درباره کريستوفر نولان و جاناتان نولان
مرزها دروغ اند
' مي خواهد خوشتان بيايد يا نه. اما اين دو برادر نويسنده، که حالا در 40 سالگي کريستوفرشان به عنوان يکي از موفق ترين فيلم سازان روز دنيا شناخته مي شود، مرزهاي نويسندگي را در عالم سينما تغيير داده اند. حالا چه عاشق سينه چاکشان باشيد، يا که نه، اعتقاد داشته باشيد دنياي ظاهراً بزرگشان، قدري هم که شده، توخالي و گول زننده است، يا اين که صناعت به کار رفته در خلق آثارشان توي ذوق مي زند، و اين که ته ته اش، آن چه از دل اين بلاک باسترها و محصولات پر از چالشي که در مقياس هاي غول آسا ساخته شده اند، باقي مي ماند، چيز دندان گيري نيست. حتي اگر اين جوري فکر کنيد، باز نمي شود انکار کرد که اين برادران نويسنده، نقش مهمي در گشودن حوزه هاي تازه اي در دنياي نويسندگي براي فيلم داشته اند؛ بازي هاي زماني، تغييرهاي متوالي و نامنتظره در مسير داستان، جابه جايي شخصيت ها در ابعادي که پيش از آن ها فکرش را هم نمي شد کرد. جاناتان و کريستوفر با معيارهاي پذيرفته شده زمان و مکان مي جنگند و در هر فيلمنامه قابليت هاي بياني تازه اي براي رسانه ابداع مي کنند. آن چه تا به حال فکرش را هم نمي کرديم. و نکته اصلي اين جاست که در اين مسير، مرزهاي پذيرفته شده سينماي مستقل خاص و سينماي جريان اصلي را هم به چالش مي طلبند، نخستين فيلمشان، که اثر جمع و جور و نوآوري، به لحاظ مسير روايي است، همان قدر غيرقابل پيش بيني و تازه است، که بلاک باستر فوق موفق اخير کريستوفر نولان که امسال سالن هاي سينماي جهان را با همه پيچيدگي بياني و مضموني اش فتح کرد؛ همان فيلمي که اين پرونده از مجموعه «فيلمنامه نويس هاي بزرگ تاريخ سينما» به مناسبتش به اين دو برادر فيلمنامه نويس اختصاص داده شده؛ تلقين.
در اين مجموعه نه فقط به اين نوآوري ها و مرزگشايي ها، که به ايده هاي مضموني و مؤلفه هاي مشترک و مفاهيم تازه در قصه هاي برادران نولان هم پرداخته ايم. کريستوفر و جاناتان، نويسنده هاي هزاره جديد هستند. روزگاري که انسان بيش از هميشه باورش شده آن چه درباره مرز زمان و ماده برايش گفته اند، افسانه اي بيش نبوده. افسانه هاي قديم، واقعيت هاي دنياي امروز ماست.
امير قادري
جايگاه برادران نولان در سينماي امروز
عدم قطعيت در دنيايي که ديگر به قهرمان هم نيازي ندارد
کريستوفر و جاناتان نولان حالا ديگر نام هاي مهمي در صنعت سينماي دنيا به حساب مي آيند و موفقيت پي در پي فيلم هايشان مي تواند دليل قانع کننده اي براي اثبات اين ادعا باشد. در اين ميان نقش کريستوفر نولان، با توجه به کارگردان بودنش، طبعاً خيلي بيشتر از برادر کوچکش جاناتان است، اما نبايد به همين سادگي از نقش جاناتان نولان در شکل گيري فيلمنامه فيلم هايي چون يادآوري (2000)، حيثيت (2006) و شواليه تاريکي (2008) گذشت. به ويژه فيلمنامه بديع و نبوغ آميز يادآوري که با آن شيوه روايت پيچيده و نوآورانه اش توانست نقش مهمي در موفقيت برادران نولان، آن هم در ابتداي مسير حرفه اي شان ايفا کند. فيلمنامه اي که منبع اقتباسش داستان کوتاهي به قلم جاناتان نولان بود.
اما آن چه بيش از هر چيز در فيلم هاي اخير کريستوفر نولان خودنمايي مي کند، ساخت آثار پرهزينه، اما حاوي مضامين و سلايق شخصي است. نولان به هر حال آن قدر اعتبار به دست آورده که بتواند استوديوهاي بزرگ هاليوودي را راضي کند که اجازه دهند فيلمي مانند تلقين (2010) را کارگرداني کند. البته او حواسش هست که مضامين مورد علاقه اش را چگونه با اکشني خوش ساخت همراه کند و از اين طريق بتواند موفقيت فيلم هايش را در گيشه نيز تضمين کند. و اين همان نقطه اي است که به نظرم نقش کريستوفر نولان به عنوان فيلمنامه نويس بسيار مهم و حياتي جلوه مي کند. کريستوفر نولان خيلي خوب بلد است که دغدغه ها و مفاهيم مورد علاقه اش را در ميان صحنه هاي اکشن و حادثه اي جاي دهد، و اين ويژگي در درجه اول در فيلمنامه هايي که او مي نويسد لحاظ مي شود. در وقع او با اين شيوه توانست نفسي تازه به فيلم هاي سوپر قهرماني و پرهزينه هاليوودي بدمد و آن ها را وارد فاز جديدي از خلاقيت کند. براي نمونه ايده مسلح بودن ضمير ناخودآگاه افراد و مقاومت آن ها در برابر عوامل بيگانه در فيلم تلقين، چيزي جز بهانه اي براي به تصوير کشيدن صحنه هاي اکشن بيشتر و افزايش ميزان تعليق فيلم نيست، اما کريستوفر نولان فيلمنامه نويس مي داند که بايد چنين ايده اي را به گونه اي به کار ببرد که به بکر بودن ايده اصلي فيلمنامه ضربه اي وارد نشود و آن را ضايع نكند. اين اتفاق در فيلمنامه شواليه تاريکي، که در نوشتن آن جاناتان هم در کنار کريستوفر حضور داشت، نيز به خوبي نمود پيدا مي کند. در اين فيلم شاهد اين هستيم که برادران نولان با رعايت اکثر قواعد معمول يک فيلم با محوريت شخصيت «بت من»، مضامين مورد علاقه خود را نيز وارد آن مي کنند و بدين ترتيب شواليه تاريکي را تبديل به فيلمي مي کنند که نه تنها طرفداراني سنتي سري فيلم هاي بت من، بلکه بسياري از افرادي را که اصولاً نسبت به فيلم هاي سوپر قهرماني بدبين هستند و آن ها را صرفاً کالاهاي مصرفي مي دانستند، جذب خود مي کند. البته در فيلمنامه هاي کريستوفر نولان هميشه همه چيز آن طور که بايد پيش نمي رود، او گاهي آن قدر در پي تحت تأثير قرار دادن و شگفت زده کردن تماشاگر است که ناخودآگاه به روح فيلمش آسيب مي رساند. اتفاقي که در حيثيت به وضوح رخ مي دهد. حيثيت دقيقاً مانند يکي از همان تردستي هاي چشم نواز شعبده بازي است که وقتي رازش را مي فهمي، ديگر براي ديدنش شوق و رغبتي نداري. حيثيت فيلمي است که تمام جذابيتش در گرو گره گشايي پاياني اش است و به همين دليل است که ديگر نمي تواند در ديدارهاي بعدي مخاطب خود را به وجد بياورد و فيلم از همين نقطه است که ضربه مي خورد و با وجود جذابيت هايي که دارد، نمي تواند از سطح يک فيلم خوب معمولي فراتر رود. اين علاقه فراوان به فريفته کردن مخاطب، افتي است که کريستوفر نولان هنگام نوشتن فيلمنامه هاي تلقين و يادآوري تا حدي از آن در امان مانده است.
