نفس المهموم
نمای کلیمرحوم شیخ عباس قمی کیست؟
چرا این کتاب نوشته شد؟
علت نامگذاری
ساختار و محتوای کتاب
ترجمههای فارسی
منابع معتبر کتاب
ویژگیهای برجسته کتاب
چرا باید این کتاب را بخوانیم؟
معرفی یک کتاب خوب درباره حادثه عاشورا
«نفس المهموم فی مصیبة سیدنا الحسین المظلوم» کتابی است دربارهٔ واقعهٔ کربلا و وقایع پس از آن که به شیوهٔ مقتلنگاری نوشته شده است. نویسندهٔ این کتاب ارزشمند، شیخ عباس قمی (همان نویسندهٔ مفاتیح الجنان) است که یکی از چهرههای برجستهٔ شیعه در زمینهٔ حدیث، تاریخ و تبلیغ به شمار میرود.
سیر مطالب کتاب از ولادت امام حسین(ع) آغاز میشود، سپس مناقب آن حضرت ذکر میگردد و در ادامه، تمام وقایع مربوط به واقعهٔ کربلا به تفصیل شرح داده میشود.
مرحوم شیخ عباس قمی کیست؟
عباس بن محمدرضا قمی (۱۲۹۴-۱۳۵۹ قمری)، مشهور به شیخ عباس قمی و معروف به محدث قمی، از علمای بزرگ شیعه در قرن چهاردهم قمری است. او نویسندهٔ بیش از ۸۰ اثر به زبانهای عربی و فارسی در موضوعات مختلفی مانند عقاید، فقه، شرح حال معصومان، تاریخ، مقتل، ادعیه، اخلاق و ادبیات است.
مفاتیح الجنان، معروفترین اثر اوست که به گفته برخی محققان، فراتر از یک کتاب معمولی رفته و به «انیس معنوی مردم در کنار قرآن کریم» تبدیل شده است. این نشان میدهد که مرحوم محدث قمی از چه روح معنوی و نافذی برخوردار بوده است. هر یک از آثار او در انسان تأثیری خاص میگذارد که هر کتابی نمیتواند چنین ویژگیای داشته باشد.
مرحوم محدث قمی در ذیالحجه ۱۳۵۹ قمری در نجف اشرف درگذشت و در حرم مطهر امیرالمؤمنین(ع) به خاک سپرده شد.
چرا این کتاب نوشته شد؟
شیخ عباس قمی نگارش این کتاب را با استخاره و طلب خیر از خداوند آغاز کرد. او انگیزهٔ خود از نوشتن نفس المهموم را چنین بیان میکند:
جمعآوری یک مقتل مختصر و جامع از امام حسین(ع) با استفاده از روایات و کتب معتبری مانند: ارشاد، مقاتل الطالبیین و لهوف.
او این کار را نهایت آرزوی خود برشمرده است. پیش از تألیف این کتاب، منابعی مانند بحارالانوار، مثیر الاحزان، مهیج الاحزان، لهوف و مقتل ابو مخنف در دسترس بود، اما به اعتقاد بسیاری، هیچکدام از این کتابها عطش طالبان حقایق را فرو نمینشاند و جامع و کافی نبود. به همین دلیل، محدث قمی از مجموع منابع معتبر، آنچه را در طول عمر خود صحیح و معتبر میدانست، گردآوری کرد. قطعا تخصص و دقت نظر مرحوم شیخ عباس قمی در اعتبار این کتاب لحاظ شده و شما میتوانید به خیال راحت آن را مطالعه کنید.
علت نامگذاری
نام این کتاب برگرفته از حدیثی از امام صادق(ع) است که فرمود:
«نَفَسُ المَهمومِ لِظُلمِنا تَسبیحٌ وَ هَمُّهُ لَنا عِبادَةٌ وَ کِتمانُ سِرّنا جِهادُ فی سَبیلِ اللهِ»
نَفَس کسی که به خاطر مظلومیت ما اندوهگین شود، تسبیح است؛ اندوه بر ما، عبادت است؛ و پوشاندن راز ما، جهاد در راه خداست.
امام صادق(ع) سپس فرمود که این حدیث باید با طلا نوشته شود. محدث قمی از آنجا که کتابش یادآور مصیبتهای اهل بیت(ع) است، این نام را برای آن برگزید.
ساختار و محتوای کتاب
کتاب نفس المهموم، شرح فشردهای از زندگی و مبارزات امام حسین(ع) است که از تولد شروع میشود و با قیام توابین، خروج مختار و مرگ یزید پایان مییابد. این کتاب در سال ۱۳۳۵ قمری منتشر شده است.
