رابطه‌ای بلاغت، سبك و معنا

دقت نظر در ساخت روشمند بلاغت و ارتباط دانش‌های آن به این منجر می‌شود كه این دانش براساس رابطه‌ی بین سبك و معنا رشد كرده است. معنایی وجود دارد و گوینده قصد بیان آن را دارد و می‌خواهد آن را به شنونده برساند،
جمعه، 23 مهر 1395
تخمین زمان مطالعه:
پدیدآورنده: علی اکبر مظاهری
موارد بیشتر برای شما
رابطه‌ای بلاغت، سبك و معنا
 رابطه‌ای بلاغت، سبك و معنا

 

نویسنده: محمدكریم الكواز
مترجم: حسین سیدی



 

دقت نظر در ساخت روشمند بلاغت و ارتباط دانش‌های آن به این منجر می‌شود كه این دانش براساس رابطه‌ی بین سبك و معنا رشد كرده است. (1) معنایی وجود دارد و گوینده قصد بیان آن را دارد و می‌خواهد آن را به شنونده برساند، بلاغت آمده است تا به وی كیفیت بیان معنا را با كلامی فصیح و مناسب با احوال شنوندگان بیاموزد. بنابراین، بلاغت یعنی مطابقت سبك گوینده و معنایی كه قصد بیان آن را دارد. رابطه‌ی بین سبك و معنا همیشه در هر دانش از دانش‌های بلاغت ثابت بوده است؛ هر چند كه رویكرد آن رابطه با توجه به اختلاف طبیعت دانش متفاوت است.
علم معانی علمی است كه به وسیله‌ی آن احوال لفظ عربی، كه مطابق مقتضای حال است، شناخته می‌شود. (2) این دانش به بررسی ویژگی‌های سبكی مطابق با حال شنونده توجه دارد. مثل تقدیم و تأخیر، ذكر و حذف، نكره و معرفه و... كه به انتقال معنا متناسب با بافت بازمی‌گردد. قزوینی می‌گوید: «مقتضای حال متفاوت است؛ مقامات كلام نیز متفاوت است. پس مقام تنكیر با مقام تعریف متفاوت است. هم چنین خطاب انسان باهوش با خطاب انسان كودن متفاوت است. ارجمندی كلام در زیبایی و پذیرش به مطابقت آن با وضعیت مناسب و انحطاط و پستی آن به عدم مطابقت آن می‌باشد.» (3)
در علم بیان رابطه بین سبك و معنا هم مشخص است؛ دانشی است كه ادای معنای واحد به شیوه‌های مختلف در واضح نمودن دلالت به وسیله‌ی آن شناخته می‌شود. (4) معنا و روش‌های ادای آن در واضح نمودن دلالت بر معنا، متفاوت است. مثل روش مجاز، استعاره و كنایه كه در دلالت عقلی وارد نموده‌اند از دلالت اصلی لفظ فراتر است.
اما بدیع كه رابطه‌ی بین سبك و معنا از جهت زیباسازی است، زیبا نمودن كلام پس از رعایت تطبیق آن با مقتضای حال و دلالت روشن است. زیباسازی چند گونه است كه برخی به معنا بازمی‌گردد و برخی به لفظ. (5) دقت نظر دوباره در طبیعتِ اصل كلام، ما را به تبیین اندیشه‌ای سوق می‌دهد كه رابطه بین سبك و معنا بر اساس آن بنا شده است.
این نكته ما را به مراحل آغازین پیدایش بلاغت و مسائل طرح شده در فضای پژوهش‌های قرآنی در آن دوره سوق می‌دهد كه پژوهشگران در پی فهم مقاصد رسالت دینی، و علاوه بر آن عكس العمل نسبت به طعنه‌های ملحدان و منافقان به سبك قرآن از یك سو و اجتهاد در تفسیر برخی آیات از سوی دیگر بوده‌اند.
حاصل تمام این مطالب، بارور نمودن پژوهش قرآنی و بازتاب آن بر پژوهش بلاغی در قرآن كریم بوده است.
می‌توان نمونه‌ای از آن را در آیاتی كه به توصیف حسّی خداوند می‌پردازد، تبیین نمود. خداوند می‌فرماید: إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ (6) یا یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ (7) و وَ قَالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ یَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ (8) و آیاتی نیز در نفی صفات حسّی از خداوند آمده است. مثل لاَ تُدْرِکُهُ الْأَبْصَارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصَارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ (9) و لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ (10).
این آیات به صفات خداوند مربوط‌اند و آیاتی هم به قضا و قدر و افعال بندگان كه موجب بحث و مناقشه میان مسلمانان گشته و ذهن‌شان را برای دستیابی به فهم روشن مقاصد آن، به ویژه پس از رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) گشوده است. (11)

پی‌نوشت‌ها

1. الاصول، ص317.
2. الایضاح، ج1، ص12.
3. همان، ص9.
4. همان، ج3، ص212.
5. همان، ص334.
6. اسراء: 1
7. فتح: 10.
8. مائده: 64.
9. انعام: 103.
10. شوری: 11.
11. المجاز فی البلاغة العربیة، ‌ص24.

منبع مقاله :
الكواز، محمدكریم، (1386)، سبك شناسی اعجاز بلاغی قرآن، ترجمه‌ی حسین سیدی، تهران: انتشارات سخن، چاپ اول

 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
play_arrow
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
پرونده جدید علیه رسایی
play_arrow
پرونده جدید علیه رسایی
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
play_arrow
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
play_arrow
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
play_arrow
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
play_arrow
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
play_arrow
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
play_arrow
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
ادعای کارشناس پزشکی قانونی: جفری اپستین خفه شده است + فیلم
play_arrow
ادعای کارشناس پزشکی قانونی: جفری اپستین خفه شده است + فیلم
نجات خدمه نفتکش متخلف در تنگه هرمز توسط صیادان + فیلم
play_arrow
نجات خدمه نفتکش متخلف در تنگه هرمز توسط صیادان + فیلم
مسیریاب ایرانی با حال‌وهوای بازی GTA به‌روزرسانی شد + فیلم
play_arrow
مسیریاب ایرانی با حال‌وهوای بازی GTA به‌روزرسانی شد + فیلم
گروسی: بازگشت بازرسان آژانس به ایران نباید به توافق سیاسی مشروط شود + فیلم
play_arrow
گروسی: بازگشت بازرسان آژانس به ایران نباید به توافق سیاسی مشروط شود + فیلم