قافيه از ديد شمس قيس رازي (2)

همان گونه که از نمونه ها بر مي آيد، حرکت پيش از روي ساکن، توجيه ناميده شده (270) اگر روي، متحرک باشد، حرکت پيش از آن را اشباع مي نامند (268 و 271)؛ تفاوت توجيه و اشباع در آن است که توجيه،دگرگون ناشونده است و اشباع، دگرگون شوند (271)؛
يکشنبه، 14 آذر 1389
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
قافيه از ديد شمس قيس رازي (2)

 قافيه از ديد شمس قيس رازي (2)
قافيه از ديد شمس قيس رازي (2)


 

نويسنده: علي بابک*




 

21. بخش هسته
211، «روي» و حرکت پيش از آن
روي، آخرين حرف اصلي واژه ي قافيه است(204)
حرکت پيش از روي، «توجيه» يا «اشباع» ناميده شده.

(17) دگر ره، لعبت طاووس پيکر
گشاد از درج لولو تنگ شکر
(نظامي، ج 285/1)
 

قافيه از ديد شمس قيس رازي (2)

 

(18) بي حد بود آنچه ره به نسبت دارد
کوشيدن توست کاين علامت دارد

قافيه از ديد شمس قيس رازي (2)

تو حاصل دور خودي ار نيک ار بد
تا دور دگر چه ها قضاوت دارد.
(نيما، 536)

همان گونه که از نمونه ها بر مي آيد، حرکت پيش از روي ساکن، توجيه ناميده شده (270)
اگر روي، متحرک باشد، حرکت پيش از آن را اشباع مي نامند (268 و 271)؛ تفاوت توجيه و اشباع در آن است که توجيه،دگرگون ناشونده است و اشباع، دگرگون شوند (271)؛

(19) صبح دم آب خضر نوش از لب جام گوهري
کز ظلمات بحر جست آينه ي سکندري

... کرته ي فستقي فلک چاک زند چون فندقش
سرسر ده قواره را زهره کند به ساحري

... پور سبکتکين تويي دولت ايار خدمتت
بنده به دور دولتت رشک روان عنصري
(خاقاني، 419)

قافيه از ديد شمس قيس رازي (2)

مي بينيم که در يک قصيده،اشباع در سه شکل.ـَــ(a)؛ ـــِ (e)و ـــُ (O) ظاهر شده است.
212. قيد و حرکت پيش از آن + روي
قيد،حرف ساکني ست که پيش از روي ظاهر مي شود (256)
حرکت پيش از قيد،«حذو» ناميده شده (269)

(20)) مي کشد هر لحظه ام در بند سخت
او چه خواهد از من برگشته بخت
(نيما، 21)
 

قافيه از ديد شمس قيس رازي (2)

حذو قيد روي
? ? ?
س ــَ خ ت
ب ــَ خ ت
اگر روي متحرک شود،حذو مي تواند دگر گون شونده باشد (269)

 

(21) نگويي تا به گل بن برچه غلغل دارد آن قمري
که چندان لحن مي سازد همي نالد ز کم صبري

به لحن اندر همي گويد که سبحانا نگارنده !
که بنگارد چنان رويي بدان خوبي و خوش چهري
(سنايي، (1030)

مي بينيم که در يک غزل، حذو به دو شکل ، ـــَ (a) و ــِ (e) هم ظاهر شده است.
213. ردف و حرکت پيش از آن + روي (4)
در شناخت ردف، دو گونه تقسيم بندي به کار گرفته شده: اصلي - زايد بودن؛ مفرد - مرکب بودن (252-256)
اصلي - زايد بودن
 

ردف اصلي
 

هر يک از سه حرف «ا» (با صداي a)، «و» (باصداي u) و «ي» (با صداي i)، اگر پيش از روي ظاهر شود، ردف اصلي به شمار مي آيد.

ردف زايد
 

حرف ساکني که در ميانه ي ردف اصلي و روي ظاهر شود، ردف زايد به شمار مي آيد.
ردف زايد، معمولاً يکي از اين شش حرف است: «خ»؛ «ر»؛ «س»، «ش»، «ف»؛ «ن».
بود ردف زايد، وابسته به ردف اصلي ست؛ از اين رو؛ ردف زايد،به تنهايي ظاهر نمي شود؛ به سخن ديگر، اگر ردف اصلي نباشد، حرف ساکن پيش از روي «قيد» است.

