خودستايى

درس اخلاق حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(دامت برکاته)

متن حديث:

يَا عَلىُّ: اِنَّهُ لاَ فَقْرَ اَشَدَّ مِنَ الْجَهْلَ، وَلاَ مالَ أَعْوَدَ مِنَ الْعَقْلِ، وَ لأ وَحْدَةَ أَوْحَشَ مِنَ الْعُجْبِ، وَ لاَ عَمَلَ كَالتَّدبِيرِ، وَ لاَ وَرْعَ كَالْكَفِّ، وَ لاَ حَسَبَ كَحُسْنِ الْخُلْقِ، اِنَّ الْكِذبَ وَ قَدَّ دَرَكَ مَنْازِلَ وَ جَعَلَكَ آيَةً لِلْعَالَميِنِ.

ترجمه:

اى على فقرى از نادانى بدتر، مالى از عقل سودمندتر، و تنهايى و غُربَتى از خودپسندى وحشتناكتر نيست، هيچ عملى چون عاقبت انديشى و هيچ پرهيزكارى اى چون خود دارى (از گناه) و هيچ حسب و نسبى چون خوشخويى نيست، آفت گفتار، دروغ و آفت علم، فراموشى و آفت سخاوت، منّت است.

شرح حديث:

يكى از قسمتهاى اين روايت درباره عجب و خودپسندى است، درباره بقيّه فقرات در جاى خودش بحث خواهد شد. امّا درباره عجب، حضرت در اين حديث مى فرمايد: هيچ تنهايى و غربتى از خودپسندى و حشتناكتر نيست; اگر مقدارى دراين مطلب و در روايات ديگر انديشه نماييم متوجّه مى شويم، سرچشمه اصلى اين عمل ناپسند عدم شناخت خويشتن است، چرا كه اگر انسان خود را به خوبى بشناسد كوچكى خود را در برابر عظمت پروردگار و ناچيز بودن اعمالش را در برابر مسئوليّت هاى سنگينى كه برعهده دارد، و نعمتهاى عظيمى را كه خدا به او بخشيده بداند هرگز گام در جاده خودستايى نخواهد گذاشت.
غرور و غفلت و خود برتر بينى و تفكّرات جاهلى نيز انگيزه هاى ديگرى براى اين كار زشت است.
به همين دليل اولياى خدا هميشه معترف به تقصير خود در برابر وظايف الهى، بودند، و مردم را از خودستايى و بزرگ شمردن اعمال خويش نهى مى كردند.
در حديثى از امام باقر(عليه السلام) آمده است: «هيچ كس از شما نبايد به فزونى نماز و روزه و زكات و مناسك حج و عمره افتخار كند زيرا خداى پرهيزگاران شما را از همه بهتر مى شناسد».
ناگفته نماند: كه گاه ضرورتهايى ايجاب مى كند كه انسان خود را با تمام امتيازاتى كه دارد معرّفى كند، چرا كه بدون آن هدفهاى مقّدسى پايمال مى گردد، ميان اين گونه سخنان، با خودستايى و تزكيه نفس تفاوت بسيار است.
نمونه اين سخن، خطبه امام سجاد(عليه السلام) در مسجد شام است: در آن هنگام كه مى خواهد خود و خاندانش را به مردم شام معرّفى كند، تا توطئه بنى اميّه در زمينه خارجى بودن شهيدان كربلا عقيم گردد، و نقشه هاى شيطانى آنها نقش بر آب شود(1).

پی نوشتها:

1. تفسير نمونه ج22، ص 535 و 544.

منبع:پایگاه حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(دامت برکاته)
/خ