![فقه سیاسى از دیدگاه رهبرى (4) فقه سیاسى از دیدگاه رهبرى (4)](https://rasekhoon.net/_files/thumb_images700/article/f232e7fc-b0ea-4cf6-8c91-f84968aae493.jpg)
![فقه سیاسى از دیدگاه رهبرى (4) فقه سیاسى از دیدگاه رهبرى (4)](/_WebsiteData/Article/ArticleImages/1/1388/Azar/14/0003963.jpg)
فقه سیاسى از دیدگاه رهبرى (4)
4. شرایط و عوامل تحول گفتمانى ، مکتبى و پارادایمى فقه سیاسى
هـمـیـشـه هـمـیـن جـور بـوده ، فقه در همه ادوار با حوادث واقعه هر دوره اى براى دوره بعد چیزهاى معمولى و به اصطلاح غیر قابل توجهى است .344
و مـا درصـددیـم که علل ، عوامل و شرایطى را که به این تحولات انجامیده است با توجه بـه دیـدگـاه هـاى مقام معظم رهبرى مورد بررسى قرار دهیم . از این رو این بحث را در سه مـقـطـع زمـانـى گـذشـتـه ، حـال و آیـنـده مورد عنایت قرار مى دهیم و براساس آن ، نقش این عوامل و شرایط در تحول فقه در زمان گذشته ، و زمان حاضر را بررسى و شرایطى را برمى شمریم که به تحول فقه در زمان آینده خواهد انجامید:
الف ) زمان گذشته
در فـقـه ، نـوآورى هـمـیـشـه بـوده اسـت . فـقـهـاى مـا در طول تاریخ هزار و دویست ساله فقاهت استدلالى و اجتهادى ، نوآورى داشتند.345
و طبیعتا این نوآورى نیز در چارچوب اجتهاد و روش هاى آن قرار داشته است ، چه آنکه اگر غـیـر از ایـن بود، تحولات در این حوزه تخصصا از مورد بحث خارج مى شد، زیرا بر این فـرض اصـل و اسـاس اجـتـهـاد آنـان بـا مـشـکـل مـواجه بوده است . از این رو تطور فقه در طول زمان على رغم تحولات بسیار، ماهیت فقه ، اجتهاد و استنباط را تغییر نداده و اجتهاد در همان بستر صورت مى گرفته است .346
علل گرایش به فقه فردى در ادوار سابق
((لذا فـقـه شـیـعـه و کتب فقهى شیعه بیشتر فقه فردى بود، فقهى بود که براى اداره امـور دیـنـى یـک فـرد یـا حـداکـثـر دایـره هـاى مـحـدودى از زنـدگـى اجـتـمـاعـى ، مثل مسایل مربوط به خانواده و امثال اینها بود.))347
در ایـن بـخـش ، بـه بـررسـى عـلل عـدم تـوسـعـه فـقـه در آن زمـان هـا نـسـبـت بـه مسائل مهم اجتماعى از دیدگاه حضرت آیة اللّه العظمى خامنه اى مى پردازیم :
1. عدم دسترسى به قدرت و حکومت
2. در اقلیت بودن شیعه
3. نا امیدى فقیهان از تشکیل حکومت شیعى
4. رواج تفکر جدایى دین از سیاست
ب ) زمان حال و آینده
((تـفـقـه در دوره جـدیـد بـا تـفـقـه در دوره پـیـش هـیـچ فـرقـى نـدارد، بـسـیـارى از مـسـائل امـروز در گـذشـتـه وجـود نـداشـتـه و فـقـیـه مـجـبـور نـبـوده کـه آن مـسائل را استنباط کند. این با ماهیت تفقه ارتباطى ندارد، امروز هم کسى بخواهد احکام جدید را بـه دسـت بـیـاورد بـایـد هـمـان کـارى را بـکـنـد کـه فـقـیـه پـانـصـد سال پیش انجام مى داد.))352
عوامل تحول
1. تحول در نگرش :