شخصاً فيلمنامه هاي اين دو فيلم – تلقين و يادآوري – را مهم ترين دستاوردهاي نولان در عرصه فيلمنامه نويسي مي دانم؛ اولي به خاطر همان برقراري تعادل ميان يک ايده بکر و آزموده نشده و قواعد حاکم بر يک فيلم پرهزينه هاليوودي که موجب به ثمر رساندن فيلمي شد که مي تواند در سطوح مختلف مخاطبان خود را درگير و سرگرم کند، و دومي را به خاطر نوآوري تحسين برانگيزش در روايت، که براي کسي که داشت فيلم دوم عمرش را کارگرداني مي کرد، بي نهايت جسارت آميز و جاه طلبانه به نظر مي رسد. يادآوري را مي توان در کنار آثاري چون21 گرم (2003)، برش هاي کوتاه (1993) و پالپ فيکشن (1994) به عنوان نمونه هاي درست و اصيل روايت غير خطي در سينماي دو دهه اخير در نظر گرفت؛ اصالتي که براي اثباتش آزموني بهتر از آني که امير پوريا در مطلبي که براي سه گانه اينارتو / آرياگا (عشق سگي، 21 گرم، بابل) در شماره 364 (تير 86) مجله فيلم عنوان کرده است سراغ ندارم. پوريا در آن مطلب مي نويسد: «اگر بتوان داستان فيلمي را بدون شکست زمان يا تعويق ناگهاني فضا و پريدن از جغرافيايي به جغرافيايي ديگر باز گفت، ولي فيلم با عقب و جلو رفتن روي محور زمان، خواسته متفاوت و بديع و روشنفکرانه جلوه کند، اين اجازه و امکان را مي يابيم که در اصالت شيوه روايي اش شک کنيم». براي اثبات سربلند بيرون آمدن يادآوري از چنين آزموني کافي است روايت فيلم را نه آن طور که هست، يعني به صورت معکوس، بلکه خطي و معمول تصور کنيم. آن وقت تمام آن جست و جوها و کارآگاه بازي هاي لئونارد (گاي پيرس) براي يافتن قاتل همسرش، که فرآيندي براي هدف مند کردن و معنا بخشيدن به زندگي اش و قابل تحمل کردن شرايط خاص حافظه اش است، بيهوده و عبث جلوه مي کند و ديگر آن شخصيت غريب او که «حقيقت را نمي خواهد و حقيقت خودش رامي سازد» شکل نمي گيرد. و علاوه بر همه اين ها، در صورت استفاده از روايت خطي، ديگر مخاطب هم مانند شخصيت اصلي فيلم درگير فرآيند «يادآوري» و درگير شدن با حافظه کوتاه مدت نمي شود؛ اتفاقي که اکنون و با برگزيدن هوشمندانه چنين شيوه روايتي توسط برادران نولان، کاملاً رخ مي دهد و باعث درک و همذات پنداري بيشتر مخاطب با رفتار غريزي لئونارد در برخورد با وقايعي که در اطرافش رخ مي دهد مي شود.
بررسي وجوه مشترک فيلمنامه هاي برادران نولان
o عشق / حسرت و گناه
o واقعيت / مجاز
o قهرمان / ضد قهرمان
سرچشمه هاي مضموني فيلمنامه هاي نولان
به خودت و قضاوتت اعتماد کن ...
روزگاري خودم هم دچار همين عادت بودم، ولي بعداً به اين نتيجه رسيدم که وقتي فيلمنامه را با جزئياتش مي داني، لذتي را که بايد از تماشاي فيلم نمي بري. من از طرفداران پروپا قرص سگ هاي انباري تارانتينو بودم و قبل از ديدن پالپ فيکشن فيلمنامه اش را خواندم، اما واقعاً از کرده ام پشيمان شدم. هرچند باز هم فيلم غافل گير کرد، چون تأثيرگذاري اش با فيلمنامه قابل مقايسه نبود، ولي کلاً اين کار مثل باز کردن پيش از موعد کادوي کريسمس است. کنجکاوي تان برطرف مي شود، ولي وقتي کريسمس فرا مي رسد، ديگر چيزي براي کشف کردن وجود ندارد. به عنوان تماشاگر هيچ چيز را بيش از اين دوست ندارم که در سينما بنشينيم، منتظر شوم چراغ هاي سالن خاموش شود و بدون هيچ زمينه اي فيلم را روي پرده ببينيم. به عنوان فيلم ساز هم تمام تلاشم را مي کنم فيلمم را دور از چشم خبرنگاران و مردم بسازم.