کتاب از یک مقدمه، پنج باب و یک خاتمه تشکیل شده است:
مقدمه: دربارهٔ ولادت امام حسین(ع)
باب اول: دو فصل: شجاعت، علم، فصاحت، زهد، تواضع و عبادت امام حسین(ع) / ثواب گریستن در عزای امام و لعن قاتلان
باب دوم:وقایع از بیعت مردم با یزید تا شهادت امام حسین(ع) (مفصلترین باب، در ۲۰ فصل)
باب سوم: وقایع بعد از شهادت امام حسین(ع)
باب چهارم: وقایع بعد از شهادت امام حسین (ع)
باب پنجم: دربارهٔ فرزندان و زنان امام، فضیلت زیارت آنان، و ستم حاکمان در تخریب بارگاه حسینی
خاتمه: قیام توابین و قیام مختار
ترجمههای فارسی
این کتاب چندین ترجمهٔ فارسی دارد که هر کدام ویژگیهای خاص خود را دارند:
۱- ترجمه ابوالحسن شعرانی (دمع السجوم)
این ترجمه با عنوان «دمع السجوم» شناخته میشود. شعرانی در کنار ترجمه، توضیحات و اضافات بسیاری ذکر کرده، اما متن اصلی و اضافات را از هم تفکیک نکرده است. با این حال، دقت نظر، تحقیقات عمیق و استواری قلم از ویژگیهای برجستهٔ این ترجمه است که در مقایسه با دیگر ترجمهها به راحتی قابل درک است.
۲- ترجمه محمدباقر کمرهای (رموز الشهاده یا سرگذشت کربلا)
این ترجمه در سال ۱۳۳۹ شمسی با عنوان «رموز الشهاده» منتشر شد. کمرهای در این ترجمه، ترجمهٔ کتاب «نفثة المصدور» (از آثار دیگر محدث قمی) را نیز افزوده است؛ چرا که آن را کاملکنندهٔ نفس المهموم میدانسته است.
ویژگی برجستهٔ این ترجمه: در نقاط مهم و بزنگاههای داستان، تحلیلهای کوتاهی تحت عنوان «رمز» بیان شده که بسیار خواندنی و بصیرتافزا است. امروزه این ترجمه با عنوان «در کربلا چه گذشت» عرضه میشود.
۳- ترجمهٔ جواد قیومی اصفهانی
با عنوان «بر امام حسین(ع) چه گذشت؟»
شیخ عباس قمی در تألیف این کتاب از منابع متعددی استفاده کرده است که برخی از مهمترین آنها عبارتند از:
لهوف (سید بن طاووس)
تاریخ طبری (محمد بن جریر طبری)
کامل فی التاریخ (ابن اثیر جزری)
مقاتل الطالبین (ابوالفرج اصفهانی)
مروج الذهب (مسعودی)
تذکرة الخواص (سبط بن جوزی)
کشف الغمة (اربلی)
مناقب ابن شهر آشوب
روضة الواعظین (فتال نیشابوری)
مثیر الاحزان (ابن نمای حلی)
و بسیاری دیگر از منابع معتبر شیعه و سنی
ویژگیهای برجسته کتاب
۱- جامعیت
این کتاب تمامی وقایع مرتبط با امام حسین(ع) را از ولادت تا پس از شهادت پوشش میدهد.
۲- اعتبار منابع
نویسنده از معتبرترین منابع شیعه و سنی برای نگارش استفاده کرده است.
۳- دقت نظر
محدث قمی با دقت فراوان، روایات صحیح را از ناصحیح جدا کرده است.
۴- نثر روان و تأثیرگذار
با وجود اینکه کتاب به زبان عربی نوشته شده، نثر آن روان و تأثیرگذار است و ترجمههای فارسی نیز این ویژگی را حفظ کردهاند.
۵- نگاه جامع به ماجرای کربلا
کتاب تنها به روز عاشورا محدود نشده؛ بلکه زمینهها، علل، پیامدها و وقایع پس از آن را نیز بررسی کرده است.
چرا باید این کتاب را بخوانیم؟
اگر دنبال کتابی کامل و در عین حال مختصر درباره قیام عاشورا میگردید پیشنهاد میکنیم این کتاب را حداقل یک بار بخوانید. داستان امام حسین و قیام عاشورا از جهت فردی و اجتماعی بسیار سازند و تربیتکننده است، علی الخصوص این کتاب که به قلم یک عالم ربانی و دارای نفس روحانی و مخلص نوشته شده است؛ امید است با خواندن این کتاب روح و قلب ما عاشورایی شود و نَفَس ما همچون نام این کتاب مهموم به حزن اباعبدالله شود.