و این امر مستلزم نوعى بازنگرى در تمامى ابواب فقهى از طهارت تا دیات است :
((مـا بـه بازنگرى در تمام ابواب و کتب فقهیّه احتیاج داریم . شما باید یک بار دیگر از طـهـارت تـا دیـات نـگـاه کـنـید و فقهى استنباط کنید براى حکومت کردن . ما مى خواهیم الان حکومت کنیم بر مبناى فقه اسلام .))354
2. تحول در روش :
اما این بدان معنا نیست که این روش نیز به بالاترین مرحله خود رسیده و قابلیت پیشرفت نـدارد، بـلکـه یـکـى از راه هـایـى کـه بـه مـدد آن مـى تـوان فـقـه شـیـعـه را متحول نمود، تحول در روشى است که اینک نیز به کار مى رود:
((همان روش فقاهتى که قبلا عرض شد احتیاج به تهذیب ، نوآورى و پیشرفت دارد. باید فکرهاى نوکار بکنند تا بشود کارایى آن را بیشتر کرد.))356
((ایـن (مسئله تأثیر شرایط زمان و مکان در فتواى فقهى ) یک چیزى است که اگر فقهاى بزرگوار ما و فضلاى بزرگ در خصوص حوزه علمیه قم بر روى آن تکیه کنند، ابواب جـدیـدى از مـسائل اسلامى و احکام الهى براى مردم باز خواهد شد و ما مشکلات جامعه را بر مبناى تفکر اسلامى و با شیوه فقاهت حل خواهیم کرد.))357
((فـقـه اسـلامى اگر بخواهد براى نظام اسلامى پاسخگو و رافع نیاز باشد باید به شیوه و متد مأمور به خودش مورد بازنگرى قرار بگیرد.))358
3. شناخت شرایط و مسائل جامعه
4. تحول در انتظارات
((ایـن حـرف کـه با انقلاب ما اسلام یک حیات دوباره اى پیدا کرده و آینده بشریت آینده اى آمـیـخـتـه بـه اسـلام و راهـنـمایى هاى اسلام و نظام اسلامى خواهد بود، این ادعا ـ که ادعاى درسـت و دقـیـقى هم هست و نشانه هایش راهم داریم مشاهده مى کنیم ـ احتیاج به این دارد که ما بـراى اسـتـنـبـاط اسـلام و فـهـم اسـلام و کـار روى اسلام سرمایه گذارى بیشترى بکنیم .))360
انـقـلاب اسـلامى ایران این فرصت را به فقه شیعه داده است که ظرفیت هاى بالقوه خود را به فعلیت برساند و حیثیت هاى اجتماعى خود را به منصه ظهور برساند:
((فـقـاهت باید به ما، نیازهاى امروزمان را پاسخ بدهد، ما امروز مى خواهیم حکومت کنیم . ما مى خواهیم دولت تشکیل بدهیم ، ما مى خواهیم بخشهاى مختلف این جامعه را اداره کنیم ، جواب همه اینها در اسلام هست بایستى از اسلام استخراج بشود.))361
((فـقـه اسـتـدلالى ما، فقه فردى بود. حالا شده است فقه یک نظام ، فقه اداره یک کشور، بـلکـه فـقـه اداره دنـیا. دعوى ما این است دیگر، ما مى گوییم با این فقه دنیا را مى شود اداره کرد دیگر. مخصوص ایران که نیست .))362
5. تعامل نزدیک فقاهت و سیاست
((فـقـاهـت امـروز بـا بـیـنـش سـیـاسـى مـنـافـاتـى نـدارد، بـلکـه بـیـنـش سـیـاسـى مکمل و کیفیت بخش آن است .))363
امـر هـمـراهـى فـقـاهـت بـا سـیـاست در عرصه اجتهاد گرچه توسط فقیهان دیگر نیز مورد تـأکـیـد قـرار گـرفته ، اما این قضیه تا وقتى که با تدوین فقه شیعه براین اساس همراه نباشد در مرحله عمل راه به جایى نبرده و گره اى را نمى گشاید:
