درباره کريستوفر نولان و جاناتان نولان (1)

' مي خواهد خوشتان بيايد يا نه. اما اين دو برادر نويسنده، که حالا در 40 سالگي کريستوفرشان به عنوان يکي از موفق ترين فيلم سازان روز دنيا شناخته مي شود، مرزهاي نويسندگي را در عالم سينما تغيير داده اند. حالا چه عاشق سينه چاکشان باشيد، يا که نه، اعتقاد داشته باشيد دنياي ظاهراً بزرگشان، قدري هم که شده، توخالي و گول زننده
سه‌شنبه، 21 تير 1390
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
درباره کريستوفر نولان و جاناتان نولان (1)

درباره کريستوفر نولان و جاناتان نولان
درباره کريستوفر نولان و جاناتان نولان


 






 

مرزها دروغ اند
 

قسمت اول
' مي خواهد خوشتان بيايد يا نه. اما اين دو برادر نويسنده، که حالا در 40 سالگي کريستوفرشان به عنوان يکي از موفق ترين فيلم سازان روز دنيا شناخته مي شود، مرزهاي نويسندگي را در عالم سينما تغيير داده اند. حالا چه عاشق سينه چاکشان باشيد، يا که نه، اعتقاد داشته باشيد دنياي ظاهراً بزرگشان، قدري هم که شده، توخالي و گول زننده است، يا اين که صناعت به کار رفته در خلق آثارشان توي ذوق مي زند، و اين که ته ته اش، آن چه از دل اين بلاک باسترها و محصولات پر از چالشي که در مقياس هاي غول آسا ساخته شده اند، باقي مي ماند، چيز دندان گيري نيست. حتي اگر اين جوري فکر کنيد، باز نمي شود انکار کرد که اين برادران نويسنده، نقش مهمي در گشودن حوزه هاي تازه اي در دنياي نويسندگي براي فيلم داشته اند؛ بازي هاي زماني، تغييرهاي متوالي و نامنتظره در مسير داستان، جابه جايي شخصيت ها در ابعادي که پيش از آن ها فکرش را هم نمي شد کرد. جاناتان و کريستوفر با معيارهاي پذيرفته شده زمان و مکان مي جنگند و در هر فيلمنامه قابليت هاي بياني تازه اي براي رسانه ابداع مي کنند. آن چه تا به حال فکرش را هم نمي کرديم. و نکته اصلي اين جاست که در اين مسير، مرزهاي پذيرفته شده سينماي مستقل خاص و سينماي جريان اصلي را هم به چالش مي طلبند، نخستين فيلمشان، که اثر جمع و جور و نوآوري، به لحاظ مسير روايي است، همان قدر غيرقابل پيش بيني و تازه است، که بلاک باستر فوق موفق اخير کريستوفر نولان که امسال سالن هاي سينماي جهان را با همه پيچيدگي بياني و مضموني اش فتح کرد؛ همان فيلمي که اين پرونده از مجموعه «فيلمنامه نويس هاي بزرگ تاريخ سينما» به مناسبتش به اين دو برادر فيلمنامه نويس اختصاص داده شده؛ تلقين.
در اين مجموعه نه فقط به اين نوآوري ها و مرزگشايي ها، که به ايده هاي مضموني و مؤلفه هاي مشترک و مفاهيم تازه در قصه هاي برادران نولان هم پرداخته ايم. کريستوفر و جاناتان، نويسنده هاي هزاره جديد هستند. روزگاري که انسان بيش از هميشه باورش شده آن چه درباره مرز زمان و ماده برايش گفته اند، افسانه اي بيش نبوده. افسانه هاي قديم، واقعيت هاي دنياي امروز ماست.
امير قادري

جايگاه برادران نولان در سينماي امروز
 

عدم قطعيت در دنيايي که ديگر به قهرمان هم نيازي ندارد
 

نويسنده: آريان گلصورت
کريستوفر و جاناتان نولان حالا ديگر نام هاي مهمي در صنعت سينماي دنيا به حساب مي آيند و موفقيت پي در پي فيلم هايشان مي تواند دليل قانع کننده اي براي اثبات اين ادعا باشد. در اين ميان نقش کريستوفر نولان، با توجه به کارگردان بودنش، طبعاً خيلي بيشتر از برادر کوچکش جاناتان است، اما نبايد به همين سادگي از نقش جاناتان نولان در شکل گيري فيلمنامه فيلم هايي چون يادآوري (2000)، حيثيت (2006) و شواليه تاريکي (2008) گذشت. به ويژه فيلمنامه بديع و نبوغ آميز يادآوري که با آن شيوه روايت پيچيده و نوآورانه اش توانست نقش مهمي در موفقيت برادران نولان، آن هم در ابتداي مسير حرفه اي شان ايفا کند. فيلمنامه اي که منبع اقتباسش داستان کوتاهي به قلم جاناتان نولان بود.
اما آن چه بيش از هر چيز در فيلم هاي اخير کريستوفر نولان خودنمايي مي کند، ساخت آثار پرهزينه، اما حاوي مضامين و سلايق شخصي است. نولان به هر حال آن قدر اعتبار به دست آورده که بتواند استوديوهاي بزرگ هاليوودي را راضي کند که اجازه دهند فيلمي مانند تلقين (2010) را کارگرداني کند. البته او حواسش هست که مضامين مورد علاقه اش را چگونه با اکشني خوش ساخت همراه کند و از اين طريق بتواند موفقيت فيلم هايش را در گيشه نيز تضمين کند. و اين همان نقطه اي است که به نظرم نقش کريستوفر نولان به عنوان فيلمنامه نويس بسيار مهم و حياتي جلوه مي کند. کريستوفر نولان خيلي خوب بلد است که دغدغه ها و مفاهيم مورد علاقه اش را در ميان صحنه هاي اکشن و حادثه اي جاي دهد، و اين ويژگي در درجه اول در فيلمنامه هايي که او مي نويسد لحاظ مي شود. در وقع او با اين شيوه توانست نفسي تازه به فيلم هاي سوپر قهرماني و پرهزينه هاليوودي بدمد و آن ها را وارد فاز جديدي از خلاقيت کند. براي نمونه ايده مسلح بودن ضمير ناخودآگاه افراد و مقاومت آن ها در برابر عوامل بيگانه در فيلم تلقين، چيزي جز بهانه اي براي به تصوير کشيدن صحنه هاي اکشن بيشتر و افزايش ميزان تعليق فيلم نيست، اما کريستوفر نولان فيلمنامه نويس مي داند که بايد چنين ايده اي را به گونه اي به کار ببرد که به بکر بودن ايده اصلي فيلمنامه ضربه اي وارد نشود و آن را ضايع نكند. اين اتفاق در فيلمنامه شواليه تاريکي، که در نوشتن آن جاناتان هم در کنار کريستوفر حضور داشت، نيز به خوبي نمود پيدا مي کند. در اين فيلم شاهد اين هستيم که برادران نولان با رعايت اکثر قواعد معمول يک فيلم با محوريت شخصيت «بت من»، مضامين مورد علاقه خود را نيز وارد آن مي کنند و بدين ترتيب شواليه تاريکي را تبديل به فيلمي مي کنند که نه تنها طرفداراني سنتي سري فيلم هاي بت من، بلکه بسياري از افرادي را که اصولاً نسبت به فيلم هاي سوپر قهرماني بدبين هستند و آن ها را صرفاً کالاهاي مصرفي مي دانستند، جذب خود مي کند. البته در فيلمنامه هاي کريستوفر نولان هميشه همه چيز آن طور که بايد پيش نمي رود، او گاهي آن قدر در پي تحت تأثير قرار دادن و شگفت زده کردن تماشاگر است که ناخودآگاه به روح فيلمش آسيب مي رساند. اتفاقي که در حيثيت به وضوح رخ مي دهد. حيثيت دقيقاً مانند يکي از همان تردستي هاي چشم نواز شعبده بازي است که وقتي رازش را مي فهمي، ديگر براي ديدنش شوق و رغبتي نداري. حيثيت فيلمي است که تمام جذابيتش در گرو گره گشايي پاياني اش است و به همين دليل است که ديگر نمي تواند در ديدارهاي بعدي مخاطب خود را به وجد بياورد و فيلم از همين نقطه است که ضربه مي خورد و با وجود جذابيت هايي که دارد، نمي تواند از سطح يک فيلم خوب معمولي فراتر رود. اين علاقه فراوان به فريفته کردن مخاطب، افتي است که کريستوفر نولان هنگام نوشتن فيلمنامه هاي تلقين و يادآوري تا حدي از آن در امان مانده است.
شخصاً فيلمنامه هاي اين دو فيلم – تلقين و يادآوري – را مهم ترين دستاوردهاي نولان در عرصه فيلمنامه نويسي مي دانم؛ اولي به خاطر همان برقراري تعادل ميان يک ايده بکر و آزموده نشده و قواعد حاکم بر يک فيلم پرهزينه هاليوودي که موجب به ثمر رساندن فيلمي شد که مي تواند در سطوح مختلف مخاطبان خود را درگير و سرگرم کند، و دومي را به خاطر نوآوري تحسين برانگيزش در روايت، که براي کسي که داشت فيلم دوم عمرش را کارگرداني مي کرد، بي نهايت جسارت آميز و جاه طلبانه به نظر مي رسد. يادآوري را مي توان در کنار آثاري چون21 گرم (2003)، برش هاي کوتاه (1993) و پالپ فيکشن (1994) به عنوان نمونه هاي درست و اصيل روايت غير خطي در سينماي دو دهه اخير در نظر گرفت؛ اصالتي که براي اثباتش آزموني بهتر از آني که امير پوريا در مطلبي که براي سه گانه اينارتو / آرياگا (عشق سگي، 21 گرم، بابل) در شماره 364 (تير 86) مجله فيلم عنوان کرده است سراغ ندارم. پوريا در آن مطلب مي نويسد: «اگر بتوان داستان فيلمي را بدون شکست زمان يا تعويق ناگهاني فضا و پريدن از جغرافيايي به جغرافيايي ديگر باز گفت، ولي فيلم با عقب و جلو رفتن روي محور زمان، خواسته متفاوت و بديع و روشنفکرانه جلوه کند، اين اجازه و امکان را مي يابيم که در اصالت شيوه روايي اش شک کنيم». براي اثبات سربلند بيرون آمدن يادآوري از چنين آزموني کافي است روايت فيلم را نه آن طور که هست، يعني به صورت معکوس، بلکه خطي و معمول تصور کنيم. آن وقت تمام آن جست و جوها و کارآگاه بازي هاي لئونارد (گاي پيرس) براي يافتن قاتل همسرش، که فرآيندي براي هدف مند کردن و معنا بخشيدن به زندگي اش و قابل تحمل کردن شرايط خاص حافظه اش است، بيهوده و عبث جلوه مي کند و ديگر آن شخصيت غريب او که «حقيقت را نمي خواهد و حقيقت خودش رامي سازد» شکل نمي گيرد. و علاوه بر همه اين ها، در صورت استفاده از روايت خطي، ديگر مخاطب هم مانند شخصيت اصلي فيلم درگير فرآيند «يادآوري» و درگير شدن با حافظه کوتاه مدت نمي شود؛ اتفاقي که اکنون و با برگزيدن هوشمندانه چنين شيوه روايتي توسط برادران نولان، کاملاً رخ مي دهد و باعث درک و همذات پنداري بيشتر مخاطب با رفتار غريزي لئونارد در برخورد با وقايعي که در اطرافش رخ مي دهد مي شود.