مفرد - مرکب بودن
 

ردف مفرد
 

ردف مفرد همان ردف اصلي ست؛ ردف اصلي بدون ردف زايد. (252)

ردف مرکب
 

ردف اصلي و رديف زايد، روي هم، ردف مرکب را تشکيل مي دهد. (252) حرکت پيش از ردف، نهفته است و «حذو» ناميده مي شود.

 

(22) بدين آلت و راي و جان و روان
ستود آفريننده را کسي توان
(فردوسي، ديپاچه، /ب11)

خرد را و جان را که داند ستود
و گر من ستايم که يارد شنود
(همان، ب10)

نگه کن سرانجام خود را ببين
که کاري بيايي برو برگزين
(همان، ب68)

قافيه از ديد شمس قيس رازي (2)

(23) زن خوب خوش خوي آراسته
چه ماند به نادان نو خاسته
(سعدي، بوستان، ب 3187)

غبار هوا چشم عقلت بدوخت
سموم هوس کشت عمرت بسوخت
(همان، ب 370)

از آن بي حميت ببايد گريخت
که نامرديش آب مردان بريخت
(همان، ب 3381)

قافيه از ديد شمس قيس رازي (2)

22. بخش وابسته
وابسته به هر شکلي از هسته قافيه مي تواند افزوده شود؛ بخش وابسته، بخشي ست اختياري، براي شکل گيري همين بخش اما، شماري از اجزاء اجباري و شماري ديگر اختياري ست و ما براي مشخص شدن اين دو گونه از اجزا، اختياري ها را درون پرانتز مي آوريم.
بخش وابسته، با بودن حرف وصل، شکل مي گيرد. اجزاي ديگر به کار توسعه ي اين بخش مي آيد.
در اين جا نيز، خط تشخيص، از روي ، آغاز مي شود؛ هسته را مي پيمايد و در برگشت، وابسته را هم در بر مي گيرد.
بخش وابسته، در اين شکل ها ظاهر مي شود :
221. وصل
وصل، حرفي ست که به روي مي پيوندد (263)

(24) نيايد پادشاهي زوت بهتر
ورا کن بنده گي هم اوت بهتر
(نظامي، ج125/1)

قافيه از ديد شمس قيس رازي (2)

(مجرا)
حرکت روي را مجرا ناميده اند (271)
(25) صوفيش گفتا که گفتت خسته باش
در چو مي داني برو گو بسته باشد
(عطار، 3910)

قافيه از ديد شمس قيس رازي (2)

در قافيه، مجرا و وصل ، معمولاً با هم ظاهر مي شوند و وابسته بدين شکل در مي آيد:
(مجرا) + وصل
(26) اين دگر من نيستم، من نيستم
حيف از آن عمري که با من زيستم
(فروغ، 59)

قافيه از ديد شمس قيس رازي (2)

(27) نگه دارنده ي بالا و پستي
گو بر هستي او جمله هستي
(نظامي، ج125/1)

قافيه از ديد شمس قيس رازي (2)

پی نوشت ها :
 

*گروه زبان و ادبيات فارسي دانش گاه آزاد اسلامي مشهد


ادامه دارد... منبع:نشريه پايگاه نور،شماره 20.
ادامه دارد...



 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
play_arrow
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
پرونده جدید علیه رسایی
play_arrow
پرونده جدید علیه رسایی
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
play_arrow
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
play_arrow
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
play_arrow
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
play_arrow
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
play_arrow
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
play_arrow
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
ادعای کارشناس پزشکی قانونی: جفری اپستین خفه شده است + فیلم
play_arrow
ادعای کارشناس پزشکی قانونی: جفری اپستین خفه شده است + فیلم
نجات خدمه نفتکش متخلف در تنگه هرمز توسط صیادان + فیلم
play_arrow
نجات خدمه نفتکش متخلف در تنگه هرمز توسط صیادان + فیلم
مسیریاب ایرانی با حال‌وهوای بازی GTA به‌روزرسانی شد + فیلم
play_arrow
مسیریاب ایرانی با حال‌وهوای بازی GTA به‌روزرسانی شد + فیلم
گروسی: بازگشت بازرسان آژانس به ایران نباید به توافق سیاسی مشروط شود + فیلم
play_arrow
گروسی: بازگشت بازرسان آژانس به ایران نباید به توافق سیاسی مشروط شود + فیلم