کريستوفر نولان
صحبت از فيلمنامه نويس و کارگرداني است که اگر مجبور باشيم تنها يک صفت برايش به کار ببريم، بي هيچ درنگ، جاه طلبي اش به ذهنمان خطور مي کند. نولان يک جاه طلب تمام عيار است و اين جاه طلبي در يکايک فيلم هايش به چشم مي خورد. رشد تصاعدي او که هر فيلمش هم به لحاظ فرم و هم به لحاظ محتوا چندين پله بالاتر از آثار ديگرش است، او را به جايگاهي رسانده که در 40 سالگي با فيلم سازي چون کوبريک مقايسه شود و اگر اجازه دهيد، مي خواهم پا را کمي فراتر بگذارم و بگويم نياز امروز سينما به نولان به مراتب بيشتر از کوبريک است. طرفداران کوبريک بعد از خواندن اين جمله احتمالاً يا قيد خواندن بقيه مطلب را مي زنند يا اخم هايشان در هم رفته و زير لب جملاتي نثار نگارنده مي کنند. نخست بگويم که مقايسه اين دو فيلم ساز بزرگ در اين مجال نمي گنجد و خود بحث مفصلي مي طلبد. اما در حد چند جمله بايد بگويم ميان اين دو فيلم ساز يک تفاوت اساسي وجود دارد و آن جنبه سرگرم کننده آثار نولان است. نولان يک قصه گوي ماهر است و هنرش در اين است که پيچيده ترين مفاهيم را (با وجود تمامي زودگذري، ناپايداري، سياليت، پراکندگي و اختلاط هاي موجود در بطن آثارش) به گونه اي روايت مي کند که عامه مردم فارغ از اين که علاقه اي به پيچيدگي مضامين عميقش داشته باشند يا نه، همراه داستانش مي شوند، اما کوبريک همواره غرق در مفاهيم فلسفي ذهنش بود و بيشتر از اين که به جنبه سرگرمي آثارش توجه کند، در پي سبک، سنگين کردن دغدغه هاي فلسفي اش بود. البته بگويم اين قياس به هيچ وجه به معناي اين نيست که نولان بهتر از کوبريک است. موضوع درباره ضرورت هاي جهان جديد يا به قول جوکر همان درک روح زمان است. قبل از خواندن درس هاي نولان، پيشاپيش بگويم که به دليل علاقه مفرط نگارنده به فيلم شواليه تاريکي بيشتر مثال ها از اين فيلم انتخاب شده است. راستي مي دانستيد نولان فيلم ساز واقعي را کسي مي داند که از آزادي لذت ببرد.
حال بخوانيد درس هايي را که مي توان از شخصيت هاي نولان آموخت.
درس اول: حقيقت آن چيزي است که تو مي سازي
و اين گونه است که نولان با تبحر مثال زدني اش رؤيا را حقيقي تر از هر واقعيتي نشان مي دهد.
درس دوم: برخي خاطرات بهتر است فراموش شوند
درس سوم: سرنوشت ابدي هستي، جدال هميشگي خير و شر است
حال مي خواهم يک راست بفرستمتان به سکانس درخشان شواليه تاريکي و گفت و گوي بت من و جوکر. آن جا که بت من از جوکر مي پرسد: «براي چي مي خواهي مرا بکشي؟» و هيت لجر خنده اي سر مي دهد و مي گويد: «آخه من بدون تو چي کار کنم؟ تو منو کامل مي کني.» در ادامه اين گفت و گو بت من، جوکر را زباله اي خطاب مي کند که به خاطر پول آدم مي کشد، اما چند دقيقه بعد ما جوکر را مي بينيم که با آتش زدن پول ها خطاب به تبهکاران اطرافش مي گويد: «همه نگراني شما پوله ... اين شهر به يک تبهکار بزرگ تر احتياج داره.»
«جوکر» يک آنارشيست به تمام معناست، انگيزه اي ندارد و چيزي ارضايش نمي کند و همين بي قانوني اش است که به برگ برنده اش در مقابل يک «آرمان گراي قانون مدار» بت من تبديل مي شود. او نه دغدغه پول دارد، نه مقام و نه حتي عشق. (مشکلي که بت من با آن مواجه است.) او تنها مي خواهد نابودي گاتهام (که مي تواند نمادي از کل جهان باشد) را نظاره کند. هدفي که در انتها به آن مي رسد. گفت و گوي بت من و آلفرد را به خاطر آوريد:
بت من: اون سارق مسلح جنگل تو برما، گرفتيش؟
آلفرد: آره.
بت من: چطوري؟
درس چهارم: يا مثل يک قهرمان مي ميري يا آن قدر زنده مي ماني تا مي بيني يک تبهکار شده اي
درس پنجم: همه براي دانستن راز بهت التماس مي کنند، ولي همچنين که رازت را بهشان لو دادي، ديگر برايشان ارزشي نداري
طرح معما در فيلمنامه هاي کريستوفر نولان
پروسه حل معما
يکي از مهم ترين ويژگي هاي کريستوفر نولان در تمامي هفت فيلم بلندي که تاکنون ساخته، طرح معماست. طرح و گشايش معما در خلال پيرنگ داستاني و عبور از مسير حل اين معماها با شيوه هايي هوشمندانه بدون آن که پاسخي نهايي براي تماشاگر به جا بگذارد يا براي او حکمي قطعي صادر کند، همواره از دغدغه هاي جدي کريستوفر نولان و برادر فيلمنامه نويسش جاناتان (که در نگارش متن برخي فيلم هاي او همکاري داشته) بوده است.
نولان پيچ هاي اصلي داستان خود را به گونه اي طرح مي کند که با کنار هم نهادن قطعات آن مي توان به نتيجه اي ظريف، از پيش فکر شده و هنرمندانه رسيد. نولان شطرنج بازي ماهر است که با هر فيلمش ضمن آن که تماشاگر عادي را با جلوه هاي خيره کننده سرگرمي از جنس هاليوود سرگرم و راضي نگه مي دارد، در لايه دوم تماشاگر هوشمند و جدي تر فيلم را به هزارتويي پيچيده و غامض اما داراي راه حل منطقي دعوت مي کند. نحوه طرح معما و چگونگي ابراز و ارائه آن است که وجهي متمايز و متفاوت به آثار اين فيلم ساز انگليسي تبار مي بخشد. نولان اين مهارت و تسلط بر مديوم سينما و اصول فيلمنامه نويسي را دارد که در هر فيلم شيوه روايتي متفاوت، از کليشه هاي تثبيت شده و ابدي روايت گرفته تا نوگرايي هاي فرمي را دست مايه کار قرار دهد. اما همواره در بطن فرم هاي گوناگون، به دنبال راه کارها و امکاناتي مي گردد تا تماشاگر را به ضيافت حل يک چيستان در قالب داستاني سرگرم کننده دعوت کند. اين گونه است که نولان را به عنوان فيلم سازي مي شناسد که فيلم هايي هاليوودي و با تمامي مؤلفه هاي تعريف شده و جا افتاده آن به ويژه داستان گويي و سرگرم کنندگي مي سازد، اما در عمق همواره گوشه اي از جنبه هاي تاريک و سياه روح بشري را به عنوان گوهر اصلي قصه گرفته و با تبديل آن به شبکه اي متقاطع و منطقي از چرخه علت و معلولي، معمايي طرح مي کند که هويت بشري و اصالت خلقت او را به چالش مي کشد. هر فيلم نولان را هنگام نخستين بار تماشا به دادگاهي در مقابل وجدان شخصي يافته ام. از اين منظر تفاوتي ميان پروژه هاي پرهزينه و فيلم هاي تجربي و مستقل اين فيلم ساز ديده نمي شود.