بررسي وجوه مشترک فيلمنامه هاي برادران نولان
 

o عشق / حسرت و گناه
 

در اکثر فيلمنامه هاي برادران نولان يک داستان عاشقانه در پس زمينه داستان اصلي قرار دارد، به طوري که بسياري از کنش هاي شخصيت هاي اصلي فيلمنامه هاي آن ها ريشه در يک رابطه عاطفي، چه در گذشته و چه در حال دارد. در يادآوري شاهد اين هستيم که لئوناردو با پيمودن مسير گرفتن انتقام از قاتل همسرش است که به زندگي خود معنا مي دهد. در اين مسير اين خود فرآيند جست و جو و انتقام است که به هدف و اصل تبديل مي شود و نه صرفاً پيدا کردن قاتل واقعي. و لئونارد براي ادامه دادن چنين کاري به انگيزه اي نياز دارد که آن چيزي جز علاقه بي اندازه به همسر از دست رفته اش نيست. در حيثيت نيز مرگ معشوقه رابرت انجير (هيو جگمن) است که سرآغازي مي شود براي دشمني او با آلفرد بوردن (کريستين بيل) و در پايان نيز عامل اصلي غلبه بوردن به انجير را مي توان در عشق او به فرزندش، که نتيجه عشق او به همسرش سارا (ربکا هال) بود، جست و خير کرد؛ در حالي که انجير عشق را فراموش کرده بود و وجودش را سراسر حس انتقام و فريفته کردن تماشاگرانش فراگرفته بود. اين ماجرا در شواليه تاريکي به صورت يک مثلث عشقي ميان بروس وين / بت من (کريستين بيل)، هاروي دنت (آرون اکهارت) و ريچل (مگي گيلنهال) خود را نشان مي دهد؛ مثلثي که دو ضلعش فداي جنگ ميان بت من و جوکر مي شود. ماجرا در تلقين از اين هم فراتر مي رود و عشق ميان کاب (لئوناردو دي کاپريو) و مال (مريون کوتيار) بر تمام قسمت هاي داستان سايه مي اندازد. اما نکته اي که در تمام اين روابط عاشقانه حاکم است، حالت مرثيه وار بودن آن و قرباني شدن معشوق شخصيت هاي اصلي و باقي ماندن حس حسرت و گناه ناشي از اين فقدان براي آن هاست. در يادآوري تمام تلاش هاي لئوناردو را مي توان واکنشي براي فراموشي همان احساس گناه و حسرت ناشي از فقدان همسرش در نظر گرفت. در حيثيت، هم همسر انجير و هم همسر بوردون قرباني جاه طلبي آن ها مي شوند و در شواليه تاريکي بروس وين خود را در قبال مرگ ريچل گناهکار مي داند و حسرت از دست دادن او تمام وجودش را فرا مي گيرد. اين مثلث عشق، حسرت، گناه دوباره در تلقين است که به نقطه اوج مي رسد و به طور کامل خود را در رابطه کاب و مال نشان مي دهد. سکانسي که کاب در مقابل مال (تصويري از مال در رؤيا) اعتراف مي کند که او بوده که ايده «مرگ تنها راه فرار است» را در ذهن او کاشته است، شايد بهترين سکانس در بين تمام آثار نولان براي به تصوير کشيدن حس گناه و حسرت ناشي از فقدان معشوق باشد.

o واقعيت / مجاز
 

ويژگي برجسته ديگر فيلمنامه هاي برادران نولان تقابل واقعيت با مجاز است که در هر يک از فيلمنامه هايشان به گونه اي متفاوت خود را نشان مي دهد. در يادآوري مرز بين واقعيت و عدم واقعيت به خاطر شرايط خاص حافظه شخصيت اصلي است که از بين مي رود، و به همين دليل هم هست که لئوناردو بايد نه به آن چيزي که مي بيند، بلکه به آن چيزي که بر بدن خود حک کرده است اعتماد کند. هرچند براي لئونارد بين واقعيت و آن چيزي که او دوست دارد واقعيت بپندارد نيز تفاوت وجود دارد. در حيثيت مرز بين واقعيت و مجاز را شعبده است که مشخص مي کند، اينجا هم نمي توان به آن چيزي که چشم مي بيند اعتماد کرد. هر آن ممکن است قطعي ترين وقايع يک تردستي و يا يک کل ماهرانه از آب دربيايد. و باز اين عدم قطعيت و اين تقابل ميان واقعيت و مجاز در تلقين است که به کمال مي رسد. اگر در يادآوري مرز بين حقيقت و دروغ و در حيثيت مرز بين حقيقت و شعبده از ميان مي رود، نولان در تلقين پا را فراتر گذاشته و مرز بين واقعيت و رؤيا را از ميان برمي دارد. اين عدم قطعيت اگر در فيلمي مثل يادآوري خيلي تلخ جلوه مي کند، در تلقين تأثيري هولناک به خود مي گيرد، چون در اين جا مجاز مي تواند آن قدر ملموس و لذت بخش جلوه کند که براي هميشه جاي واقعيت را بگيرد و انسان را براي هميشه در برزخ خود اسير کند. شخصيت هاي فيلم تلقين نه فقط مانند يادآوري و حيثيت نمي توانند به چشمانشان اعتماد کنند، بلکه ديگر ضمير ناخودآگاه و ذهنشان نيز در امان نخواهد بود و در چنين دنيايي تشخيص مرز بين واقعيت و مجاز از هميشه دشوارتر و ناممکن تر به نظر مي رسد.

o قهرمان / ضد قهرمان
 

اما ويژگي ديگر فيلمنامه هاي برادران نولان نحوه به تصوير کشيدن قهرمان ها و ضدقهرمان هاست. در فيلمنامه هاي آن ها فاصله ميان اين دو گاهي تا اندازه اي کم مي شود که مي توان آن ها را نه مخالف هم، بلکه مکمل هم دانست. اتفاقي که به بهترين شکل در فيلم شواليه تاريکي رخ مي دهد و فاصله بين نيروي شر و خير از ميان برداشته مي شود. شواليه تاريکي قرار است هم نشيني نيروي خير و شر در وجود انسان و تقابل آن در دنياي امروز ما را به تصوير بکشد. علاوه بر اين، فيلم يکي از به يادماندني ترين ضدقهرمان هاي تاريخ سينما را در خود دارد؛ جوکر، با بازي فراموش نشدني هيث لجر فقيد. جوکر در شواليه تاريکي چيزي فراتر از يک «بدمن» و يک تبهکار فاسد است. او شر مجسم است، کسي که مهم ترين تفريح و لذتش رادر نابودي دنيا مي بيند. جوکر بي منطق و بي قانون بودن را به عنوان تنها اصل غيرقابل تغيير خود در نظر گرفته بود. او هولناک ترين هرج و مرج طلبي بود که سينما در سال هاي اخير به خود ديده است. از طرفي نولان سعي کرد تصويري انساني و آسيب پذير از بت من را به نمايش بگذارد. شايد به همين دليل هم هست که مي توان شواليه تاريکي را تلخ ترين – و شايد بهترين – فيلم سري فيلم هاي بت من قلمداد کرد. تصويري را که در پايان اين فيلم از قهرمان ارائه مي شود، مي توان حاصل نگاه تلخ نولان نسبت به جان قهرمان ها دانست؛ جهاني که قهرمان هايش گاهي بايد براي بهبود اوضاع صحنه را خالي کنند و جاي خود را به تصوير مرد مرده اي بدهند که زماني قرار بود شواليه سفيد شهر باشد، اما حالا تنها يک سمبل به ظاهر اميدبخش است.

سرچشمه هاي مضموني فيلمنامه هاي نولان
 

به خودت و قضاوتت اعتماد کن ...
 

نويسنده: اميرعباس صباغ
روزگاري خودم هم دچار همين عادت بودم، ولي بعداً به اين نتيجه رسيدم که وقتي فيلمنامه را با جزئياتش مي داني، لذتي را که بايد از تماشاي فيلم نمي بري. من از طرفداران پروپا قرص سگ هاي انباري تارانتينو بودم و قبل از ديدن پالپ فيکشن فيلمنامه اش را خواندم، اما واقعاً از کرده ام پشيمان شدم. هرچند باز هم فيلم غافل گير کرد، چون تأثيرگذاري اش با فيلمنامه قابل مقايسه نبود، ولي کلاً اين کار مثل باز کردن پيش از موعد کادوي کريسمس است. کنجکاوي تان برطرف مي شود، ولي وقتي کريسمس فرا مي رسد، ديگر چيزي براي کشف کردن وجود ندارد. به عنوان تماشاگر هيچ چيز را بيش از اين دوست ندارم که در سينما بنشينيم، منتظر شوم چراغ هاي سالن خاموش شود و بدون هيچ زمينه اي فيلم را روي پرده ببينيم. به عنوان فيلم ساز هم تمام تلاشم را مي کنم فيلمم را دور از چشم خبرنگاران و مردم بسازم.
کريستوفر نولان
صحبت از فيلمنامه نويس و کارگرداني است که اگر مجبور باشيم تنها يک صفت برايش به کار ببريم، بي هيچ درنگ، جاه طلبي اش به ذهنمان خطور مي کند. نولان يک جاه طلب تمام عيار است و اين جاه طلبي در يکايک فيلم هايش به چشم مي خورد. رشد تصاعدي او که هر فيلمش هم به لحاظ فرم و هم به لحاظ محتوا چندين پله بالاتر از آثار ديگرش است، او را به جايگاهي رسانده که در 40 سالگي با فيلم سازي چون کوبريک مقايسه شود و اگر اجازه دهيد، مي خواهم پا را کمي فراتر بگذارم و بگويم نياز امروز سينما به نولان به مراتب بيشتر از کوبريک است. طرفداران کوبريک بعد از خواندن اين جمله احتمالاً يا قيد خواندن بقيه مطلب را مي زنند يا اخم هايشان در هم رفته و زير لب جملاتي نثار نگارنده مي کنند. نخست بگويم که مقايسه اين دو فيلم ساز بزرگ در اين مجال نمي گنجد و خود بحث مفصلي مي طلبد. اما در حد چند جمله بايد بگويم ميان اين دو فيلم ساز يک تفاوت اساسي وجود دارد و آن جنبه سرگرم کننده آثار نولان است. نولان يک قصه گوي ماهر است و هنرش در اين است که پيچيده ترين مفاهيم را (با وجود تمامي زودگذري، ناپايداري، سياليت، پراکندگي و اختلاط هاي موجود در بطن آثارش) به گونه اي روايت مي کند که عامه مردم فارغ از اين که علاقه اي به پيچيدگي مضامين عميقش داشته باشند يا نه، همراه داستانش مي شوند، اما کوبريک همواره غرق در مفاهيم فلسفي ذهنش بود و بيشتر از اين که به جنبه سرگرمي آثارش توجه کند، در پي سبک، سنگين کردن دغدغه هاي فلسفي اش بود. البته بگويم اين قياس به هيچ وجه به معناي اين نيست که نولان بهتر از کوبريک است. موضوع درباره ضرورت هاي جهان جديد يا به قول جوکر همان درک روح زمان است. قبل از خواندن درس هاي نولان، پيشاپيش بگويم که به دليل علاقه مفرط نگارنده به فيلم شواليه تاريکي بيشتر مثال ها از اين فيلم انتخاب شده است. راستي مي دانستيد نولان فيلم ساز واقعي را کسي مي داند که از آزادي لذت ببرد.
حال بخوانيد درس هايي را که مي توان از شخصيت هاي نولان آموخت.

