جريان زندگي در خيابان هاي يک شهر
نويسنده: هادي علي پناه
سينماي تورناتوره خيلي بيشتر از آن که سينما باشد، خود زندگي است. با فيلم هاي او مي توان طعم گرماي خيابان هاي سيسيل و شيريني فرهنگ ايتاليا را چشيد. عنصر اساسي موفقيت فيلم هاي تورناتوره در شناخت دقيق او از تمام لحظات زندگي است. براي همين هم فيلمي که اين قدرآغشته به فرهنگ مردم يک ناحيه خاص از يک کشور است، چنان مقبوليت جهاني مي يابد. تورناتوره به جاي کردن موضوعي خاص در بستر روايي داستانش آن را در لحظات بسيار معمولي زندگي شخصيت هاي فيلم هاي خود به چالش مي کشد. دوراني که او در آن بزرگ شده، دوران با شکوه ايتاليا بعد از جنگ جهاني است. تجربه حکومت ديکتاتوري فاشيسم که با تمام محدوديت ها و ممنوعيت هايش طعم هر بار پا فراتر گذاشتن از اين خط قرمزها را براي جوانان ايتاليايي دلنشين تر مي کرد. مردمي که خوب بلد بودند چگونه زندگي کنند. مهم ترين عامل اين نوع برخورد با مشکلات زندگش خود پيرنگ فرهنگي خاص هميشه شاد و کميک مردم ايتالياست. آنها از هر لحظه و فرصتي کوتاه براي ايحاد آلترناتيوي مسرور کننده رويگردان نيستند.تورناتوره را با ايتالياي زيباي فيلم هايش و با عشق هاي بگوييم کودکانه و صاف و ساده اش، در لحظه لحظه زندگي سيسيلي اش مي شناسيم.
تمام فيلم هاي به اصطلاح سيسيلي تورناتوره در يک مقطع تاريخي اتفاق مي افتد. شايد تنها عامل اين نوع برخورد او با داستان پردازي در فيلم هايش به اين نکته باز گردد که او آن تاريخ و رويداد ها را زندگي کرده است. به همين دليل هم هست که هربار شخصيت هاي داستان او بسيار شبيه به خودش هستند. اما تا قبل از باريا او هر يک از شخصيت هايش را درگير يکي از رويداد هاي زندگي ميکند. رويداد هايي که ياخودش تجربه کرده است و يا کاملاً از نزديک شاهد وقوع آنها بوده. حال با جرئت و قطعيت مي توان مدعي بود که باريا در واقع مجموع تمام فيلم هاي قبلي اوست. به راحتي مي توان رگه هايي از داستان و شخصيت هاي فيلم هاي قبلي را در اين فيلم ديد. و اگر درست از همين جنبه به فيلم نگاه کنيم، قدرت فيلمنامه فيلم به چشم مي آيد. داستان بسيار طولاني و پرشخصيت است؛برخلاف فيلم هاي ديگر او که شخصيتي مي توان گفت تک افتاده و در عين حال حل شده در زندگي سيسيلي آن دوره قهرمان فيلم بود.اين بار تورناتوره سيره زندگي چند نسل مختلف از يک خانواده اي معمولي را به تصوير مي کشد. هر يک از شخصيت هاي اصلي فيلم در واقع و در باطن خود تفاوتي با يکديگر ندارند. اما اين جامعه است که آنها را در بستري به ظاهر متفاوت قرار مي دهد. آنها به معناي واقعي کلمه زندگي مي کنند و با مشکلات و خوشي هاي زندگي خود روبه رو مي شوند. به عبارتي مي توان گفت آنها روي يک محوربسيار ثابت و غير قابل تغيير حرکت مي کنند، زاده مي شوند، زندگي مي کنند و مي ميرند. حال پستي و بلندي هاي اين محور بسته به نوع ديالکتيک تاريخي دوران تفاوت هاي ظاهري خود را دارند. بله تورناتوره سنت شکني کرده است و اين بار داستانش چند شخصيت دارد. اما اگر دقيق نگاه کنيم، تمام اين شخصيت ها به راحتي به مردم شهر باريا تقليل مي يابند. اين بار شخصيت فيلم خود شهر باري يا بارياست. شهري در قلب سيسيل که از هر لحاظ بستر مناسبي براي به تصوير کشيدن زندگي، تاريخ و کش و قوس هاي ديگر فرهنگ ايتالياست. مي توان از راهي ديگر اين حرف ها را اثبات کرد. مارکز در رمان نوبل برده اش ترفند جالبي به کار برده است. با اين که طي داستان چند ده ساله رمانش بارها شاهد زاده شدن و مرگ شخصيت هاي مختلف هستيم؛ اما همه يک اسم واحد دارند. اين تاکيد مارکز روي واحد بودن اسم ها اشاره به شباهت هاي انسان ها دارد. در هر جاي دنيا که زاده شوي بزرگ خواهي شد، عشق خواهي ورزيد و براي رسيدن به هدفي خاص در زندگي ات با تمام موفقيت ها و شکست هايت تلاش خواهي کرد و در نهايت با به وجود آوردن نسل ادامه دهنده راه، خواهي مرد. تورناتوره نيزبه همين منوال عمل مي کند و با رعايت کردن همان ريزه کاري ها يي که مارکز در رمانش انجام داده موفق مي شود چنين داستان عظيمي را به بهترين نحو خلق کند.