بازي هاي روايتي در تمامي فيلم هاي نولان وجهي غالب و برجسته دارد. گاه مثل يادآوري شيوه روايت معکوس و نيم دايره اي را تجربه مي کند و زماني همچون فيلم هايي چون حيثيت و نخستين فيلم بلند و سياه و سفيدش تعقيب روايت غيرخطي را دست مايه کار قرار مي دهد. يکي از روش هاي اصلي طرح معما در فيلم هاي نولان، توهم توطئه در ذهن قهرمان داستان است؛ توهم هايي که گاه به واقعيت نزديک اند و گاه فاصله اي بعيد با آن دارند. همه قهرمانان آثار نولان از نويسنده فيلم تعقيب گرفته، تا لئونارد در يادآوري و حتي کاب در تلقين مورد خيانت آدم هاي دور و نزديک قرار گرفته اند. حسن کار نولان در اين است که برخلاف بسياري از همتايانش اين معماها را به رخ تماشاگر نمي کشد. با نخستين بار تماشاي فيلم هاي او هرگز درنمي يابيد که توطئه اي مخفي در حال وقوع است و معمايي در حال طرح. تازه در پايان يا دست کم اواخر فيلم است که رابطه ها را با يکديگر درک مي کنيم و با کنار هم قرار دادن اين تناسب هاي رياضي، هندسي و يا منطقي مي توان به نتايجي مستدل و هوشمندانه رسيد.
در نخستين فيلم بلند و 70 دقيقه اي نولان يعني تعقيب بار اصلي بر دوش روايت غيرخطي داستان قرار گرفت که کليد حل معما را در اختيار مخاطب مي گذاشت. دومين فيلم نولان يعني يادآوري به نقطه عطفي در فرم هاي روايتي مدرن تبديل شد که بعدها فيلم هاي پرشماري به گرته برداري از آن دست زدند. اما پيش گامي يادآوري در اين عرصه آن را به مثالي آکادميک درباره روايت کاملاً معکوس تبديل کرده است. يادآوري به شکلي نيم دايره قصه اي پيچيده را روايت مي کرد. سپس اندکي بر طول اين نيم دايره مي افزود و دوباره از آخر به اول به تصوير مي کشيد. هر بار فرازي تعيين کننده و نکته اي حياتي که تازه به ياد مردي که حافظه کوتاه مدت خود را از دست داده بود مي افتاد، بر طول اين نيم دايره معکوس افزوده مي شد تا در پايان و با يادآوري آخرين نکته اصلي در پيرنگ روايت اين نيم دايره هاي تکثير شده به دايره اي کامل و بسته ختم مي شدند که داستان و به تبع آن معما را کامل مي کرد.
شايد بي خوابي تنها فيلم نولان باشد که درآن از فرم روايت کلاسيک به عنوان بستر طرح معما در قالب پيرنگ روايتي استفاده شده است. اين بار تسلط بر اجرا به ويژه در القاي فضاي سرد و کسالتبار قصه به وجه غالب پيرنگ روايتي فيلمنامه بدل شد و معماي خود را به شکلي کاملاً سرراست بيان مي کرد. اين بار شيوه طرح توطئه و تبيين معما نبود که اهميت داشت. چرا که از همان آغاز معلوم بود مجرم کيست و تماشاگر تمامي روند پنهان کاري اين شخصيت را مشاهده مي کرد. آن چه در اين فيلم براي نولان جذاب مي نمود، نحوه حل معما در ذهن تماشاگر بود. اين که وقتي فيلم را ديدي، از اين که پروسه حل معمايي را ديده اي لذت ببري. لذت از پروسه طرح معما را در فيلم هاي قبلي و بعدي نولان مي توان تجربه کرد.
بت من آغاز مي کند يک پروژه کلاسيک و دنباله اي بر داستاني بارها گفته شده بود که به نظر نمي رسيد جاي کار فراواني به نولان براي ارضاي بلندپروازي ها و تجربه گرايي هاي او بدهد. اما نولان اين بار هم از پا ننشست و کوشيد پيش فرض ها و قراردادهاي ذهني تماشاگر در مقابله با شخصيت هاي شناخته شده قصه بت من را تغيير دهد. شخصيت ها به گونه اي تصوير شدند که پيش از اين کسي تصور آن ها را قالب پرسوناژهاي اصلي حماسه بت من نمي کرد. بت من آغاز مي کند هرچند در رديف بهترين فيلم هاي خالقش نيست و طرح معما در آن کم رنگ تر از هميشه به چشم مي خورد، اما همچنان ويژگي هايي از جهان سينمايي جا افتاده نولان را در خود دارد. بت من آغاز مي کند هرچند ادامه منطقي کارنامه سينمايي نولان به نظر نمي رسد، اما در هر حال دور از مؤلفه هاي سينمايي او نيست.
اما حيثيت در نقطه مقابل بت من آغاز مي کند مي ايستد. پروژه اي کاملاً نولاني که در آن طرح معما در ساختار روايتي نامتعارف بخش عمده اي از جذابيت فيلم را رقم زده است. فيلمنامه دقيق و پرجزئيات حيثيت در روايت قصه اي معماگونه در بستر اجراي فوق العاده اي از انگلستان عصر ويکتوريا، نولان و شيوه داستان گويي اش را تثبيت کرد و طرفداران ويژه اي را براي اين سينما فراهم آورد. حيثيت هم مانند آثار نولان پيش از بي خوابي فرم هاي متعارف روايتي را به چالش مي کشيد، اما مضمون و محتواي غني تري هم داشت و به همين سبب بيشتر به چشم آمد. نولان ديگر راه کنار آمدن با تمايلات تجاري استوديويي به موازات حفظ دغدغه ها و روش هنرمندانه شخصي را دريافته بود و حالا با بودجه هاليوود، فيلم هاي «خودش» را مي ساخت و همچنان معما طرح مي کرد.
همين موفقيت باعث شد تا نولان وقتي با دنباله اي ديگر با ماجراي بت من روبه رو شد، ديگر مثل بت من آغاز مي کند راه ساده و دلخواه استوديو را نرفت، بلکه نسخه اي شخصي و کاملاً متمايز از داستان شواليه تاريکي را ارائه داد که ساخت اين چنيني آن تنها از آدمي با ذهنيات و توانايي هاي کريستوفر نولان برمي آمد. نولان با نواختن بار طرح معما بر دوش شخصيت جوکر در داستان هاي بت من، شأني هم تراز و حتي بالاتر از شخصيت اصلي دوگانه بروس وين (بت من) قائل شد.
اما فيلم تلقين را مي توان نقطه اوج داستان سرايي و طرح معما در آثار نولان دانست. تلقين را مي توان تحولي ويژه در سينماي علمي – تخيلي ارزيابي کرد. فيلمي که در آن معما در سه لايه مطرح مي شود. ماجراي خواب و امکان نفوذ به لايه هاي چندگانه آن دست مايه اي براي نولان شد تا بار ديگر معماهاي خود را در حرفه اي ترين سطح ممکن مطرح کند. تأکيد نولان روي طرح معما در اين فيلم پس از پايان تماشاي نخستين بار اين اثر تماشاگر را به وجدي شخصي مي رساند که از عناصر و عوامل اصلي جذابيت سينما به شمار مي رود.