درس اول: حقيقت آن چيزي است که تو مي سازي
 

اين مهم ترين درس نولان است که تقريباً در تمامي فيلم هايش به چشم مي خورد. منتها در تعدادي از آن ها پررنگ است و در اصل ماجرا قرار دارد و در تعدادي ديگر در حاشيه قرار مي گيرد. ژان بودريار، اصطلاحي دراد با نام «Hyper Reality» (بيش واقعيت) که آن را در توصيف نشانه هايي که واقعي تر از واقعيت به نظر مي رسند به کار مي برد. اين نشانه ها مانند اغلب تصاوير تبليغاتي که سعي مي کنند واقعيت را آن گونه که خود مي پسندند به بيننده عرضه کنند، آن قدر خود را به واقعيت نزديک مي کنند که به تدريج «خود واقعيت» اهميتش را از دست مي دهد يا حداقل کم رنگ مي شود. در دنياي نولان همه چيز تقريباً فراتر از چيزي است که به نظر مي رسد. به ياد آوريد سکه يک روي هاروي دنت در شواليه تاريکي را که هرگاه بر سر دوراهي قرار مي گرفت، سکه اش را به هوا مي انداخت و همه چيز را ظاهراً به شانس واگذار مي کرد و ما در نيمه پاياني فيلم و بعد از گفت و گوي ريچل و دنت متوجه اين تفکر مي شويم، آن جا که ريچل مي بيند دو طرف سکه يکسان است و خطاب به دنت مي گويد: « تو، شانس رو خودت مي سازي.» و يا جمله اي که بت من در پايان فيلم مي گويد: «گاهي اوقات حقيقت خيلي هم خوب نيست، گاهي اوقات مردم شايستگي بيشتري دارند ...» مشابه همين نگاه را در يادآوري مي بينيم، آن جا که تدي بالاخره لني را به چالش مي کشد و خطاب به او مي گويد: «تو به خودت دروغ مي گي تا شاد باشي ... تو حقيقت را نمي خواهي، حقيقت را خودت مي سازي.» و ما در ادامه از زبان لني چنين مي شنويم: «ترجيح مي دم يه مرده باشم تا يه قاتل.» و سرانجام درآخرين ساخته اين بريتانيايي 40 ساله که اتفاقاً نامش هم کاملاً منطبق با اين تفکر است (تلقين) اين نکته پررنگ تر مي شود. کاب در گفت و گويش با فيشر با صراحت مي گويد: «اين حقيقت را که در خواب هستيد، باور کنيد.» و هنگامي که دعوت به «بازگشت به واقعيت» مي شود، جواب مي دهد: «کدام واقعيت؟ اون بچه ها، منتظر پدرشان هستند که به خانه برگردد، براي اون ها واقعيت همينه و اين کار منو پيش اون ها برمي گردونه.» و يا وقتي که به آريادني مي گويد: «به رؤياهات نگاه کن ... وقتي تو رؤيا هستي خيلي واقعي به نظر ميان. اما وقتي بيدار مي شي، برات خيلي عجيب به نظر مي رسن.» و ...
و اين گونه است که نولان با تبحر مثال زدني اش رؤيا را حقيقي تر از هر واقعيتي نشان مي دهد.

درس دوم: برخي خاطرات بهتر است فراموش شوند
 

جمله تبليغاتي اولين اثر مهم نولان يادآوري هرچه فيلم جلوتر مي رود، بيشتر جا مي افتد. هرچند اين پيام از همان تيتراژ ابتدايي فيلم در داستان وجود دارد. تيتراژ ابتدايي فيلم يادتان هست؟ عکسي که هر لحظه کم رنگ تر از لحظه قبل مي شود، تا وقتي که تيتراژ به پايان مي رسد و ظاهرش چيزي جز برگه اي با رنگ هاي تيره و مات نيست. نولان با نشانه گذاري هوشمندانه اش (که از عکس به عنوان نماد ثبت خاطرات استفاده مي کند) پيامش را منتقل مي کند. ابتکار برادران نولان که با اين فيلم قواعد جديدي را به دستور زبان سينما اضافه کردند، در انتخاب شيوه روايت (استفاده متعدد از فلاش بک به واسطه سکانس هاي رنگي و فلاش فوروارد به کمک سکانس هاي سياه و سفيد)، باعث شده در اين تريلر تودرتوي روان شناسانه هيچ جور، هيچ چيز با احساسات تماشاگر آميخته نشود و همين فقدان آميختگي تماشاي فيلم را براي مخاطب دشوار مي کرد؛ دشواري اي که بعد از حل هر معما که از کنار هم قرار دادن قطعه هاي پازل فيلم کنار هم حاصل مي شد، لذتي دوچندان را نصيب تماشاگر مي کرد. مسئله اصلي نولان در اين فيلم «بحران هويت» است؛ هويتي که با يک ضربه دچار خدشه شده و زندگي لني را با بحران مواجه کرده است. لني مجبور است به جاي اين که آدم ها را براساس حافظه اش بفهمد، به غريزه اش رجوع کند.

درس سوم: سرنوشت ابدي هستي، جدال هميشگي خير و شر است
 

نگاه نولان در اين مسئله به شدت وامدار انديشه نيچه در کتاب تبارشناسي اخلاقي است. نيچه معتقد بود اگر «شر» بر «خير» پيروز شود و پارادايم زمانه را به نفع خود تغيير دهد، در اصل، جاي خود را با او عوض کرده است و هيچ گاه هيچ کدام از اين دو از بين نمي روند.
حال مي خواهم يک راست بفرستمتان به سکانس درخشان شواليه تاريکي و گفت و گوي بت من و جوکر. آن جا که بت من از جوکر مي پرسد: «براي چي مي خواهي مرا بکشي؟» و هيت لجر خنده اي سر مي دهد و مي گويد: «آخه من بدون تو چي کار کنم؟ تو منو کامل مي کني.» در ادامه اين گفت و گو بت من، جوکر را زباله اي خطاب مي کند که به خاطر پول آدم مي کشد، اما چند دقيقه بعد ما جوکر را مي بينيم که با آتش زدن پول ها خطاب به تبهکاران اطرافش مي گويد: «همه نگراني شما پوله ... اين شهر به يک تبهکار بزرگ تر احتياج داره.»
«جوکر» يک آنارشيست به تمام معناست، انگيزه اي ندارد و چيزي ارضايش نمي کند و همين بي قانوني اش است که به برگ برنده اش در مقابل يک «آرمان گراي قانون مدار» بت من تبديل مي شود. او نه دغدغه پول دارد، نه مقام و نه حتي عشق. (مشکلي که بت من با آن مواجه است.) او تنها مي خواهد نابودي گاتهام (که مي تواند نمادي از کل جهان باشد) را نظاره کند. هدفي که در انتها به آن مي رسد. گفت و گوي بت من و آلفرد را به خاطر آوريد:
بت من: اون سارق مسلح جنگل تو برما، گرفتيش؟
آلفرد: آره.
بت من: چطوري؟

درس چهارم: يا مثل يک قهرمان مي ميري يا آن قدر زنده مي ماني تا مي بيني يک تبهکار شده اي
 

سرانجام سه شخصيت اصلي شواليه تاريکي، بت من، جوکر و هاروي دنت سرانجام تيره اي از جهان را نشانمان مي دهد، علوم تجربي نشان مي دهند که سرانجام جهان حرکت در مسير ناپايداري است و اين همان پايان شواليه تاريکي است؛ آن جا که در نهايت تقابل خير و شر، شر موفق مي شود روح قهرمان گاتهام هاروي دنت را تسخير کند و او را به سمت خود بکشاند و نشان دهد که واقعيت انسان ها در «وضعيت بحراني» چقدر متفاوت با چيزي است که قبل از آن در ذهن خود از آن ها ساخته ايم. پيروزي جوکر در اين دوئل نفس گير بيان گر بي قانوني و هرج و مرج جهان در آينده است. صورت نيمه سوخته و نيمه سالم هاروي دنت به نوعي وجود خير و شر در درون هر انسان را نشان مي دهد. دنت که اميد مردم گاتهام به سرنوشتش وابسته است تا آن جا سقوط مي کند که صورتش را از طرف نيمه سوخته – که نتيجه رقابت بت من با جوکر را نشان مي دهد – به طرف نيمه سالمش برمي گرداند و مي گويد: «گاتهام به قهرمان نياز داره و کسي نبايد بفهمه که دنت چي کار کرد.»

درس پنجم: همه براي دانستن راز بهت التماس مي کنند، ولي همچنين که رازت را بهشان لو دادي، ديگر برايشان ارزشي نداري
 

آخرين درس استاد از فيلم حيثيت انتخاب شده است. فيلمي دباره دو شعبده باز که کارشان رودست زدن به تماشاگران داخل و خارج فيلم است که رقابتشان به تدريج رنگ نفرت به خود مي گيرد. نولان در همان ابتدا راه کسب «حيثيت» را بيان مي کند و آن همان مرحله سوم شعبده بازي و سخت ترين مرحله کار است؛ جايي که شعبده باز علاوه بر اين که تغيير و دگرگوني مرحله دوم را به حالت اول برمي گرداند، نبايد اجازه دهد رازش برملا شود. چون اگر کسي به حقه آن ها پي ببرد، ديگر علاقه اي به تماشاي نمايش آن ها ندارد. درجه خفيف اين حقه و نيرنگ را در طي مدت نمايش يادآوري مي بينيم؛ اطرافيان لني، از دوست و همراهش ناتالي گرفته تا تدي و يا حتي مأمور هتلي که پول دو اتاق را از او مي گيرد، همگي در تلاش اند به گونه اي از آن سوء استفاده کنند و از او در جهت منافع خود بهره گيرند. و دليل اين چيزي نيست جز فاش شدن راز لني.

