انتخاب در قرآن

نویسنده: ویلیام برینِر
مترجم: امیر مازیار
گزینش یا تعیین فرد یا جامعه‌ای از جانب خداوند تا از این طریق وظیفه‌ای را به انجام برساند یا ادا کند، مرجعیتی را پذیرا شود یا مأموریت یا مقصودی خاص، خصوصاً انتقال وحی خداوند را تعقیب کند. مفاهیم قرآنی مرتبط با این موضوع مفاهیم «برگزیدن» به معنای [گزینش] بهترین و «اراده‌ی الهی» به معنای خواست خدا برای گزینش را نیز دربرمی‌گیرد. نکته‌ی شایسته‌ی ذکر ارتباط مفهوم قرآنی انتخاب با وحی و الهام الهی است. جانشینی پیامبر یکی از مرزهای جدا کننده‌ی شیعیان و اهل سنت است، شیعه از انتخاب سخن نمی‌گوید بلکه از «نص» سخن می‌گوید که به معنای «دستور الهی» است در اشاره به تعیین علی (علیه السلام)، و در نتیجه فرزندان او از جانب پیامبر به امامت (یعنی به عنوان رهبران جامعه‌ی مسلمانان)، و معتقدند که همه‌ی آنها نور الهی جبلّی دارند. در قرآن و مکتوبات بعد از آن، سه ریشه‌ی عربی متفاوت برای بیان معانی «برگزیدن» یا «برگزیده» استفاده شده است. این ریشه‌ها، که عبارت‌اند از: خ ی ر (که از آن است «اِختارَ» [اعراف: 155؛ طه: 13؛ دخان: 32]، «یَختارُ» [قصص:68]، «اختیار»، «خِیَره» [قصص: 68]، ص ف و (که از آن است «اصطفی» [بقره: 130، 132، 247؛ آل عمران: 33، 42؛ اعراف: 144؛ نمل: 59؛ فاطر: 32؛ صافات: 153؛ زمر: 4]، «یَصطفی» [حج:75]، «مُصطفی» [صافات: 47]، «صفوة») و ج ب ی (که از آن است «اجتبی» [انعام: 87؛ اعراف: 203؛ نحل: 121؛ مریم: 58؛ طه: 122؛ حج: 78؛ قلم: 50] و «یَجتبِی» [آل عمران: 179؛ یوسف:6؛ شوری: 13])، همگی در قرآن اساساً معنای واحدی دارند. از میان آیات گوناگون، نمونه‌های زیر نمایانگر اهمیت کلی انتخاب در قرآن‌اند: 1. ریشه‌ی خ ی ر: خداوند به موسی می‌گوید: «من تو را برگزیدم (اختَرتُکَ) پس به آنچه وحی می‌شود (لما یوحی) گوش فرا ده» (طه: 13)؛ به اسرائیلیان می‌گوید: «و پروردگار تو هرچه را بخواهد می‌آفریند و برمی‌گزیند (و یَختارُ) و آنان اختیاری (الخِیَره) ندارند. منزه است خدا و از آنچه شریک می‌گردانند برتر است». (قصص: 68). 2. از ریشه‌ی ص ف و: خداوند به موسی می‌گوید: «تو را با رسالت‌ها و با سخن گفتنم بر مردم برگزیدم (اصطَفیتُکَ).... (اعراف: 144)؛ و به رسولانش می‌گوید: «خدا از میان فرشتگان و نیز از میان مردم رسولانی برمی‌گزیند (یَصطَفی)» (حج: 25). 3. از ریشه‌ی ج ب ی: خدا به هنگام سخن از انبیای گوناگونش می‌گوید: «.... و جملگی را بر جهانیان برتری دادیم.... و آنان را برگزیدیم (و اجتَبَینهم) و به راه راست راهنمایی کردیم» (انعام: 86-87)؛ یعقوب در گفت‌وگو با یوسف می‌گوید: «پروردگارت تو را برمی‌گزیند (یَجتَبیکَ) و از تعبیر خواب‌ها به تو می‌آموزد» (یوسف: 6). محمد (صل الله علیه و آله و سلم)، آخرین رسول خداوند برگزیده/ انتخاب شده است تا با بشر سخن بگوید و از این‌رو، در سنت اسلامی، غالباً «برگزیده» (المُصطفی) خوانده می‌شود، یعنی منتخب (خداوند). او همچنین «منتخب خدا یا بهترین مخلوقاتش» خوانده شده است (صَفوَة الله مِن خَلقِه).
ممکن است واژه‌های انتخاب یا اختیار در متون تاریخی، کلامی و فلسفی، به معنای کاملاً متفاوتی به کار روند، از جمله برای بیان مفهوم اختیار یا اراده‌ی آدمی. این واژه در معنایی سیاسی- دینی، بیشتر از جانب اهل سنت، برای اشاره به انتخاب خلیفه پیامبر (اسلام) به کار می‌رود که به لحاظ نظری بنابر اجماع شورایی از افراد برجسته انجام می‌گیرد و حاصل تبعیت از پنج صحابه‌ی پیامبر است که ابوبکر را انتخاب کردند یا شورای شش نفره‌ی بعدی که عمر پیش از مرگش انتخاب کرد. جانشینی پیامبر یکی از مرزهای جدا کننده‌ی شیعیان و اهل سنت است، شیعه از انتخاب سخن نمی‌گوید بلکه از «نص» سخن می‌گوید که به معنای «دستور الهی» است در اشاره به تعیین علی (علیه السلام)، و در نتیجه فرزندان او از جانب پیامبر به امامت (یعنی به عنوان رهبران جامعه‌ی مسلمانان)، و معتقدند که همه‌ی آنها نور الهی جبلّی دارند. در فقه اهل سنت نیز «اختیار» به فرایند انتخاب موارد مفید فقهی از چهار مکتب اصلی اهل تسنن اشاره دارد، که نظرات فقهای مستقلی را هم که به هیچ کدام از این مکاتب تعلق ندارند در برمی‌گیرد. در نهایت، در نجوم «اختیارات» برای «انتخاب» میان طالع‌های سعد و نحس به کار می‌رود.
منابع تحقیق:
خواننده گرامی! منابع مقاله را در نسخه ی چاپی ملاحظه فرمایید.
منبع مقاله :
مک اولیف، جین دَمن؛ (1390)، دائرةالمعارف قرآن (جلد اول آ-ب)، ترجمه‌ی: حسین خندق آبادی، مسعود صادقی، مهرداد عباسی، امیر مازیار، تهران: انتشارات حکمت.