گفت و گو با کريستوفر نولان درباره فيلمنامه هاي آثارش
مردم آلوده مي شوند
اغلب گفت و گوها با کريستوفر نولانِ کارگردان انجام مي شود و نه نويسنده. به همين خاطر يافتن پرسش و پاسخ هايي که او در آن ها درباره نوشتن فيلمنامه هايش صحبت کرده، کار بسيار سختي بود. آن چه مي خوانيد، از ميان حدود 20 گفت و گو با نولان دست چين و بر حسب عنوان فيلم ها، کنار هم گذارده شده. اگر موقع خواندنشان پراکندگي حس مي کنيد، به همين دليل است.
از چه زماني و چگونه مجذوب سينما شديد؟
شما به اين نکته اشاره کرديد که از کودکي عاشق سينما بوديد. عده اي از کارگرداناني را که کارشان بر تفکر و احساسات شما مؤثر بوده نام ببريد.
يادآوري داستان بي نظيري دارد. منبع الهام اين فيلم چه بود؟
شما هميشه با روش خاص خودتان به سراغ ساخت فيلمي مي رويد يا مي گذاريد داستان با نيروي بالقوه خودش در ايده پردازي پيش برود؟
به عبارت ديگر همانند کار فردي است که به تحقيق در باب موارد معين مي پردازد و به دريافت و چيدن قطعات پازل علاقه دارد؟
و يا حتي ارزيابي خاطرات؟
اما به نظر مي رسد که اين تنها راه ممکن براي روايت داستان است. چرا که هر روش ديگري مي تواند همه چيز را کنار بگذارد.
حيثيت داراي داستان يگانه اي است که در لندن مي گذرد و در مورد کشمکش هاي موجود ميان دو شعبده باز در قرن بيستم است. ايده اين فيلم از کجا نشئت گرفت؟
آيا شما هميشه خودتان فيلمنامه تمام آثارتان را نوشته ايد؟
چالش هاي شما در توسعه داستان شواليه تاريکي چه بود؟
پس اين انتخاب اخلاقي واقعاً دغدغه اصلي شما بود؟
ارتباط شما با داستان شواليه تاريکي قديمي چگونه بود؟ کميک اورجينالي که به نظرم کاملاً شکل گرفته است. در حالي که شما کاملاً اين وجه را کنار گذاشته ايد.
شواليه تاريکي فيلم به شدت سياهي است.
که البته در برهه اي سياه از کشور ما نيز ساخته شده و فکر مي کنم اين مهر تأييدي است بر اين که بسياري از تم هاي فيلم مطابق همان ساخته شده اند. داستان سيري است در اين باب که چگونه در ادوار تاريخ، هميشه قهرمانان مبدل به تبهکار مي شوند، اگر مدت زيادي را در رأس امور بگذرانند. ايده اصلي اين است که در نهايت ما مردم هستيم که از قهرمانمان روي برمي گردانيم.
به نظر مي رسد که شما قصد داريد نظرتان را در مورد ناممکن بودن قهرمان پروري در دنياي شيطان صفتانه امروز بيان کنيد. چرا که هر قهرماني ناخواسته با يک سري انتخابات غيرقابل تصور مواجه خواهد شد و با يک انتخاب ساده، قهرمان مبدل به هيولا مي گردد.
چگونه ايده تلقين به ذهنتان خطور کرد؟
فرآيند ساخت قلمروي رؤيا در تلقين با ساخت دنياي حقيقي فيلم هاي بت من قابل مقايسه هست؟
جايي خواندم که طرح فيلم تلقين را هنگامي که درگير بي خوابي بوديد به وجود آورديد. مي توانيد بگوييد چگونه هنگامي که فيلمنامه را نوشته بوديد، ساختار آن تغيير پيدا مي کرد؟
تلقين اولين فيلم عظيم شماست که براساس ايده هاي شخصي تان ساخته شده. اين که ايده خودتان منبع ساخت اثر باشد، در مقابل اين که براساس ايده فردي ديگر اين کار را انجام دهيد، چه تفاوتي دارد؟
شنيده ام که آرشيو غول پيکري از دي وي دي هاي سينمايي را در يکي از دفترهاي تان جمع کرده ايد. هيچ وقت به آن ها رجوع کرده ايد؟
شما فيلمي در باب رؤيا (تلقين) ساخته ايد و آن فيلم را نديده ايد؟!
فکر مي کنيد اين چه معنايي مي دهد؟
آيا اوضاع براي ساخت فيلم بت من بعدي شما مهياست؟
اما کمپاني برادران وارنر زمان اکران فيلم را سال 2012 اعلام کرده. حتماً قرار است چيزي تحويل آن ها بدهيد.
من به آن ها اجازه نمي دهم که روز خاصي را در 2012 براي اکران معين کنند و بخواهند به همان شکل قبلي عمل کنند. آن ها مرا به اندازه کافي مي شناسند و مي دانند پروسه کاري من به چه شکل است. من هر فيلم را در يک زمان معين مي سازم، اين از ناتواني من است. هنگامي که شروع مي کنم درباره اين فيلم کار کنم، به دنبال اين خواهم بود که قدم بعدي چيست. من با برادرم – جاناتان – کار مي کنم. او همکار فوق العاده اي است و سال ها با من همراه بوده.
پس جاناتان بالاخره فيلمنامه را تمام کرده؟!
آيا بت من يک قهرمان است؟
اما او ارزيابي مي کند. عدالت يک ارزش است، حتي براي بت من. آيا او واقعاً ايثارگر است يا آيا او به دنبال نوعي از زندگي است که نداي وظيفه را به او گوشزد کند؟
نگاهي به معناي قهرمان در آثار کريستوفر و جاناتان نولان
آخرين مردان مقاوم ...
يا مثل يه قهرمان مي ميري يا اين قدر زنده مي موني تا خودت رو ببيني که تبديل به يه تبهکار فاسد شدي.
ديالوگي از بت من – شواليه تاريکي
در ميان فيلم سازان و فيلمنامه نويسان سينماي نوين آمريکا، کمتر کسي را مي توان يافت که به ترکيبات درستي براي خلق پرسوناژي که از آن با عنوان قهرمان منفعل ياد مي کنند، دست يافته باشد. شايد بتوان در اين عرصه، سه فيلم ساز و فيلمنامه نويس پيشکسوت را در محور قرار داد. جوئل و ايتن کوئن، برادران ملقب به نابغه کوئن، مارتين اسکورسيزي و البته مهم ترين آن ها، مايکل مان، فيلم سازاني هستند که همواره در آثار خود، شمايلي را از قهرمان اصلي خود خلق مي کنند که در ظاهر، تفاوت هاي بسياري را با يک قهرمان ايده آل دارند، اما همگي، انسان هايي هستند که سيري غريب را براي کامل شدن طي مي کنند، سير قهقرا تا رستگاري را.