طرح معما در فيلمنامه هاي کريستوفر نولان
 

پروسه حل معما
 

نويسنده: مازيار فکري ارشاد
يکي از مهم ترين ويژگي هاي کريستوفر نولان در تمامي هفت فيلم بلندي که تاکنون ساخته، طرح معماست. طرح و گشايش معما در خلال پيرنگ داستاني و عبور از مسير حل اين معماها با شيوه هايي هوشمندانه بدون آن که پاسخي نهايي براي تماشاگر به جا بگذارد يا براي او حکمي قطعي صادر کند، همواره از دغدغه هاي جدي کريستوفر نولان و برادر فيلمنامه نويسش جاناتان (که در نگارش متن برخي فيلم هاي او همکاري داشته) بوده است.
نولان پيچ هاي اصلي داستان خود را به گونه اي طرح مي کند که با کنار هم نهادن قطعات آن مي توان به نتيجه اي ظريف، از پيش فکر شده و هنرمندانه رسيد. نولان شطرنج بازي ماهر است که با هر فيلمش ضمن آن که تماشاگر عادي را با جلوه هاي خيره کننده سرگرمي از جنس هاليوود سرگرم و راضي نگه مي دارد، در لايه دوم تماشاگر هوشمند و جدي تر فيلم را به هزارتويي پيچيده و غامض اما داراي راه حل منطقي دعوت مي کند. نحوه طرح معما و چگونگي ابراز و ارائه آن است که وجهي متمايز و متفاوت به آثار اين فيلم ساز انگليسي تبار مي بخشد. نولان اين مهارت و تسلط بر مديوم سينما و اصول فيلمنامه نويسي را دارد که در هر فيلم شيوه روايتي متفاوت، از کليشه هاي تثبيت شده و ابدي روايت گرفته تا نوگرايي هاي فرمي را دست مايه کار قرار دهد. اما همواره در بطن فرم هاي گوناگون، به دنبال راه کارها و امکاناتي مي گردد تا تماشاگر را به ضيافت حل يک چيستان در قالب داستاني سرگرم کننده دعوت کند. اين گونه است که نولان را به عنوان فيلم سازي مي شناسد که فيلم هايي هاليوودي و با تمامي مؤلفه هاي تعريف شده و جا افتاده آن به ويژه داستان گويي و سرگرم کنندگي مي سازد، اما در عمق همواره گوشه اي از جنبه هاي تاريک و سياه روح بشري را به عنوان گوهر اصلي قصه گرفته و با تبديل آن به شبکه اي متقاطع و منطقي از چرخه علت و معلولي، معمايي طرح مي کند که هويت بشري و اصالت خلقت او را به چالش مي کشد. هر فيلم نولان را هنگام نخستين بار تماشا به دادگاهي در مقابل وجدان شخصي يافته ام. از اين منظر تفاوتي ميان پروژه هاي پرهزينه و فيلم هاي تجربي و مستقل اين فيلم ساز ديده نمي شود.
بازي هاي روايتي در تمامي فيلم هاي نولان وجهي غالب و برجسته دارد. گاه مثل يادآوري شيوه روايت معکوس و نيم دايره اي را تجربه مي کند و زماني همچون فيلم هايي چون حيثيت و نخستين فيلم بلند و سياه و سفيدش تعقيب روايت غيرخطي را دست مايه کار قرار مي دهد. يکي از روش هاي اصلي طرح معما در فيلم هاي نولان، توهم توطئه در ذهن قهرمان داستان است؛ توهم هايي که گاه به واقعيت نزديک اند و گاه فاصله اي بعيد با آن دارند. همه قهرمانان آثار نولان از نويسنده فيلم تعقيب گرفته، تا لئونارد در يادآوري و حتي کاب در تلقين مورد خيانت آدم هاي دور و نزديک قرار گرفته اند. حسن کار نولان در اين است که برخلاف بسياري از همتايانش اين معماها را به رخ تماشاگر نمي کشد. با نخستين بار تماشاي فيلم هاي او هرگز درنمي يابيد که توطئه اي مخفي در حال وقوع است و معمايي در حال طرح. تازه در پايان يا دست کم اواخر فيلم است که رابطه ها را با يکديگر درک مي کنيم و با کنار هم قرار دادن اين تناسب هاي رياضي، هندسي و يا منطقي مي توان به نتايجي مستدل و هوشمندانه رسيد.
در نخستين فيلم بلند و 70 دقيقه اي نولان يعني تعقيب بار اصلي بر دوش روايت غيرخطي داستان قرار گرفت که کليد حل معما را در اختيار مخاطب مي گذاشت. دومين فيلم نولان يعني يادآوري به نقطه عطفي در فرم هاي روايتي مدرن تبديل شد که بعدها فيلم هاي پرشماري به گرته برداري از آن دست زدند. اما پيش گامي يادآوري در اين عرصه آن را به مثالي آکادميک درباره روايت کاملاً معکوس تبديل کرده است. يادآوري به شکلي نيم دايره قصه اي پيچيده را روايت مي کرد. سپس اندکي بر طول اين نيم دايره مي افزود و دوباره از آخر به اول به تصوير مي کشيد. هر بار فرازي تعيين کننده و نکته اي حياتي که تازه به ياد مردي که حافظه کوتاه مدت خود را از دست داده بود مي افتاد، بر طول اين نيم دايره معکوس افزوده مي شد تا در پايان و با يادآوري آخرين نکته اصلي در پيرنگ روايت اين نيم دايره هاي تکثير شده به دايره اي کامل و بسته ختم مي شدند که داستان و به تبع آن معما را کامل مي کرد.
شايد بي خوابي تنها فيلم نولان باشد که درآن از فرم روايت کلاسيک به عنوان بستر طرح معما در قالب پيرنگ روايتي استفاده شده است. اين بار تسلط بر اجرا به ويژه در القاي فضاي سرد و کسالتبار قصه به وجه غالب پيرنگ روايتي فيلمنامه بدل شد و معماي خود را به شکلي کاملاً سرراست بيان مي کرد. اين بار شيوه طرح توطئه و تبيين معما نبود که اهميت داشت. چرا که از همان آغاز معلوم بود مجرم کيست و تماشاگر تمامي روند پنهان کاري اين شخصيت را مشاهده مي کرد. آن چه در اين فيلم براي نولان جذاب مي نمود، نحوه حل معما در ذهن تماشاگر بود. اين که وقتي فيلم را ديدي، از اين که پروسه حل معمايي را ديده اي لذت ببري. لذت از پروسه طرح معما را در فيلم هاي قبلي و بعدي نولان مي توان تجربه کرد.
بت من آغاز مي کند يک پروژه کلاسيک و دنباله اي بر داستاني بارها گفته شده بود که به نظر نمي رسيد جاي کار فراواني به نولان براي ارضاي بلندپروازي ها و تجربه گرايي هاي او بدهد. اما نولان اين بار هم از پا ننشست و کوشيد پيش فرض ها و قراردادهاي ذهني تماشاگر در مقابله با شخصيت هاي شناخته شده قصه بت من را تغيير دهد. شخصيت ها به گونه اي تصوير شدند که پيش از اين کسي تصور آن ها را قالب پرسوناژهاي اصلي حماسه بت من نمي کرد. بت من آغاز مي کند هرچند در رديف بهترين فيلم هاي خالقش نيست و طرح معما در آن کم رنگ تر از هميشه به چشم مي خورد، اما همچنان ويژگي هايي از جهان سينمايي جا افتاده نولان را در خود دارد. بت من آغاز مي کند هرچند ادامه منطقي کارنامه سينمايي نولان به نظر نمي رسد، اما در هر حال دور از مؤلفه هاي سينمايي او نيست.
اما حيثيت در نقطه مقابل بت من آغاز مي کند مي ايستد. پروژه اي کاملاً نولاني که در آن طرح معما در ساختار روايتي نامتعارف بخش عمده اي از جذابيت فيلم را رقم زده است. فيلمنامه دقيق و پرجزئيات حيثيت در روايت قصه اي معماگونه در بستر اجراي فوق العاده اي از انگلستان عصر ويکتوريا، نولان و شيوه داستان گويي اش را تثبيت کرد و طرفداران ويژه اي را براي اين سينما فراهم آورد. حيثيت هم مانند آثار نولان پيش از بي خوابي فرم هاي متعارف روايتي را به چالش مي کشيد، اما مضمون و محتواي غني تري هم داشت و به همين سبب بيشتر به چشم آمد. نولان ديگر راه کنار آمدن با تمايلات تجاري استوديويي به موازات حفظ دغدغه ها و روش هنرمندانه شخصي را دريافته بود و حالا با بودجه هاليوود، فيلم هاي «خودش» را مي ساخت و همچنان معما طرح مي کرد.
همين موفقيت باعث شد تا نولان وقتي با دنباله اي ديگر با ماجراي بت من روبه رو شد، ديگر مثل بت من آغاز مي کند راه ساده و دلخواه استوديو را نرفت، بلکه نسخه اي شخصي و کاملاً متمايز از داستان شواليه تاريکي را ارائه داد که ساخت اين چنيني آن تنها از آدمي با ذهنيات و توانايي هاي کريستوفر نولان برمي آمد. نولان با نواختن بار طرح معما بر دوش شخصيت جوکر در داستان هاي بت من، شأني هم تراز و حتي بالاتر از شخصيت اصلي دوگانه بروس وين (بت من) قائل شد.
اما فيلم تلقين را مي توان نقطه اوج داستان سرايي و طرح معما در آثار نولان دانست. تلقين را مي توان تحولي ويژه در سينماي علمي – تخيلي ارزيابي کرد. فيلمي که در آن معما در سه لايه مطرح مي شود. ماجراي خواب و امکان نفوذ به لايه هاي چندگانه آن دست مايه اي براي نولان شد تا بار ديگر معماهاي خود را در حرفه اي ترين سطح ممکن مطرح کند. تأکيد نولان روي طرح معما در اين فيلم پس از پايان تماشاي نخستين بار اين اثر تماشاگر را به وجدي شخصي مي رساند که از عناصر و عوامل اصلي جذابيت سينما به شمار مي رود.

گفت و گو با کريستوفر نولان درباره فيلمنامه هاي آثارش
 

مردم آلوده مي شوند
 

مترجم: اميررضا تجويدي
اغلب گفت و گوها با کريستوفر نولانِ کارگردان انجام مي شود و نه نويسنده. به همين خاطر يافتن پرسش و پاسخ هايي که او در آن ها درباره نوشتن فيلمنامه هايش صحبت کرده، کار بسيار سختي بود. آن چه مي خوانيد، از ميان حدود 20 گفت و گو با نولان دست چين و بر حسب عنوان فيلم ها، کنار هم گذارده شده. اگر موقع خواندنشان پراکندگي حس مي کنيد، به همين دليل است.

از چه زماني و چگونه مجذوب سينما شديد؟
 

من فيلم سازي را زماني آغاز کردم که تنها هفت سال داشتم؛ هنگامي که در لندن بودم. پدرم به اندازه کافي مهربان بود تا به من و برادرم اجازه کار با دوربين سوپر هشت خود را بدهد. ما هم فيلم هاي کوتاه رزمي – تخيلي و چندين فيلم جنگي با حالت هاي اکشن ساختيم! سپس فيلم هاي سوپر هشت را براي انجام چند فرايند بيرون آورديم و با اضطراب، دو هفته صبر کرديم تا نتيجه کاري را که انجام داديم، مشاهده کنيم. خيلي خوش مي گذشت!

شما به اين نکته اشاره کرديد که از کودکي عاشق سينما بوديد. عده اي از کارگرداناني را که کارشان بر تفکر و احساسات شما مؤثر بوده نام ببريد.
 

خيلي سخت است ک بخواهم چند نفر را نام ببرم. من هميشه شيفته استنلي کوبريک بوده ام، ترنس ماليک، ريدلي اسکات و نيکلاس روگ هم هستند. من عاشق 2001: اوديسه فضايي، محله چيني ها و لارنس عربستان بودم. بيگانه و بليد رانر من را تا مرز انفجار پيش بردند! تمامي اين آثار دنياهايي غيرعادي و کاملاً درگير کننده را به وجود آوردند.

يادآوري داستان بي نظيري دارد. منبع الهام اين فيلم چه بود؟
 

فيلمنامه براساس داستان کوتاهي که جاناتان مشغول نگارشش بود، به وجود آمد که هنوز تمامش نکرده بود، اما در موردش با من صحبت کرد. سريع به او گفتم که قصد دارم فيلمنامه را بنويسم. اولين کاري که بايد انجام مي دادم، اين بود که ببينم چگونه بايد داستان مردي را روايت کنم که حافظه کوتاه مدتش را از دست داده است و در وجودش کشمکش هاي جالب توجهي در جريان است.

