آرامگاه محمدشاه

آرامگاه محمدشاه، واقع در مجموعه‌ي آستانه‌ي حضرت معصومه در قم. اين بنا در جانب غربي صحن عتيق و مجاور ورودي مسجد بالاي سر قرار دارد. طرح آرامگاه از يک هشت ضلعي مختلف الاضلاع تشکيل يافته است که اندازه‌ي چهار ضلع بزرگ واقع در جهات اصلي 3/20 متر و چهار ضلع کوچک هر يک 1/85 متر است. طول و عرض بقعه 5/85×5/85 متر است. در جانب شمال و غرب دو شاه‌نشين پنج ضلعي پشت بسته و پشت باز واقع شده و شاه‌نشين جنوبي داراي طرح چهار ضلعي ناقص است. در زاويه‌هاي جنوب شرقي و شمال شرقي نيز دو صفه‌ي مستطيل شکل قرار دارد. در گوشه‌هاي شمال غربي و جنوب غربي نيز درگاهي‌هايي وجود دارد که به مجموعه‌ي پيرامون راه مي‌دهد. صفه‌ها و شاه‌نشينها در کمرگاه با يک پوشش تخت به دو طبقه تقسيم شده است. ارتفاع بقعه از کف تا زير سقف 10 متر است. داخل آرامگاه به کمک آيينه‌کاري، گچبري و حجاري و نقاشي زينت شده است. بدنه‌ي شاه‌نشينها و صفه‌ها با گچبري و نقاشي مزين شده است. بر روي اسپر شاه‌نشينها در پايين و بالا طاقچه‌اي جاسازي شده که اسپر و بغله‌هاي آن داراي نقش و نگار است. طرح‌هاي اصلي عبارتند از: نقش گل و گياه و پرندگان. در روي اسپر فوقاني نقشهايي از حور و پري با مهارت نقش اندازي شده است. بر روي نماي پوشش کمرگاه شاه‌نشينها و صفه‌ها که داراي 50 سانتيمتر عرض مي‌باشد، هشت تصوير زيباي رنگين از شاهان دوران صفويه و قاجار طرح شده است که عبارتند از تصاوير شاه اسماعيل اول؛ شاه صفي، شاه عباس دوم؛ شاه سليمان؛ شاه سلطان حسين؛ فتحعلي شاه؛ آقا محمدخان قاجار و محمدحسن خان قاجار. تابلوهاي هشت‌گانه را بايد از جمله کارهاي با ارزش نقاشي دوران قاجار به شمار آورد. پوشش شاه‌نشينها و صفه‌ها داراي مقرنس گچي آيينه نشان، آراسته به نقوش رنگين است. مقرنس بالاي شاه‌نشينها و صفه‌ها که مقرنس آيينه است با اولين قطار مقرنس کمربندي زير گنبد دست به گردن شده و نزديک نيم متر جلو آمده و دهانه‌ي پوشش گنبد را جمع کرده است. مقرنس کمربندي بقعه به گونه‌اي هنرمندانه طرح هشت ضعلي بنا را براي ايجاد پايه‌ي گنبد به شانزده ضلعي تبديل ساخته است. بر روي اين قسمت ساقه‌ي شانزده ضلعي گنبد به ارتفاع 2/50 متر استوار شده است. در پايه‌ي ساقه بر روي هر ضلع، کتيبه‌ي قاب آيينه‌ي گلوبندي، شامل هشت بيت شعر قرار دارد که هر مصرع آن به خط نستعليق در ميان ترنجي نوشته شده است. بر روي هر ترک ساقه‌ي مزبور، طاقنما گونه‌هاي تو گود ايجاد شده که چهارتاي آنها با داشتن مشبکي‌هاي گچبري، نقش نورگير را دارند. بقيه‌ي آنها که پشت بسته مي‌باشند، داراي تزيينات گچبري آيينه نشان و رنگ آميزي شده هستند. بر فراز آنها مقرنسهاي آيينه پوش قرار دارد که با مقرنس پوشش زير گنبد دست به گردن شده‌اند. مقرنس آيينه‌ي زير سقف از سه رديف ترکيب يافته که بر روي هر سطح، ستاره‌ي برجسته‌اي نقش بسته است. در وسط سقف، يک طرح زيباي تزييني، چون سبدي از گل، گچبري و رنگ آميزي شده است. گرداگرد اين طرح کتيبه‌ي گچبري قرار داشته که بر اثر رطوبت از بين رفته است. قبر محمدشاه در وسط بقعه قرار دارد و سنگ مرمر زيبايي به طول 2/70 و عرض 1/40 متر به آن جلوه بخشيده است. حجاري هنرمندانه‌ي روي سنگ عبارتست از تصوير تمام قد محمدشاه با لباس که حدود 3 سانتيمتر برجستگي دارد. بالاي سر تصوير دو فرشته‌ي تاج‌دار در حال پرواز طرح شده‌اند. در حاشيه‌ي نقش، کتيبه‌اي شامل دوازده بيت کنده‌کاري شده که آغاز آن چنين است:

«خديو جهان شاه يزدان پرست *** که بودش سپهر برين زير دست».

حجاري سنگ مزبور کار محمدعلي اصفهاني است که در سال 1270ق انجام گرفته است. در داخل بقعه در مقابل صفه‌ها درهاي خاتم نصب شده که از جمله آثار نفيس زمان به شمار مي‌روند. آرامگاه محمدشاه به دستور فرزندش ناصرالدين شاه توسط ميرزا تقي خان اميرکبير بنا شده است و اين امر در کتيبه‌ي قاب آيينه‌ي بالاي درهاي خاتم خوانده مي‌شود.