علاوه بر کساني که از آن ها نام برده شد، در 12 سال گذشته، فيلم سازي ظهور کرده که به همراه برادر خود، در آفرينش شخصيت هاي قهرمان گونه، تبحر غريبي را به معرض نمايش گذاشته و نام خود را به عنوان يکي از مهم ترين افراد اين گروه از فيلم سازان، به ثبت رسانده است.
کريستوفر نولان بريتانيايي به همراه برادرش، جاناتان نولان در عرصه فيلمنامه نويسي، همواره در آثار مخلوق خود، قهرماناني را نشانمان مي دهند که هر کدام به شکل خاص خود، انسان هايي مطرود و درک نشده در ميان اجتماع خشن پيرامونشان هستند. اين قهرمانان، اکثراً از خصيصه هاي فکري سود مي جويند که توسط افراد اجتماع، قابل درک نيستند، اما مبدل به انگيزه اي مي گردند براي حفظ بقاي اين مردان. قهرمانان مخلوق برادران نولان، اکثراً انسان هايي هستند که طي مسير اوديسه وار خود، به تعريف جديدي از هويتشان مي رسند و در نهايت، با وجود اين که همچنان براي انسان هاي پيرامون خود کشف نشده باقي مي مانند، مبدل به شمايلي خاکستري مي گردند که سرانجام، همان سير معروف قهقراي رستگاري را – ولو با مرگ – با آرامش و رضايتي نسبي تجربه مي کنند و ماجراجويي هاي خود را به پايان مي رسانند.
مردان خاکستري مخلوق برادران نولان، غالباً انسان هايي هستند که در برهه هايي از زندگي خود، دوست مي داشته اند که همانند هر انسان ساده ديگري زندگي کنند، عشق بورزند، بياموزند و خدمت کنند، اما هر بار، با خشونتي بيش از دفعات پيشين، سرکوب شده اند و حال، تنها مردماني هستند که سعي مي کنند در سايه باشند، از انسان هاي غريب اجتماعشان فاصله بگيرند و نوع جديدي از حيات را تجربه کنند. اين مردان را، مي توان با دو خاستگاه متفاوت دسته بندي کرد.
دسته اول: زخم خوردگاني از اتفاقات ننگين گذشته ...
در بت من آغاز مي کند بروس وين، يک اشراف زاده متمول است که در کودکي، در شهري آکنده از گناه با نام گاتهام، پدر و مادر عزيزش را در کوچه اي باريک و توسط يک دزد خرده پاي الکلي، آن هم براي مشتي پول، از دست مي دهد و حال، دستگاه قضايي فاسد زادگاهش، پس از چندين سال قاتل منفور را تبرئه مي کند. پس اين جا نيز مانند يادآوري، بروس پس از مشاهده اجتماع فاسد، به انساني سست عنصر مبدل مي گردد که خود، همانند لني، اسلحه به دست مي گيرد تا عدالت را با دستان بزدل خويش رقم زند. قهرمان خاکستري اما از جايي که از سوي محبوب خود، انساني بزدل خوانده مي شود، به دنبال يافتن زندگي آرماني خويش، از جامعه فاسد گاتهام فاصله مي گيرد، معتکف کوه و بيابان مي شود و در نهايت، پس از سير و سلوکي سازنده، خود را در مقام سمبلي مي يابد که به عنوان يک انسان، توانايي نجات مردم زادگاهش را ندارد، اما با اين شمايل اساطيري، شايد بتوان اميدي به بازگشت گاتهام از ظلم و فحشا داشت. پس بروس وين، شواليه تاريکي گاتهام مي شود و نام خود را از بزرگ ترين وحشت زندگي اش وام مي گيرد؛ خفاش. و اين نام گذاري نه براي يادآوري ترس هميشگي، بلکه براي تقسيم آن با دشمنان بدسيرت زادگاهش است. قهرمان برادران نولان اما از جنس ابرقهرمان هايي نيست که همواره شاهد حضور افسانه اي گاهي مضحک آن ها در آثار سينماي بدنه هاليوود بوده ايم، بلکه انساني است عادي که تنها با توجه به خاستگاه متمولانه خانواده اش، توانايي تملک ابزار فوق تخصصي را دارد که زماني ابزار سري ارتش آمريکا محسوب مي شده اند. بدون اين ها، بروس وين همان انسان عارفي است که اکنون زندگي خود را به گونه اي ديگر تفسير مي کند و در پي مبدل ساختن گاتهام، شهر فساد و گناه، به اتوپيايي زبانزد است. او قرار نيست کار خارق العاده اي انجام دهد، تنها کارش، تزريق اميد به جامعه بي روحش است. جامعه اي که نياز مبرمي به منجي دارد و ابرقهرمانش را با کارهايي که مي کند مي شناسد، نه با نامش.
مرد اول گاتهام، در دومين بت من برادران نولان، شواليه تاريکي، قانون مهم زندگي خود را نقض شده مي بيند. قهرمان بزرگ، که مبدل به گودويي افسانه اي براي مردمان نااميد گاتهام شده بود، در مي يابد که اين مردم، با سمبل هاي اساطيري نيز نجات يافتني هستند. کريس و جاناتان نولان، ديدگاه نوميدانه بشر امروز را به جوامع ظلم زده قرن 21، از دل افسانه اي فانتزي، مبدل به يک حديث نفس عميق براي هر انساني مي گردانند و اين، با افزودن ضدقهرماني هرج و مرج طلب با نام جوکر به پاره خط بت من – گاتهام، به شکل غريبي ميسر مي شود. جوکر به همراه گاتهام و البته ابرقهرمان خاکستري اش، سه ضلع مثلثي را تشکيل مي دهند که در دوري باطل اما پر افت و خيز، يکديگر را تکميل مي کنند. همان گونه که خود مي گويد، اين مثلث بدون هر يک از اضلاعش، لطف چنداني ندارد و مستحق نابودي است و اين گونه است که مردي به ظاهر شيرين عقل، اما با منطقي فوق العاده محکم در پس ظاهر خندان و بي غم خود، حقيقت عريان را از پيش چشمان مردمان گاتهام کنار مي زند و ثابت مي کند که همين مردم متمدن نيز روي يکديگر را خواهند دريد. و براي تحقق اين وعده بزرگ ترين انسان هاي هر جامعه اي نيز مبدل به وسيله اي براي توجيه هدف مي گردند.هاروي دنت قهرمان، که شواليه سفيد ناميده مي شود، با از دست دادن تنها عشق زندگي خود، مبدل به هيولايي دوچهره مي گردد که همانند لني در يادآوري، خود اسلحه را به سوي مسببان اصلي نابودي خويش مي گيرد تا سوختن دنيا را همچون جوکر نظاره گر باشد، تا ثابت کند که بهترين انسان هاي زمين نيز قابليت فساد دارند. هرچند که برادران نولان، در نهايت کورسويي از اميد را به قيمت نابود شدن هويت اسطوره اي بت من، برجاي مي گذارند، اما هدف و نتيجه مهمي که نصيب تماشاگر مي گردد، پيروزي يأس و نااميدي و موفقيت جوکر براي همان هُل کوچک جامعه به سوي پرتگاه بي ثباتي و آنارشيسم است. اين ديدگاه هولناک برادران نولان، موجب گرديد که در تجربه اي عجيب، ضدقهرمان هولناک آن ها، مبدل به مرد اول فيلم شود و بت من را به صورت علني زير سايه خود نگه دارد. هرچند که بت من، در سکانس پاياني، ترجيح مي دهد خود همان روي سوخته چهره هاروي دنت، شواليه سابقاً سفيد گاتهام باشد و تمام اتهامات را گردن گيرد، هرچند که گاهي نياز باشد مردم نتيجه ايمانشان را دريافت کنند، در نهايت، بايد پذيرفت که مردمان جوامع امروزي، در دنياي تکنولوژي زده و مالامال از ظلم خود به قدري مغروق اند که حتي قهرمان محبوبشان را نيز فراموش مي کنند. بت من، ديگر قهرمان برادران نولان است که منجي موفقي نيست، هرچند که خود را نماد عدالت مي داند، اما در نهايت شکستي سنگين را همچون لئونارد در يادآوري که با مرگ همسر فراموشي را بر هشياري ارجح دانست، متحمل مي گردد و درکش مي کند. بت من نولان ها، يک قهرمان نيست، چرا که مردمان زادگاهش شايسته او هستند، اما در حال حاضر نيازي به او ندارند.