شما هميشه با روش خاص خودتان به سراغ ساخت فيلمي مي رويد يا مي گذاريد داستان با نيروي بالقوه خودش در ايده پردازي پيش برود؟
 

فکر مي کنم فرض فيلمنامه يادآوري در مورد شخصيتي که مردم را تعقيب مي کند، ايده بنياديني بود که در ذهنم وجود داشت. هنگامي که اين فرد در حال تعقيب مردم است، مي بينيد که سه دسته متفاوت از مردم را تعقيب مي کند و مدتي بعد شما با او ارتباط برقرار مي کنيد. من مي خواستم اطلاعات را در طول فيلم توسط راوي و به شکلي غيرخطي، تزريق کنم. اما اين تزريق اطلاعات براساس زمان نيست، بلکه براساس روشي که داستان ها در دنياي حقيقي روايت مي شوند، اطلاعات من نيز تزريق مي شوند. که به اين شکل شما کليت فيلم را به گونه اي پردازش مي کنيد که کاملاً با چيزي که مثلاً از عنوان يک روزنامه دريافته بوديد، متفاوت است و داستان به شکلي کاملاً خودجوش بسط پيدا مي کند. سپس خودتان را به شکل ناخودآگاه در حال يادگيري نکات داستان مي يابيد و تنها همکاري خود براي کامل کردن فيلم را با ناخودآگاهتان مشاهده مي کنيد.

به عبارت ديگر همانند کار فردي است که به تحقيق در باب موارد معين مي پردازد و به دريافت و چيدن قطعات پازل علاقه دارد؟
 

دقيقاً. و براي من به روشي که با آن اکثر اتفاقات در زندگي واقعي را لمس مي کنيم شبيه است.

و يا حتي ارزيابي خاطرات؟
 

بله يا بازيابي آن ها، دقيقاً. يا درست مثل اين که يک نفر در حال نقل کردن داستاني است. مردم هيچ گاه نمي گويند «خب، من امروز صبح پا شدم و قراره اين کار را کنم و بعدش آن يکي را» و ...

اما به نظر مي رسد که اين تنها راه ممکن براي روايت داستان است. چرا که هر روش ديگري مي تواند همه چيز را کنار بگذارد.
 

اگر فيلم را براي بار دوم ببينيد و پايان بندي را بدانيد، فکر مي کنم ساختار کلي و اين که چرا اين گونه روايت شده خيلي شفاف تر به نظر آيد. زيرا فيلم بر چرخش هاي داستاني تکيه ندارد. چرخش نهايي اين امکان را ايجاد مي کند که دوباره آن را ببينيد. و حتي هنگامي که براي بار دوم آن را مشاهده مي کنيد، به نظرتان فيلم ديگري مي آيد!

حيثيت داراي داستان يگانه اي است که در لندن مي گذرد و در مورد کشمکش هاي موجود ميان دو شعبده باز در قرن بيستم است. ايده اين فيلم از کجا نشئت گرفت؟
 

حيثيت براساس رماني ساخته شد که از والري دين گرفته بودم. او يکي از تهيه کنندگاني است که سال ها با او کار کرده بودم و مي شناختمش. داستان توجه مرا برانگيخت، اما نمي دانستم که بايد چه کاري رويش انجام دهم تا جواب دهد. چند سال در موردش فکر کردم. سرانجام، آن را به برادرم نشان دادم. او دو سال را صرف نوشتن فيلمنامه کرد و سپس خودم تغييراتي جزئي اعمال کردم. مدت بسياري طول کشيد تا شاکله اصلي به وجود آمد. قرار بود حيثيت را قبل از بت‌من آغاز مي کند کليد بزنيم.

آيا شما هميشه خودتان فيلمنامه تمام آثارتان را نوشته ايد؟
 

فيلمنامه بي خوابي را هيلاري سايتز نوشت که داستان متعهدانه اي بود درباره نيمه تاريک تر انسانيت با يک تيم بازيگري فوق العاده.

چالش هاي شما در توسعه داستان شواليه تاريکي چه بود؟
 

خب، من به شدت جذب ايده اي شدم که در انتهاي بت من قرار داديم، همان ايده تعديل کننده داشتن بت من مشهور در اين فرم قهرمان گونه که در کند و کاو است و سعي مي کند گاتهامِ تغيير شکل يافته را به شهري شايسته براي مردمانش تبديل کند. و اين که همه چيز به سمتي مي رود تا بت من مبدل شود به يک جنايتکار غيرعادي تا مسئوليت همه چيز را بر گردن بگيرد. تاکتيک هاي بسيار محکمي را به کار مي گيرد و نمي داند جنايتکاران براي بازگشت چه کارهايي انجام خواهند داد؟ علاوه بر همه اين ها، آن مانيفست حقيقي که در وجود جوکر جريان دارد، به شدت مرا مجذوب خود کرده بود. پس داستان را جلو بردم و آن را بسط دادم تا جايي که کشمکش هاي دروني بت من در قسمت اول فيلم در تصميمات او براي شهر درقسمت دوم نيز متبلور گردد.

پس اين انتخاب اخلاقي واقعاً دغدغه اصلي شما بود؟
 

خب، بله. فکر مي کنم بت من درست در موقعيت فردي است که در وضعي پرمخاطره قرار دارد و انگيزه هاي منفي بسياري دارد، اما در عين حال سعي مي کند آن ها را داخل اتفاقات خوب محصور کند. اين به نظرم يک معماي بشري پيچيده است و چيزي که در اين فيلم مي بينيم، آلوده شدن تعداد بيشتر و بيشتري از مردم است. فکر مي کنم جوکر سازمان دهنده اصلي اين آلودگي است.

ارتباط شما با داستان شواليه تاريکي قديمي چگونه بود؟ کميک اورجينالي که به نظرم کاملاً شکل گرفته است. در حالي که شما کاملاً اين وجه را کنار گذاشته ايد.
 

خب، مي دانيد، اطلاعات بسياري هستند که از همان کميک بيرون مي آيند و شخصيت پردازي هاي بسياري نيز هستند که از کميک ها استخراج شده اند، اما عموماً از کتاب هاي معيني برداشت نشده اند. کاري که من و ديويد گوير و جاناتان در اغلب اوقات سعي کرديم انجام دهيم در حقيقت اين بود که در نگارش فيملنامه کمي با شرايط تاريخچه کميک هاي بت من هماهنگ شويم و خودمان را به سوي قسمت هاي پيشين سرازير کنيم، اما فقط بايد از عواطف موجود در آن آگاهي پيدا مي کرديم. پس سعي کرديم در چيزهايي که من در بخش هاي مختلف قرار دادم، صادقانه عمل کنيم. ما 65 سال تاريخچه کتاب کميک بت من را با نويسندگان و بازيگران مختلف داشتيم که با اين شخصيت ها سرو کار داشتند. پس مي بينيد که آن جا مرسومات و موضوعات معين بسياري وجود دارند که از مانع زمان عبور کرده اند. پس تلاش کرديم مقداري اسانس از شخصيت هايي که در تاريخچه کميک ها وجود داشتند به داستان تزريق کنيم و سعي کرديم به آن ها تا حدي وفادار بمانيم.

شواليه تاريکي فيلم به شدت سياهي است.
 

بله، سياه است. اما اين به اين دليل است که بت من شخصيتي سياه است. دنياي فيلم دنياي سياه و مهيبي است. و نکته جالب اين جاست که همه اين ها مانند يک اپراي تلخ هستند که هيجان آور هستند! اما به طور قطع سياه است.

که البته در برهه اي سياه از کشور ما نيز ساخته شده و فکر مي کنم اين مهر تأييدي است بر اين که بسياري از تم هاي فيلم مطابق همان ساخته شده اند. داستان سيري است در اين باب که چگونه در ادوار تاريخ، هميشه قهرمانان مبدل به تبهکار مي شوند، اگر مدت زيادي را در رأس امور بگذرانند. ايده اصلي اين است که در نهايت ما مردم هستيم که از قهرمانمان روي برمي گردانيم.
 

بله، ما اين کار را مي کنيم. که تمثيل هاي بسيار معروفي هم دارد. ما در فيلم از قيصرها سخن مي گوييم. يا وينستون چرچيل، کسي که پس از جنگ جهاني دوم از دفتر کارش بيرون انداخته شد. ما سعي کرديم تا بت من را به عنوان شخصي حقيقي به تصوير بکشيم. و اگر اين شمايل قهرمان گونه فردي حقيقي باشد – فردي که افکار عمومي اميدها و آرزوهاي خود را به او وابسته مي دانند – به ناچار به طرق مختلفي نااميد کننده مي شود و ما از او روي برمي گردانيم.

به نظر مي رسد که شما قصد داريد نظرتان را در مورد ناممکن بودن قهرمان پروري در دنياي شيطان صفتانه امروز بيان کنيد. چرا که هر قهرماني ناخواسته با يک سري انتخابات غيرقابل تصور مواجه خواهد شد و با يک انتخاب ساده، قهرمان مبدل به هيولا مي گردد.
 

جوکر از اين که قوانين فردي را بر هم زند – اخلاقيات و سيرت نيک آن ها را – و انسان ها را عليه يکديگر بشوراند، لذت مي برد. او به افراد انتخاب هاي غيرممکني را پيشنهاد مي کند. اعمالي که بت من انجام مي دهد، قهرمان گونه اند، اما مي تواند در نگاهي ديگر، نوعي جنايت لقب بگيرد؛ به عنوان يک نيروي سياه که خارج از قانون عمل مي کند. و اين مسير بسيار خطرناکي است که او طي مي کند. او همواره در برهه هاي اخلاق مداري، بر لبه تيغ حرکت مي کند.

چگونه ايده تلقين به ذهنتان خطور کرد؟
 

خب، در حقيقت من از دوران کودکي مجذوب ايده ساخت فيلمي درباره رؤياها بودم که البته فرم هاي گوناگوني را طلب مي کرد. اما در حدود 12 سال پيش روي ايده ساخت فيلمي با ساختاري همانند فيلم هايي که بر مبناي سرقت هستند تمرکز کردم تا آن را وارد فرمي اکشن يا تريلر کنم. و اين عقيده را مطرح کنم که چه مي شد اگر مي توانستيد يک رؤيا را به اشتراک بگذاريد؟ چه مي شد اگر مي توانستيم موانعي را که بر سر رؤياپردازي هستند برداريم؟ همه ما هر شب خواب مي بينيم و اين يک پديده همگاني است. اما هيچ گاه به سراغ اين که آن ها را به اشتراک بگذاريم نمي رويم. اگر بتوانيد آن را به اشتراک بگذاريد، آن وقت است که حيطه رؤياهاي شما داراي اعتباري همسان با واقعيت مي گردد. و اگر آن جا مي جنگيديد، عاشق مي شديد يا هر كاري انجام مي داديد، مي توانست معنايي حقيقي همانند انفعالات بشري داشته باشد. پس در حدود 12 سال، بر ايده فيلمي با زير ژانر سرقت کار کردم و در نهايت، آن ها را مديريت کردم تا ارتباط احساسي را که به آن نياز داشتم بيابم. و لئوناردو دي کاپريو بيايد و بخش هايي مربوط به کاب را ايفا کند تا داستان را با يک نقطه ثقل عاطفي که به آن نياز داري، کاملاً دگرگون کند. چون وقتي با ذهن انسان سر و کار داري و هنگامي که با دنياي رؤياگون طرفي، اين که تنها چندين ايده جالب داشته باشي کافي نيست. تو بايد يک سلسله روابط انساني داشته باشي که بتواند با مخاطب رابطه حسي عميقي برقرار کند.

