‏شكند، و دل را آماده پذيرش‏مواهب معنوى مى‏سازد، و به دنبال آن، آرامش خاطر، قوت قلب و روحيه عالى، عايدانسان مى‏شود. چنان كه خداوند مى‏فرمايد: «ادعوا ربكم تضرعا و خفية (15) ; پروردگارخود را با تضرع و خضوع و ملتمسانه در آشكار و نهان بخوانيد».
3- از همه مهم‏تر، توجه به معارف بلند پايه و محتواى عميق و غنى دعاهايى است‏كه از پيامبر(ص) و امامان(ع) به ما رسيده، كه در حقيقت دانشگاه بزرگ انسان‏سازى‏هستند; به عنوان مثال، دعاى اول صحيفه سجاديه و خطبه اول نهج البلاغه، هر دوهم‏سان، معارف اسلام را در سطح عالى تبيين مى‏كنند، و درس‏هاى سودمندى از معارف وعرفان حقيقى را به ما مى‏آموزند.
توجه عميق به محتواى دعاها موجب ارتقاى سطح معلومات و معرفت‏شده و آشنايى‏انسان را به مفاهيم و ارزش‏هاى بلند سازنده و تكامل بخش كه در راس آنها مساله‏توحيد و ابعاد آن است. چندان برابر مى‏كند، جمعى به امام صادق(ع) عرض كردند: چراما دعا مى‏كنيم، ولى به اجابت نمى‏رسد؟ امام در پاسخ فرمود: «لانكم تدعون من لاتعرفونه (16) ; زيرا كسى را مى‏خوانيد كه او را نمى‏شناسيد». يعنى در كنار دعا بايدتوجه به معارف و شناخت‏خدا و اصول تكامل نيز وجود داشته باشد.

پي‌نوشت‌ها:

1- علامه مجلسى، بحار الانوار، ج‏71، ص‏221.
2- همان، ج‏77، ص‏168.
3- فرقان (25) آيه‏77.
4- مؤمن (40) آيه‏60.
5- محمد بن يعقوب كلينى، اصول كافى، ج‏2، ص‏466.
6- علا مه طبرسى، مجمع البيان، ج‏8، ص‏529.
7- محمد بن يعقوب كلينى، اصول كافى، ج‏1، ص‏468.
8- علا مه مجلسى، بحارالانوار، ج‏93، ص‏300.
9- محمد بن يعقوب كلينى، اصول كافى، ج‏2، ص‏468.
10- اقتباس از محمدى رى شهرى، ميزان الحكمه، ج‏3، ص‏260 تا 267.
11- محدث قمى، مفاتيح الجنان، ص‏386.
12- بقره (2) آيه‏127 تا 129.
13- ابراهيم (14) آيه 35 تا 38.
14- علامه مجلسى، بحار الانوار، ج‏93، ص‏289.
15- اعراف (7) آيه‏5.
16- بحارالانوار، ج‏93، ص‏368.