در اين ميان اما دو اثر – که مي توان اين دو را بهترين فيلمنامه هاي مخلوق آن ها نيز دانست – تفاوتي ماهوي با سايرين دارند و نگاه برادران نولان اينجا به قهرمانانشان، با ديدگاهي شکاک درمي آميزد و به صورت علني هويت دوست داشتني اين مردان را، براي تماشاگر با ترديد مواجه مي کند. در اين آثار، شخصيت هاي محوري خود به همان اندازه در سياهي زندگي آکنده از حسرت و کينه شان مقصرند که جامعه بي رحم و فاسد پيرامونشان. در حيثيت، آلفرد بوردن و رابرت انجير، دو شعبده باز شهير خيابانهاي لندن، با گذراندن تجربه اي مهلک در گذشته – که منجر به مرگ يکي از عزيزان آن ها مي گردد – رفاقتي قديمي را مبدل به کينه اي حل ناشدني مي گردانند و يکديگر را تا مرز قهقرا پيش مي برند. دو قهرمان اصلي اين جا، وجهه شريف خود را کاملاً از دست داده اند و تنها سايه اي هستند از شعبده بازهايي بزرگ که با هر حقه خود، مردم را به شگفتي و تحسين وا مي دارند. همين قهرمانان سياه بيش از آن که با بي توجهي ديگران به چنين وضعي دچار شده باشند، با دستان خويش و تفکراتي جاه طلبانه، سيري نزولي را طي مي کنند؛ سيري که در نهايت به مرگ هر دوي آن ها منجر مي گردد. درست همانند همان مرحله سوم ترکيب حقه ها، که در صورت موفقيت مي تواند حيثيت را اعتلا بخشد يا در صورت شکست، او را براي هميشه از ذهن مردم فراموشکار محو گرداند، بوردن و انجير نيز اسير دامي مي شوند که خود گسترده اند. آن ها به حقيقت موعود پي نمي برند، چرا که از فريب خوردن لذت مي برند. شايد از همين روست که اين سخن مدام تکرار مي گردد که آيا دقيق مي نگريد؟ اين جاست که حتي دستگاه هاي ساخته تسلا، دانشمند کم فروغ آن روزگار نيز دردي را دوا نمي کند و برعکس، هر دو شخصيت اصلي داستان را يک قدم به سقوط نهايي نزديکتر مي گرداند. سفر اوديسه وار انجير براي پي بردن به راز کار بوردن، مهر تأييدي است بر اين که قهرمانان متفاوت نولان، نه تنها همانند بت من و لني، به دنبال اجراي عدالت نيستند، بلکه در دريافت مصداق صحيح عدالت، سردرگم اند و هنوز درگير حسادتي اصيل اند که وجودشان را فرا گرفته است. ديدگاه برادران نولان، سيري همگاني مي يابد؛ جايي که با نمايش زندگي دو شعبده باز شهير، مخاطب پيش رويش را به تأملي در ذات زندگي خود وامي دارد.
اين ديدگاه در جديدترين قهرمان مخلوق کريستوفر نولان در تلقين، به اوج خود مي رسد. دام کاب، سارق شهير رؤياي سرمايه داران بانفوذ، يک قهرمان شکست خورده به معناي حقيقي کلمه است. مردي که با اجراي عمليات سنگين تلقين بر ذهن همسر مرحومش، او را وادار به خودکشي کرده، اکنون همين عمليات سهمگين را تنها راه رهايي خود و بازگشت پيش فرزندانش مي يابد. کاب، همانند بوردن و انجير، زخم خورده گذشته تاريکي است که نه تنها خود با دستان گناه آلودش آن را رقم زده، بلکه حال بايد همين احساس گناه مدفون در ژرفناي ناخودآگاه خود را نبش قبر کند و از آن براي نجات زندگي غم بار خود کمک گيرد. قهرمان نولان اين جا نيز از خاطراتي رنج مي کشد که حال و آينده اش را تحت الشعاع خود قرار داده است، مرگ همسر محبوب، آن هم در نتيجه يکي از تجربيات غريب خواب گردي، او را مبدل به موجودي فراري کرده که به اتهام قتل همين همسر دلبندش، محکوم است که از ميهن و فرزندان عزيزش جدا باشد.