فرآيند ساخت قلمروي رؤيا در تلقين با ساخت دنياي حقيقي فيلم هاي بت من قابل مقايسه هست؟
 

با ساخت هر فيلمي، شما سعي مي کنيد قواعد بنيادين جهان را تعريف کنيد. براي رسيدگي به ايده رؤياها شما همواره مسئوليتي داريد، چرا که بايد محدوديت هايي را قائل شويد، چون رؤيا اکثراً لايتناهي هستند و پتانسيل بالقوه بالايي هم دارند که همان چيزي است که در وهله اول مجذوب کننده است. اما اشاره کردن به آن ها در درام کار سختي است، چون هر چيزي مي تواند اتفاق بيفتد و البته همه اين ها چگونه مي توانند مهم تلقي شوند؟ نکته کليدي در ذهنم اين بود که آن را تبديل به داستاني فريبنده کنم؛ داستان فريب دادن شخصيت. زيرا به محض اين که شروع مي کنيد در مورد تلاش براي فريب دادن فردي سخن بگوييد، يا تمرکز مي کنيد روي ايده اي جالب در مورد سعي در ساخت يک واقعيت براي ديگري، به طور طبيعي بايد بتوانيد به قوانين بديهي وفادار بمانيد، به محدوديت هاي بديهي در اين مورد که آن ها چه کارهايي را مي توانند در رؤيا انجام دهند. بنابراين آن ها شعبده واقعيت را دچار گسستگي نمي کنند. به اندازه علاقه من به جهان هستي، بستن نطفه اي که بتواند امکانات نامحدودي در ميان قوانينش و موقعيت مکاني اش داشته باشد، باعث مي شود که شما نيز آن را دوست داشته باشيد. مطمئناً، چيزي که دوست دارم براي مخاطبم رخ دهد، اين است که سالن سينما را با ادراک نيروهاي بالقوه خود يا امکانات جهان رؤيا ترک کند.

جايي خواندم که طرح فيلم تلقين را هنگامي که درگير بي خوابي بوديد به وجود آورديد. مي توانيد بگوييد چگونه هنگامي که فيلمنامه را نوشته بوديد، ساختار آن تغيير پيدا مي کرد؟
 

هنگامي که پروژه را به استوديو تحويل دادم، 10 سال پيش بود که تازه بي خوابي را تمام کرده بودم. طرح اصلي همان فيلمي بود که ديديد، به جز اين که آن موقع اهداف عاطفي داستان را مشخص نکرده بودم. و همان کار وقت زيادي از من گرفت. و فکر مي کنم يک پيشرفت اساسي در احساسات موجود در فيلم به وجود آوردم. من يک موضوع سرقت را داشتم. رابطه معماري را با رؤيا در اختيار داشتم؛ اين ايده را که شما به آرشيتکتي نياز داريد که رؤيا را براي فرد ديگري طراحي مي کند و همه اين قضايا را. همه آن ها براي ساليان متمادي در جاي خود قرار گرفته بودند. اما پيدا کردن رابطه حسي ميان آن ها با داستان وقت زيادي از من گرفت. چون از اول به چشم فيلم هاي زير ژانر سرقت به تلقين نگاه مي کردم و مي دانستم که مي خواهم حس چنين فيلم هايي را داشته باشد، خيلي چيزها به عمده سطحي ديده مي شدند و من مي خواستم اين حس از بين برود. و چيزي که با گذر سال ها فهميدم و درگيرش شده بودم، اين بود که وقتي داري در مورد رؤياها حرف مي زني، اين عاطفه در نخواهد آمد. همه چيز در باب ذهن بشر و رؤياها اين است که بايد واکنش ها و پيچش هاي عاطفي بسياري وجود داشته باشند. اين فرآيندي بود که بعد از رابطه من با داستان هاي عاشقانه، پر و بال پيدا کرد و بار عاطفي فيلم را به سوي يک تراژدي سوق مي داد.

تلقين اولين فيلم عظيم شماست که براساس ايده هاي شخصي تان ساخته شده. اين که ايده خودتان منبع ساخت اثر باشد، در مقابل اين که براساس ايده فردي ديگر اين کار را انجام دهيد، چه تفاوتي دارد؟
 

من فکر مي کنم چيزي که مردم آن را در مورد منبع ساخت غافل گيرکننده مي دانند، چه اقتباس از کتاب کميک باشد، چه بازسازي فيلمي باشد يا دنباله – اين ها کارهايي هستند که من قبلاً انجامشان دادم – مفهوم اورجينال آن هاست و تغييراتي که اعمال مي شوند. به خصوص اين که 10 سال خللي که در ساخت فيلم ايجاد شد، مرا از ايده هاي اوليه ام و سپس تمام کردن فيلمنامه دور کرد. به همراه زماني که سپري مي شود، شما با اين ايده ها براي مدت بسياري زندگي مي کنيد. اين چندان تفاوتي با کار روي داستان يک فرد ديگر ندارد. در يادآوري، وقتي داستان کوتاه برادرم را اقتباس کردم، همان اتفاقي افتاد که در نوشتن تلقين رخ داد. شما روي داستان همانند نوشته خودتان کار مي کنيد و از آن جايي که نگارش فيلمنامه لااقل براي شخص من يک پروسه بلندمدت است، ساليان سال طول مي کشد که نقاط فيلمنامه با هم هماهنگ شوند. پس، اين فرايند براي من تقريباً تفاوتي با نوشته هاي خودم ندارد.

شنيده ام که آرشيو غول پيکري از دي وي دي هاي سينمايي را در يکي از دفترهاي تان جمع کرده ايد. هيچ وقت به آن ها رجوع کرده ايد؟
 

من برخي ديسک هاي شرکت کرايتريون را نگاه مي کنم. سال گذشته در مارين باد را چند شب پيش ديدم، تا حالا نديده بودمش!

شما فيلمي در باب رؤيا (تلقين) ساخته ايد و آن فيلم را نديده ايد؟!
 

مي دانم که بسياري من را متهم به تقليد از اين فيلم کرده اند، اما من هرگز حتي آن را نديده بودم! وقتي اخيراً آن را ديدم، بامزه بود که به خودم مي گفتم: واي! بخش هاي اندکي از تلقين وجود دارد که امکانش هست مردم مرا متهم به تکرار آن ها از روي سال گذشته در مارين باد کنند!

فکر مي کنيد اين چه معنايي مي دهد؟
 

اساساً، به اين معناست که من فيلمي را به تقليد از سال گذشته در مارين باد ساخته ام. در حالي که منبع تقليد را نديده ام! اين فيلم يک منبع سرشار از ايده است، در مورد روابط ميان رؤياها و حافظه و چيزهاي ديگر، که بسيار شبيه همان چيزي است كه تلقين با آن سر و کار دارد.

آيا اوضاع براي ساخت فيلم بت من بعدي شما مهياست؟
 

راستش نه! اما همه چيز دارد براي پردازش آن سخت تر مي شود!
اما کمپاني برادران وارنر زمان اکران فيلم را سال 2012 اعلام کرده. حتماً قرار است چيزي تحويل آن ها بدهيد.
من به آن ها اجازه نمي دهم که روز خاصي را در 2012 براي اکران معين کنند و بخواهند به همان شکل قبلي عمل کنند. آن ها مرا به اندازه کافي مي شناسند و مي دانند پروسه کاري من به چه شکل است. من هر فيلم را در يک زمان معين مي سازم، اين از ناتواني من است. هنگامي که شروع مي کنم درباره اين فيلم کار کنم، به دنبال اين خواهم بود که قدم بعدي چيست. من با برادرم – جاناتان – کار مي کنم. او همکار فوق العاده اي است و سال ها با من همراه بوده.

پس جاناتان بالاخره فيلمنامه را تمام کرده؟!
 

خب، بله! او مدت هاست که مشغول فيلمنامه است. و بسيار در تلاش است و ايده هايش را با من در ميان مي گذارد.

آيا بت من يک قهرمان است؟
 

قهرمان تبديل به واژه اي به شدت مصطلح گرديده، در سطح وسيعي نيز از آن استفاده مي شود و موقوف به معاني مختلفي است. آيا بت من يک قهرمان است؟ مطمئناً، چيزي بيش از قهرمان است، حتي يک شبه ابرقهرمان، اما تصور من اين است که کلمه قهرمان ايرادهاي بسياري دارد. او هيچ قدرت ماورايي ندارد، اما شمايلي قهرمان گونه دارد. دليل اين که او را قهرمان گون مي دانم، اين است که او فردي نوع دوست است. هميشه به دنبال کمک به مردم است بدون اين که سودي برايش داشته باشد، و چيزي که براي او انگيزه ايجاد مي کند، تفاوتي است که ميان او و افراد متعصب آثاري چون مجازاتگر و چارلز برانسون در آرزوي مرگ وجود دارد. براي من، تفاوت آن ها اين است که او به دنبال وسط کشيدن انتقام شخصي خود نيست. ما نمي خواستيم انگيزه او انتقام باشد، مي خواستيم آن دليل محکم اجراي عدالت باشد. اين همان چيزي است که او را به سوي راه خروج از موقعيت اجتماعي اش و گوشه گيري سوق مي دهد. راهي که او در مواجهه با اين ها انتخاب مي کند، به اعتقاد من، از خودگذشتگي و در درجه بعد، قهرمان مسلکي است. و اين به نظر من، يک امتياز است – حماقت در برابر از خودگذشتگي – و بسيار ارزنده. البته اين امتياز بزرگي است. من فکر مي کنم که او فردي شبه قهرمان است.

اما او ارزيابي مي کند. عدالت يک ارزش است، حتي براي بت من. آيا او واقعاً ايثارگر است يا آيا او به دنبال نوعي از زندگي است که نداي وظيفه را به او گوشزد کند؟
 

براي من، او فردي خودخواه به معناي مرسوم کلمه نيست، چرا که به دنبال لذت جويي به وسيله احساسات زودگذر نيست. او مجبور است تا اين احساسات زودگذر را سرکوب کند. من نمي توانم بي مقدمه وارد حقيقت داستان شوم؛ اگر احساس کنم او به مأموريتش به چشم يک هدف دست يافتني مي نگرد.

نگاهي به معناي قهرمان در آثار کريستوفر و جاناتان نولان
 

آخرين مردان مقاوم ...
 

