طب سنتى دريچه‏اى مطمئن به سلامتى

از آن جا كه مجله‏ى جانباز قصد دارد در هر شماره، صفحه‏اى را به خواص گياهان دارويى اختصاص دهد، بر آن شديم تا ابتدا، خلاصه‏اى از اركان طب قديم را ياد آورى كنيم تا خوانندگان محترم بتوانند از مطالب ارايه شده در قسمت خواص گياهان، بهتر استفاده كنند.
در لزوم ارايه‏ى اين بحث، همين مقدار اشاره مى‏كنيم كه پزشكان آشنا به طب قديم، داروها را بر اساس تشخيص مزاج‏هاى چهارگانه (كه هر فرد، يك مزاج غلبه دارد)، تجويز مى‏كنند. چون داروهاى گياهى، هر كدام داراى مزاج خاصى هستند و ما ناگزير از ياد گيرى آن‏ها مى‏باشيم.
قبل از شناخت مزاج‏هاى انسانى و ساير موجودات در علم پزشكى سنتى، براى روشن شدن موضوع به تعريف اركان مى‏پردازيم: «اركان» در اصطلاح پزشكان سابق، اجسام بسيطى هستند كه به اجسام مختلف قابل تقسيم نيستند و اجزاى اوليه‏ى بدن را تشكيل مى‏دهند و عبارتند از:
«آتش» كه گرم و خشك است. «هوا» كه گرم و تر است. «آب» كه سرد و تر است. «خاك»كه سرد و خشك است. ابوعلى‏سينا، در مورد اركان (عناصر) مى‏گويد: «عناصر نوعى اجسام ساده هستند كه اجزاى اوليه‏ى تن آدمى و موجودات ديگر را تشكيل مى‏دهند. «عناصر، هرگز به اجزايى كه از لحاظ شكل ظاهرى مختلف هستند تقسيم نمى‏شوند. در واقع، از آميزش عنصرها با هم ديگر، انواع موجودات كه از لحاظ صورت گوناگون هستند، به وجود مى‏آيند.
خاك: ابوعلى‏سينا در كتاب قانون مى‏نويسد:«خاك، جسمى است ساده و داراى سنگينى مطلق كه جايگاه آن در مركز ساير عناصر است و مزاج آن، سرد و خشك است و وجود خاك در موجودات، جهت به هم پيوستگى و پايدارى و نگه دارى اشكال و هيأت‏هاست».
آب: جسمى است ساده و داراى سنگينى زياد. جايگاه طبيعى آن‏ها، جايى است كه خاك را احاطه مى‏كند.مزاج آب، سرد و تر است. آب هر شكلى به خود مى‏گيرد، ولى آن را حفظ نمى‏كند. وجود آب در موجودات براى ايجاد نرمى در شكل‏هايى است كه به شكل گيرى، طرح ريزى، راست و همواره شدن نيازمند هستند. ترى، اگر چه به آسانى هيأت‏هاى شكلى را از دست مى‏دهد، اما آن‏ها را دوباره به آسانى مى‏پذيرد. اما خشكى بر عكس، هيأت‏هاى شكلى ره به دشوارى مى‏پذيرد. ولى به دشوارى هم از دست مى‏دهد. ترى نمى‏گذارد خشك از هم بپاشد و خشكى نمى‏گذارد تر، سيلان كند.
هوا: جسمى است ساده و داراى سبكى زياد. جايگاه طبيعى آن بالاتر از آب و پايين‏تر از آتش است. مزاج آن، گرم و تر است. وجود آن در موجودات براى نفوذ، نرم كردن، سبك گردانيدن و به آسانى بلند كردن آن است.
آتش: جسمى است ساده و داراى سبكى مطلق. جايگاه آن از همه‏ى عناصر بالاتر است. مزاج آن گرم و خشك است. وجود آن در موجودات براى پختن و نرم كردن و آميختن مى‏باشد. در واقع، اين آتش است كه سردى دو عنصر سنگين و سرد را مى‏شكند. اين د رهم شكستن، به اين منظور است كه از حالت عنصرى، به حالت مزاجى تبديل شود. حال، باروشن شدن اركان، به تعريف مزاج مى‏پردازيم.
مزاج: هر گاه اجزاى اركان (سردى، گرمى، ترى و خشكى) كوچك شوند و باهم ديگر كه نيروهايى ضد هم هستند، در آميزند، كيفيت مشابهى حاصل مى‏شود كه به آن مزاج مى‏گويند. يعنى به وجود آمدن تمام اجسام در اين عالم، نتيجه‏ى واكنش متقابل اين چهار عنصر (سردى، گرمى، ترى و خشكى) بر هم ديگر مى‏باشد. به اين سان، هيچ يك از انسان‏ها از اين چهار شكل خارج نيستند؛ يا داراى مزاج صفرايى يا مزاج خونى يا مزاج بلغمى يا مزاج سودايى هستند.
افرادى كه «صفرايى» هستند، مزاج‏شان، گرم و خشك است كه داراى علايم زير است: زردى رنگ چشم و صورت، تلخى دهان در هنگام بيدار شدن از خواب صبح گاهى، عطش زياد، خشكى گلو و زير زبان، تركيدن دست وپا.گفتنى است كه اين افراد، زياد عصبانى مى‏شوند.
انسان‏هايى كه مزاج «خونى» دارند، مزاج غالب شان گرمى و ترى است. علايم غلبه‏ى مزاج خونى عبارتند از: شيرنى طعم دهان هنگام بيدار شدن از خواب صبح گاهى، سنگينى و دردسر، خميازه و دهن دره، كندى حواس، سرخى رنگ بدن،صورت و چشم، سرخى زبان و بروز دمل و جوش نمى‏شوند.
افرادى كه مزاج «بلغمى» دارند. مزاج‏شان سردى و ترى است. علايم غلبه‏ى اين مزاج عبارت است از: نداشتن عطش، سفيدى و نرمى بدن، سردى پوست بدن، ضفع در هضم و آروغ ترش، ترش بودن دهان هنگام بيدار شدن از خواب صبح گاهى، كندى حواس، آمدن لعاب از دهان، سفيد شدن زود رس موى سر و ريش قبل از پيرى و اين افراد بسيار تنبل و كند هستند، بسيار مى‏خوانند و داراى تحريك پذيرى كمى هستند.
برخى افراد مزاج «سودايى» دارند. مزاج غالب آن‏ها سردى و خشكى است . علايم غلبه‏ى سودا عبارت است از: پيوست و خشكس مزاج، درشتى و لاغرى بدن، شورى دهان هنگام بيدار شدن از خواب صبح گاهى. اين افراد داراى اخلاق تند و زشت هستند. غم واندوه بسيار دارند و علاوه بر زيادفكر كردن، پر حرف هم هستند.
ازطرف ديگر، تمام موادى كه انسان‏ها مصرف مى‏كنند، داراى مزاج‏هاى زير هستند: ياگرم و تر هستند، يا سرد و خشك، يا سرد و تر يا گرم وتر.
به طور مثال، «نخود» داراى مزاج سرد و خشك است. بنابراين نخود براى افرادى كه داراى مزاج گرم و تر(خونى) هستند، مؤثر است. در نتيجه اگر هر انسانى با در نظر گرفتن مزاج خود، موادى ضد مزاجش مصرف كند، برايش مفيد است و از اثرات مثبت آن برخوردار خواهد شد.
منبع: ماهنامه جانباز