در تلقين، تفاوت ماهوي با ساير آثار نولان اين جاست که قهرمان داستان، خود از برهه اي به بعد، مبدل به ضدقهرمان مي گردد. کاب در نيمه ابتدايي فيلم، هنگامي که مشغول جمع آوري اعضاي تيم خواب گردان همراه خويش است، در حکم يک قهرمان جيمز باند مسلک ظاهر مي شود. همکارش را از فراگير شدن درد در ذهنش وا مي رهاند، اعضاي گروه را به کاري دعوت مي کند که هم دستاورد مادي دارد و هم توانايي آن ها را ارتقاء مي دهد و از همه مهم تر، خود را به عنوان مردي کامل به تماشاگر مي شناساند. اما نولان، درست در اولين نقطه عطف داستاني خود و پس از آغاز عمليات تلقين، شمايل اسطوره وار قهرمانش را خرد مي کند و از بطن آن، انسان شکست خورده اي را بيرون مي کشد که خود براي بازگشت به خانه نيازمند منجي است و در عالم واقع حتي طرز کار صحيح با اسلحه را هم نمي داند! مرد اول فيلم، اکنون به خاطر پنهان کردن رازي که مي تواند تمامي اعضاي تيم را به ورطه نابودي بکشاند، بيش از پيش طرد مي شود. اما برايش مهم نيست، چون همان طور که خود مي گويد، تنها چيزي که به آن فکر مي کند، بازگشت به خانه و ديدار عزيزانش است. از همين روست که کامل ترين رستگاري مجموعه آثار نولان، با يکي از تلخ ترين پايان بندي ها رقم مي خورد. سرنوشت کاب هرچند در انتها براي تماشاگر مجهول مي ماند، اما مؤيد خبري خوش است. کاب چه در برزخ ذهنش باقي مانده باشد و چه واقعاً به خانه بازگشته باشد، در نهايت از کابوس هاي هميشگي اش رها شده و با استقبال باز به آغوش رهايي بازگشته. چه اين رهايي با مرگ رقم بخورد و چه با بازگشت به خانه. مهم، رستگاري قهرمان بيش از هميشه شکست خورده نولان است.
دسته دوم: زخم خوردگاني از جاه طلبي هاي روزافزون زندگي آکنده از گناه خود ...
در يکي از متفاوت ترين آثار نولان ها، کارآگاه دورمر بي خوابي، به عنوان نماينده نهادهاي قانوني کشورش و اتفاقاً يکي از مشهورترين آن ها، عازم سفري مي گردد تا گره هاي بازنشدني پرونده قتلي مرموز در آلاسکا را بگشايد، آن هم در برهه اي که شش ماه تمام، در تمام طول روز، خورشيد در آسمان مي درخشد و خبري از شب و مهتاب دلنشين نيست. مرد تنها و زيرک برادران نولان اما پس از کشتن غيرعمد همکارش، خود مبدل به طعمه اي مي گردد که بايد براي رسيدن به رستگاري، دست به يک انتخاب بزرگ اخلاقي بزند و بتواند هويت خيرخواه خود را بار ديگر، لااقل براي خودش هم که شده، به رسميت بشناسد. همين جاست که برادران، درست همانند بيماري لاعلاج لني در يادآوري، روزهاي تمام ناشدني آلاسکا را مبدل به جهنمي براي کارآگاه سالخورده داستان خود مي گردانند، به گونه اي که سرانجام و در همان رستگاري پاياني، دومر مرگ خود را رهايي لذت بخشي از جهنم بي خوابي مي پندارد و با تمام وجود، تنها مي خواهد براي هميشه سر بر بالين بگذارد و به خوابي عميق فرو رود. قهرمان جديد نولان ها، به نوعي خودباوري مي رسد و اين، بيش از هر چيزي ريشه در همان احساس گناه معروف دارد.
دورمر توسط جرقه اي که توسط قاتل خونسرد و ظاهراً اديب پرونده مذکور روشن مي گردد، خود را بر سر دوراهي مهلک مرگ با عزت و با زندگي سرشار از عذاب وجدان مي بيند و در نهايت، اولي را برمي گزيند. اتفاقات سهمگين اخير زندگي او، اکنون او را به فردي تبديل کرده که خود را از تمام مناسبات پيرامونش رها مي کند و از همين روست که در سکانس هاي انتهايي فيلم و در آن گفت و گوي تلفني با مافوق، خود حقيقي اش را بيرون مي ريزد. او با نوعي واکاوي شخصيتي، خود را براي حوادث مهلک آينده آماده مي کند. او نه تنها خود را مولود گذشته نمي داند، بلکه وجودش را مقدمه اي مي بيند براي آينده اي تيره و تار که با دستان خويش رقم زده است.
اولين مرد مخلق نولان ها در تعقيب اما متفاوت ترين آن ها به حساب مي آيد. نويسنده جوان ساکن لندن، انسان بي هويتي است که در زندگي خويش هدفي نمي شناسد، بلکه همه روزه به دنبال راهي است تا با تعقيب مردم عادي شهرش، به هدفي ثابت دست يابد. همين فرد اما وقتي با کاب، دزد غريب خانه ها همراه مي گردد، جنس جديدي از زندگي را تجربه مي کند. نويسنده جوان در تمام طول فيلم در حال بيان ماجراهاي خود و کاب سارق براي پليس است، اما هنگامي که در پايان فيلم درمي يابد که خود جز بازيچه اي براي واکاوي هاي روان شناختي سارق عارف مسلک لندن نبوده، نه تنها همانند اکثر قهرمانان نولان به رستگاري نمي رسد، بلکه در آن هژموني ايده هاي سردرگم، بيش از پيش غرق مي گردد و شخصيتش را نابود شده مي بيند. اين اولين و آخرين بار در کارنامه نولان هاست که شخصيت اصلي، با هيچ اميد و هدفي مواجه نيست. حتي گذشته اي نيز وجود ندارد که موجب تحول وجودي اش گردد. اين جا موقعيت مرد اول داستان تا حدودي شبيه آن چه که در شواليه تاريکي مشاهده کرديم، يک باره از مرد نويسنده به کاب – که از قضا هم نام آخرين قهرمان مخلوق نولان در تلقين نيز هست – مي رسد و اين اوست که در نهايت کليد ماجرا را با خود براي هميشه در خيابان هاي لندن مدفون مي کند. هر دو مرد نولان اما بيش از آن که به نقطه مورد اعتمادي برسند، در انتها بي هدف تر از هميشه به نقطه صفر مطلق مي رسند و اين، چيزي جز خودفريبي انسان معاصر نيست.
نتيجه: برادران نولان اکنون، مبدل شده اند به قطبي کم نظير در سينماي داستان گوي معاصر آمريکا، موقعيتي که تا 10 سال پيش برايشان قابل تصور نبود، اما امروز اهميتي دو چندان يافته اند و اين بيش از هر چيزي مرهون خلق مردان و قهرماناني است که در اوج قهقرا، به رستگاري مي رسند و از دل سياهي، رهايي مي يابند، مرداني که انسان هايي هستند همانند ما، تنها شايد با پوششي غريب که آن ها را دچار تفاوت ظاهري مي گرداند. در اصل، همه آن ها قهرمانان شکست خورده اي هستند که مي خواهند از اين باتلاق نجات يابند. مرداني که در عين سقوط، تنها انسان هاي مقاوم جوامع معاصرند. آيا اين، يکي از عريان ترين تصاوير در باب مناسبات مجهول ما آدميان نيست؟
منبع: نشريه فيلم نگار شماره 100