نويسنده: اميررضا تجويدي
يا مثل يه قهرمان مي ميري يا اين قدر زنده مي موني تا خودت رو ببيني که تبديل به يه تبهکار فاسد شدي.
ديالوگي از بت من – شواليه تاريکي
در ميان فيلم سازان و فيلمنامه نويسان سينماي نوين آمريکا، کمتر کسي را مي توان يافت که به ترکيبات درستي براي خلق پرسوناژي که از آن با عنوان قهرمان منفعل ياد مي کنند، دست يافته باشد. شايد بتوان در اين عرصه، سه فيلم ساز و فيلمنامه نويس پيشکسوت را در محور قرار داد. جوئل و ايتن کوئن، برادران ملقب به نابغه کوئن، مارتين اسکورسيزي و البته مهم ترين آن ها، مايکل مان، فيلم سازاني هستند که همواره در آثار خود، شمايلي را از قهرمان اصلي خود خلق مي کنند که در ظاهر، تفاوت هاي بسياري را با يک قهرمان ايده آل دارند، اما همگي، انسان هايي هستند که سيري غريب را براي کامل شدن طي مي کنند، سير قهقرا تا رستگاري را.
علاوه بر کساني که از آن ها نام برده شد، در 12 سال گذشته، فيلم سازي ظهور کرده که به همراه برادر خود، در آفرينش شخصيت هاي قهرمان گونه، تبحر غريبي را به معرض نمايش گذاشته و نام خود را به عنوان يکي از مهم ترين افراد اين گروه از فيلم سازان، به ثبت رسانده است.
کريستوفر نولان بريتانيايي به همراه برادرش، جاناتان نولان در عرصه فيلمنامه نويسي، همواره در آثار مخلوق خود، قهرماناني را نشانمان مي دهند که هر کدام به شکل خاص خود، انسان هايي مطرود و درک نشده در ميان اجتماع خشن پيرامونشان هستند. اين قهرمانان، اکثراً از خصيصه هاي فکري سود مي جويند که توسط افراد اجتماع، قابل درک نيستند، اما مبدل به انگيزه اي مي گردند براي حفظ بقاي اين مردان. قهرمانان مخلوق برادران نولان، اکثراً انسان هايي هستند که طي مسير اوديسه وار خود، به تعريف جديدي از هويتشان مي رسند و در نهايت، با وجود اين که همچنان براي انسان هاي پيرامون خود کشف نشده باقي مي مانند، مبدل به شمايلي خاکستري مي گردند که سرانجام، همان سير معروف قهقراي رستگاري را – ولو با مرگ – با آرامش و رضايتي نسبي تجربه مي کنند و ماجراجويي هاي خود را به پايان مي رسانند.
مردان خاکستري مخلوق برادران نولان، غالباً انسان هايي هستند که در برهه هايي از زندگي خود، دوست مي داشته اند که همانند هر انسان ساده ديگري زندگي کنند، عشق بورزند، بياموزند و خدمت کنند، اما هر بار، با خشونتي بيش از دفعات پيشين، سرکوب شده اند و حال، تنها مردماني هستند که سعي مي کنند در سايه باشند، از انسان هاي غريب اجتماعشان فاصله بگيرند و نوع جديدي از حيات را تجربه کنند. اين مردان را، مي توان با دو خاستگاه متفاوت دسته بندي کرد.

دسته اول: زخم خوردگاني از اتفاقات ننگين گذشته ...
 

دسته اول، انسان هايي هستند که تمامي اعمال و آثارشان، مولود و محصول گذشته تيره و تاري است که جبر زمانه برايشان رقم زده است. اين افراد، عمدتاً انسان هاي رنج ديده اي هستند که توسط خاطرات خود تعريف مي شوند. در يادآوري، لئونارد يک شهروند آمريکايي است که با مرگ همسر محبوبش توسط يک تبهکار مجهول الهويه – که اين هويت تا پايان نيز مجهول باقي مي ماند – خود را پيش از يک شهروند، تنها قاضي عادل عالم هستي مي داند. لئونارد، بدون آن که منتظر قانوني بماند که اکثر شهروندان جامعه، آن را منجي نهايي زندگي خود مي يابند، به تنهايي به دنبال يافتن ردي از قاتل بي رحم همسر خود مي گردد؛ آن هم در شرايطي که عاملي بازدارنده، همچون انگلي مزاحم، گذشته تلخش را مورد هجوم قرار داده و از آن تغذيه مي کند. فقدان حافظه کوتاه مدت لني، او را مبدل به هيولايي خوش صورت مي گرداند که براي يافتن مجرم موعود، کوچک ترين عامل تسکين بخشي را مقدم مي شمارد تا شايد هشياري بعدي که پس از گيجي فقدان خاطرات به سراغش مي آيد، هدف اصلي را نابود شده يابد و تسلايي باشد براي وجود انتقام جوي او. لئونارد، خود نفس زخم خورده اي است که بيش از آن که به دنبال خيرخواهي باشد، به دنبال آرام کردن وجود تاريک خويش است. پس اين فقدان حافظه را، مبدل به انگيزه اي بزرگ مي گرداند براي انجام افعال غريبي که خود نامشان را عدالت مي گذارد.
در بت من آغاز مي کند بروس وين، يک اشراف زاده متمول است که در کودکي، در شهري آکنده از گناه با نام گاتهام، پدر و مادر عزيزش را در کوچه اي باريک و توسط يک دزد خرده پاي الکلي، آن هم براي مشتي پول، از دست مي دهد و حال، دستگاه قضايي فاسد زادگاهش، پس از چندين سال قاتل منفور را تبرئه مي کند. پس اين جا نيز مانند يادآوري، بروس پس از مشاهده اجتماع فاسد، به انساني سست عنصر مبدل مي گردد که خود، همانند لني، اسلحه به دست مي گيرد تا عدالت را با دستان بزدل خويش رقم زند. قهرمان خاکستري اما از جايي که از سوي محبوب خود، انساني بزدل خوانده مي شود، به دنبال يافتن زندگي آرماني خويش، از جامعه فاسد گاتهام فاصله مي گيرد، معتکف کوه و بيابان مي شود و در نهايت، پس از سير و سلوکي سازنده، خود را در مقام سمبلي مي يابد که به عنوان يک انسان، توانايي نجات مردم زادگاهش را ندارد، اما با اين شمايل اساطيري، شايد بتوان اميدي به بازگشت گاتهام از ظلم و فحشا داشت. پس بروس وين، شواليه تاريکي گاتهام مي شود و نام خود را از بزرگ ترين وحشت زندگي اش وام مي گيرد؛ خفاش. و اين نام گذاري نه براي يادآوري ترس هميشگي، بلکه براي تقسيم آن با دشمنان بدسيرت زادگاهش است. قهرمان برادران نولان اما از جنس ابرقهرمان هايي نيست که همواره شاهد حضور افسانه اي گاهي مضحک آن ها در آثار سينماي بدنه هاليوود بوده ايم، بلکه انساني است عادي که تنها با توجه به خاستگاه متمولانه خانواده اش، توانايي تملک ابزار فوق تخصصي را دارد که زماني ابزار سري ارتش آمريکا محسوب مي شده اند. بدون اين ها، بروس وين همان انسان عارفي است که اکنون زندگي خود را به گونه اي ديگر تفسير مي کند و در پي مبدل ساختن گاتهام، شهر فساد و گناه، به اتوپيايي زبانزد است. او قرار نيست کار خارق العاده اي انجام دهد، تنها کارش، تزريق اميد به جامعه بي روحش است. جامعه اي که نياز مبرمي به منجي دارد و ابرقهرمانش را با کارهايي که مي کند مي شناسد، نه با نامش.
مرد اول گاتهام، در دومين بت من برادران نولان، شواليه تاريکي، قانون مهم زندگي خود را نقض شده مي بيند. قهرمان بزرگ، که مبدل به گودويي افسانه اي براي مردمان نااميد گاتهام شده بود، در مي يابد که اين مردم، با سمبل هاي اساطيري نيز نجات يافتني هستند. کريس و جاناتان نولان، ديدگاه نوميدانه بشر امروز را به جوامع ظلم زده قرن 21، از دل افسانه اي فانتزي، مبدل به يک حديث نفس عميق براي هر انساني مي گردانند و اين، با افزودن ضدقهرماني هرج و مرج طلب با نام جوکر به پاره خط بت من – گاتهام، به شکل غريبي ميسر مي شود. جوکر به همراه گاتهام و البته ابرقهرمان خاکستري اش، سه ضلع مثلثي را تشکيل مي دهند که در دوري باطل اما پر افت و خيز، يکديگر را تکميل مي کنند. همان گونه که خود مي گويد، اين مثلث بدون هر يک از اضلاعش، لطف چنداني ندارد و مستحق نابودي است و اين گونه است که مردي به ظاهر شيرين عقل، اما با منطقي فوق العاده محکم در پس ظاهر خندان و بي غم خود، حقيقت عريان را از پيش چشمان مردمان گاتهام کنار مي زند و ثابت مي کند که همين مردم متمدن نيز روي يکديگر را خواهند دريد. و براي تحقق اين وعده بزرگ ترين انسان هاي هر جامعه اي نيز مبدل به وسيله اي براي توجيه هدف مي گردند.هاروي دنت قهرمان، که شواليه سفيد ناميده مي شود، با از دست دادن تنها عشق زندگي خود، مبدل به هيولايي دوچهره مي گردد که همانند لني در يادآوري، خود اسلحه را به سوي مسببان اصلي نابودي خويش مي گيرد تا سوختن دنيا را همچون جوکر نظاره گر باشد، تا ثابت کند که بهترين انسان هاي زمين نيز قابليت فساد دارند. هرچند که برادران نولان، در نهايت کورسويي از اميد را به قيمت نابود شدن هويت اسطوره اي بت من، برجاي مي گذارند، اما هدف و نتيجه مهمي که نصيب تماشاگر مي گردد، پيروزي يأس و نااميدي و موفقيت جوکر براي همان هُل کوچک جامعه به سوي پرتگاه بي ثباتي و آنارشيسم است. اين ديدگاه هولناک برادران نولان، موجب گرديد که در تجربه اي عجيب، ضدقهرمان هولناک آن ها، مبدل به مرد اول فيلم شود و بت من را به صورت علني زير سايه خود نگه دارد. هرچند که بت من، در سکانس پاياني، ترجيح مي دهد خود همان روي سوخته چهره هاروي دنت، شواليه سابقاً سفيد گاتهام باشد و تمام اتهامات را گردن گيرد، هرچند که گاهي نياز باشد مردم نتيجه ايمانشان را دريافت کنند، در نهايت، بايد پذيرفت که مردمان جوامع امروزي، در دنياي تکنولوژي زده و مالامال از ظلم خود به قدري مغروق اند که حتي قهرمان محبوبشان را نيز فراموش مي کنند. بت من، ديگر قهرمان برادران نولان است که منجي موفقي نيست، هرچند که خود را نماد عدالت مي داند، اما در نهايت شکستي سنگين را همچون لئونارد در يادآوري که با مرگ همسر فراموشي را بر هشياري ارجح دانست، متحمل مي گردد و درکش مي کند. بت من نولان ها، يک قهرمان نيست، چرا که مردمان زادگاهش شايسته او هستند، اما در حال حاضر نيازي به او ندارند.
در اين ميان اما دو اثر – که مي توان اين دو را بهترين فيلمنامه هاي مخلوق آن ها نيز دانست – تفاوتي ماهوي با سايرين دارند و نگاه برادران نولان اينجا به قهرمانانشان، با ديدگاهي شکاک درمي آميزد و به صورت علني هويت دوست داشتني اين مردان را، براي تماشاگر با ترديد مواجه مي کند. در اين آثار، شخصيت هاي محوري خود به همان اندازه در سياهي زندگي آکنده از حسرت و کينه شان مقصرند که جامعه بي رحم و فاسد پيرامونشان. در حيثيت، آلفرد بوردن و رابرت انجير، دو شعبده باز شهير خيابان‌هاي لندن، با گذراندن تجربه اي مهلک در گذشته – که منجر به مرگ يکي از عزيزان آن ها مي گردد – رفاقتي قديمي را مبدل به کينه اي حل ناشدني مي گردانند و يکديگر را تا مرز قهقرا پيش مي برند. دو قهرمان اصلي اين جا، وجهه شريف خود را کاملاً از دست داده اند و تنها سايه اي هستند از شعبده بازهايي بزرگ که با هر حقه خود، مردم را به شگفتي و تحسين وا مي دارند. همين قهرمانان سياه بيش از آن که با بي توجهي ديگران به چنين وضعي دچار شده باشند، با دستان خويش و تفکراتي جاه طلبانه، سيري نزولي را طي مي کنند؛ سيري که در نهايت به مرگ هر دوي آن ها منجر مي گردد. درست همانند همان مرحله سوم ترکيب حقه ها، که در صورت موفقيت مي تواند حيثيت را اعتلا بخشد يا در صورت شکست، او را براي هميشه از ذهن مردم فراموشکار محو گرداند، بوردن و انجير نيز اسير دامي مي شوند که خود گسترده اند. آن ها به حقيقت موعود پي نمي برند، چرا که از فريب خوردن لذت مي برند. شايد از همين روست که اين سخن مدام تکرار مي گردد که آيا دقيق مي نگريد؟ اين جاست که حتي دستگاه هاي ساخته تسلا، دانشمند کم فروغ آن روزگار نيز دردي را دوا نمي کند و برعکس، هر دو شخصيت اصلي داستان را يک قدم به سقوط نهايي نزديک‌تر مي گرداند. سفر اوديسه وار انجير براي پي بردن به راز کار بوردن، مهر تأييدي است بر اين که قهرمانان متفاوت نولان، نه تنها همانند بت من و لني، به دنبال اجراي عدالت نيستند، بلکه در دريافت مصداق صحيح عدالت، سردرگم اند و هنوز درگير حسادتي اصيل اند که وجودشان را فرا گرفته است. ديدگاه برادران نولان، سيري همگاني مي يابد؛ جايي که با نمايش زندگي دو شعبده باز شهير، مخاطب پيش رويش را به تأملي در ذات زندگي خود وامي دارد.
اين ديدگاه در جديدترين قهرمان مخلوق کريستوفر نولان در تلقين، به اوج خود مي رسد. دام کاب، سارق شهير رؤياي سرمايه داران بانفوذ، يک قهرمان شکست خورده به معناي حقيقي کلمه است. مردي که با اجراي عمليات سنگين تلقين بر ذهن همسر مرحومش، او را وادار به خودکشي کرده، اکنون همين عمليات سهمگين را تنها راه رهايي خود و بازگشت پيش فرزندانش مي يابد. کاب، همانند بوردن و انجير، زخم خورده گذشته تاريکي است که نه تنها خود با دستان گناه آلودش آن را رقم زده، بلکه حال بايد همين احساس گناه مدفون در ژرفناي ناخودآگاه خود را نبش قبر کند و از آن براي نجات زندگي غم بار خود کمک گيرد. قهرمان نولان اين جا نيز از خاطراتي رنج مي کشد که حال و آينده اش را تحت الشعاع خود قرار داده است، مرگ همسر محبوب، آن هم در نتيجه يکي از تجربيات غريب خواب گردي، او را مبدل به موجودي فراري کرده که به اتهام قتل همين همسر دلبندش، محکوم است که از ميهن و فرزندان عزيزش جدا باشد.
در تلقين، تفاوت ماهوي با ساير آثار نولان اين جاست که قهرمان داستان، خود از برهه اي به بعد، مبدل به ضدقهرمان مي گردد. کاب در نيمه ابتدايي فيلم، هنگامي که مشغول جمع آوري اعضاي تيم خواب گردان همراه خويش است، در حکم يک قهرمان جيمز باند مسلک ظاهر مي شود. همکارش را از فراگير شدن درد در ذهنش وا مي رهاند، اعضاي گروه را به کاري دعوت مي کند که هم دستاورد مادي دارد و هم توانايي آن ها را ارتقاء مي دهد و از همه مهم تر، خود را به عنوان مردي کامل به تماشاگر مي شناساند. اما نولان، درست در اولين نقطه عطف داستاني خود و پس از آغاز عمليات تلقين، شمايل اسطوره وار قهرمانش را خرد مي کند و از بطن آن، انسان شکست خورده اي را بيرون مي کشد که خود براي بازگشت به خانه نيازمند منجي است و در عالم واقع حتي طرز کار صحيح با اسلحه را هم نمي داند! مرد اول فيلم، اکنون به خاطر پنهان کردن رازي که مي تواند تمامي اعضاي تيم را به ورطه نابودي بکشاند، بيش از پيش طرد مي شود. اما برايش مهم نيست، چون همان طور که خود مي گويد، تنها چيزي که به آن فکر مي کند، بازگشت به خانه و ديدار عزيزانش است. از همين روست که کامل ترين رستگاري مجموعه آثار نولان، با يکي از تلخ ترين پايان بندي ها رقم مي خورد. سرنوشت کاب هرچند در انتها براي تماشاگر مجهول مي ماند، اما مؤيد خبري خوش است. کاب چه در برزخ ذهنش باقي مانده باشد و چه واقعاً به خانه بازگشته باشد، در نهايت از کابوس هاي هميشگي اش رها شده و با استقبال باز به آغوش رهايي بازگشته. چه اين رهايي با مرگ رقم بخورد و چه با بازگشت به خانه. مهم، رستگاري قهرمان بيش از هميشه شکست خورده نولان است.