((مـا بـایـسـتى این فکر را (تفکر جدایى دین از سیاست ) در حوزه ریشه کن کنیم ، به این شـکـل کـه هـم فـقـاهـت را ایـن طـور قـرار بـدهـیـم و هـم در عـمـل ایـن گـونـه بـاشـیـم ؛ یـعنى چه ؟ یعنى : استنباط فقهى ، براساس فقه اداره نظام بـاشـد، نـه فـقـه اداره فرد. فقه ما از طهارت تا دیات ، باید ناظر به اداره یک کشور، اداره یک جامعه و اداره یک نظام باشد.))364
و در هـمـیـن راسـتـا نـیـز مـى بـایـسـت بـه تـألیـف کـتـاب هـاى مستقل در ابواب فقه سیاسى اقدام کرده و در حوزه سیاست داخلى و خارجى به پرسش ها و معضلات پاسخ گفت و احکام متناسب را استنباط نمود:
((در ارتـبـاط بـا کـشـورهـاى دیـگـر در سیاست خارجى و دیپلماسى جمهورى اسلامى احتیاج داریـم بـه کـتـاب سـیـاسـات کـه در فقه ما وجود ندارد. این کتاب باید در فقه به وجود بیاید.))365
هـرچـند مباحث فقه سیاسى بنا به نظر مقام معظم رهبرى در سالهاى اخیر به موازات بخش هاى دیگر فقه مورد عنایت فقیهان شیعه قرار گرفته است :
((البـتـه در فـقـه مـا، بـه مـسـائل سـیـاسـى بـه بـعـضـى از فـصـول مـبـاحـث سـیـاسـى کـمـتـر پـرداخـتـه شـده مـگـر در ایـن اواخـر کـه در ایـن مـرحـله قـبـل از تـشکیل جمهورى اسلامى و بعد از تشکیل جمهورى اسلامى تا حالا، مباحث سیاسى هم با همان توسع و عمق مباحث عبادات و معاملات مورد بررسى ما قرار گرفته .))366
پي نوشت ها :
344. مصاحبه آیة اللّه خامنه اى با روزنامه کیهان ، 4/10/61.
345. بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامى در دیدار طلاب حوزه علمیه مشهد، 22/4/76.
346. همان .
347. سخنرانى در مراسم هشتمین سالگرد ارتحال حضرت امام (ره )، 14 / 3 / 76.
348. همان .
349. سخنرانى در جمع طلاب مشهد در دانشگاه رضوى ، 4/1/65.
350. سخنرانى در جمع طلاب ، 27/6/63.
351. سخنرانى در دیدار با دانشگاهیان و طلاب حوزه هاى علمیه ، 29/9/68.
352. سخنرانى مقام معظم رهبرى در تاریخ 4/10/61.
353. مصاحبه آیه اللّه خامنه اى با روزنامه کیهان ، 4/10/61.
354. بیانات در دیدار با روحانیون حوزه علمیه مشهد، 11/6/64.
355. کتاب قبسات النور، ص 69.
356. کتاب انوار ولایت ، ص 65 ـ 64.
357. سخنرانى در خطبه هاى نماز جمعه تهران ، 16/10/67.
358. سخنرانى در تاریخ 29 / 8 / 64.
359. سخنرانى در جمع کثیرى از مردم قم ، 27/2/62.
360. بیانات در مراسم عمامه گذارى طلاب مدرسه عالى شهید مطهرى ، 20/9/63.
361. سخنرانى در تاریخ ، 28/4/66.
362. سخنرانى در مراسم عمامه گذارى طلاب ، 8/3/73.
363. سخنرانى در تاریخ 9/1/62.
364. سخنرانى در آغاز درس خارج فقه ، 31/6/70.
365. سخنرانى در جمع طلاب مدرسه فیضیه قم ، 10/9/66.
366. سخنرانى در دیدار مهمانى از کویت ، 31/3/78.
/خ