دسته دوم: زخم خوردگاني از جاه طلبي هاي روزافزون زندگي آکنده از گناه خود ...
 

در دسته دوم نگاه برادران نولان به قهرمانانشان، با ديدگاهي شکاک در مي آميزد و به صورت علني هويت دوست داشتني اين مردان را، براي تماشاگر با ترديد مواجه مي کند.
در يکي از متفاوت ترين آثار نولان ها، کارآگاه دورمر بي خوابي، به عنوان نماينده نهادهاي قانوني کشورش و اتفاقاً يکي از مشهورترين آن ها، عازم سفري مي گردد تا گره هاي بازنشدني پرونده قتلي مرموز در آلاسکا را بگشايد، آن هم در برهه اي که شش ماه تمام، در تمام طول روز، خورشيد در آسمان مي درخشد و خبري از شب و مهتاب دلنشين نيست. مرد تنها و زيرک برادران نولان اما پس از کشتن غيرعمد همکارش، خود مبدل به طعمه اي مي گردد که بايد براي رسيدن به رستگاري، دست به يک انتخاب بزرگ اخلاقي بزند و بتواند هويت خيرخواه خود را بار ديگر، لااقل براي خودش هم که شده، به رسميت بشناسد. همين جاست که برادران، درست همانند بيماري لاعلاج لني در يادآوري، روزهاي تمام ناشدني آلاسکا را مبدل به جهنمي براي کارآگاه سالخورده داستان خود مي گردانند، به گونه اي که سرانجام و در همان رستگاري پاياني، دومر مرگ خود را رهايي لذت بخشي از جهنم بي خوابي مي پندارد و با تمام وجود، تنها مي خواهد براي هميشه سر بر بالين بگذارد و به خوابي عميق فرو رود. قهرمان جديد نولان ها، به نوعي خودباوري مي رسد و اين، بيش از هر چيزي ريشه در همان احساس گناه معروف دارد.
دورمر توسط جرقه اي که توسط قاتل خونسرد و ظاهراً اديب پرونده مذکور روشن مي گردد، خود را بر سر دوراهي مهلک مرگ با عزت و با زندگي سرشار از عذاب وجدان مي بيند و در نهايت، اولي را برمي گزيند. اتفاقات سهمگين اخير زندگي او، اکنون او را به فردي تبديل کرده که خود را از تمام مناسبات پيرامونش رها مي کند و از همين روست که در سکانس هاي انتهايي فيلم و در آن گفت و گوي تلفني با مافوق، خود حقيقي اش را بيرون مي ريزد. او با نوعي واکاوي شخصيتي، خود را براي حوادث مهلک آينده آماده مي کند. او نه تنها خود را مولود گذشته نمي داند، بلکه وجودش را مقدمه اي مي بيند براي آينده اي تيره و تار که با دستان خويش رقم زده است.
اولين مرد مخلق نولان ها در تعقيب اما متفاوت ترين آن ها به حساب مي آيد. نويسنده جوان ساکن لندن، انسان بي هويتي است که در زندگي خويش هدفي نمي شناسد، بلکه همه روزه به دنبال راهي است تا با تعقيب مردم عادي شهرش، به هدفي ثابت دست يابد. همين فرد اما وقتي با کاب، دزد غريب خانه ها همراه مي گردد، جنس جديدي از زندگي را تجربه مي کند. نويسنده جوان در تمام طول فيلم در حال بيان ماجراهاي خود و کاب سارق براي پليس است، اما هنگامي که در پايان فيلم درمي يابد که خود جز بازيچه اي براي واکاوي هاي روان شناختي سارق عارف مسلک لندن نبوده، نه تنها همانند اکثر قهرمانان نولان به رستگاري نمي رسد، بلکه در آن هژموني ايده هاي سردرگم، بيش از پيش غرق مي گردد و شخصيتش را نابود شده مي بيند. اين اولين و آخرين بار در کارنامه نولان هاست که شخصيت اصلي، با هيچ اميد و هدفي مواجه نيست. حتي گذشته اي نيز وجود ندارد که موجب تحول وجودي اش گردد. اين جا موقعيت مرد اول داستان تا حدودي شبيه آن چه که در شواليه تاريکي مشاهده کرديم، يک باره از مرد نويسنده به کاب – که از قضا هم نام آخرين قهرمان مخلوق نولان در تلقين نيز هست – مي رسد و اين اوست که در نهايت کليد ماجرا را با خود براي هميشه در خيابان هاي لندن مدفون مي کند. هر دو مرد نولان اما بيش از آن که به نقطه مورد اعتمادي برسند، در انتها بي هدف تر از هميشه به نقطه صفر مطلق مي رسند و اين، چيزي جز خودفريبي انسان معاصر نيست.
نتيجه: برادران نولان اکنون، مبدل شده اند به قطبي کم نظير در سينماي داستان گوي معاصر آمريکا، موقعيتي که تا 10 سال پيش برايشان قابل تصور نبود، اما امروز اهميتي دو چندان يافته اند و اين بيش از هر چيزي مرهون خلق مردان و قهرماناني است که در اوج قهقرا، به رستگاري مي رسند و از دل سياهي، رهايي مي يابند، مرداني که انسان هايي هستند همانند ما، تنها شايد با پوششي غريب که آن ها را دچار تفاوت ظاهري مي گرداند. در اصل، همه آن ها قهرمانان شکست خورده اي هستند که مي خواهند از اين باتلاق نجات يابند. مرداني که در عين سقوط، تنها انسان هاي مقاوم جوامع معاصرند. آيا اين، يکي از عريان ترين تصاوير در باب مناسبات مجهول ما آدميان نيست؟
منبع: نشريه فيلم نگار شماره 100



 

تبلیغات در راسخون
نظرات کاربران
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
play_arrow
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
پرونده جدید علیه رسایی
play_arrow
پرونده جدید علیه رسایی
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
play_arrow
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
play_arrow
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
play_arrow
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
play_arrow
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
play_arrow
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
play_arrow
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
ادعای کارشناس پزشکی قانونی: جفری اپستین خفه شده است + فیلم
play_arrow
ادعای کارشناس پزشکی قانونی: جفری اپستین خفه شده است + فیلم
نجات خدمه نفتکش متخلف در تنگه هرمز توسط صیادان + فیلم
play_arrow
نجات خدمه نفتکش متخلف در تنگه هرمز توسط صیادان + فیلم
مسیریاب ایرانی با حال‌وهوای بازی GTA به‌روزرسانی شد + فیلم
play_arrow
مسیریاب ایرانی با حال‌وهوای بازی GTA به‌روزرسانی شد + فیلم
گروسی: بازگشت بازرسان آژانس به ایران نباید به توافق سیاسی مشروط شود + فیلم
play_arrow
گروسی: بازگشت بازرسان آژانس به ایران نباید به توافق سیاسی مشروط شود + فیلم