باريا اما جايگاه محکم تري در فيلمنامه دارد. به گونه اي که صاحب شخصيتي زنانه نيز مي شود. مردم شهر به وضوح عاشق باريا هستند و شهر مادر تمام آنهاست. در نگاهي کلي اين خود تورناتوره است که عاشق بارياست. در سکانس زيبايي بر فراز کوه هاي سيسيل شاهد به تصوير کشيده شدن شهر در کليت منسجم و قابل مشاهده اش در مقابل ديدگانمان هستيم. با اين ديالوگ ها حاکي از مرگ افراد زيادي در جاي جاي آن است، اما خود شهر هدف هيچ نکوهشي قرار نمي گيرد. نگاه عميق و پراز عشق شخصيت به شهر درست شبيه نگاه يک کودک به مادر است. اگر به داخل خيابان هاي شهر باز گرديم، متوجه تغيير چهره شهر در طي داستان مي شويم. خيابان هاي خاکي سنگ فرش و آسفالت مي شوند. خانه هاي بزرگتر، زيباتر و بيشتر مي شوند. ميدان شهر که به نوعي قلب شهر نيز محسوب مي شود، هر بار شاهد اتفاقي جديد است و خود اين اتفاقات و اين مردم حاضر در اين اتفاقات خون جاري درون اين قلب هستند. در يک کلام شهر يا بهتر است بگوييم مادر، زنده است و زندگي مي بخشد. با اين تفاوت که ما زاده شدن و مرگ شهر مارکز را مي بينيم، ولي تورناتوره فقط بخشي از دوران زندگي شهرش را براي ما روايت مي کند.
فيلم هاي تورناتوره ويژگي جالب ديگري را نيز درون خود دارند. همان طورکه قبلاً اشاره شد، هيچ وضعيتي در فيلمنامه برجسته نمي شود اما حضوري کاملاً ملموس دارد. با اين که ايتالياي روياي تورناتوره درگير جنگ دوم جهاني است، هرگز آنچنان که بايد انتظار داشت جنگي را در فيلم نمي بينيم. اما سايه جنگ يا موسوليني و اين بار کشمکش هاي حزبي و سياسي بر سر زندگي مردم وجود دارد. تورناتوره به معناي واضح کلمه خود وضعيت را به تصوير مي کشد نه اتفاق را. مردم درگير وضعيت و مشکلات محصول آن هستند، با آن کنار مي آيند، و راهي براي زندگي کردن مي يابند. حتي براي تغيير آن تلاش مي کنند، ولي هيچ گاه خود موضوع را به عينه لمس و درک نمي کنند. هيچ کدام از شخصيت ها از وضعيت جزئيات حوادث در حال وقوع باخبر نيستند و يا علناً چيزي به زبان نمي آورند اما با آن زندگي مي کنند. درست همان گونه که مردم عادي در هر کجا و در هر موقعيتي با وضعيت هاي مختلف به وجود آمده روبه رو مي شوند. اين بار تورناتوره هي حکومت موسوليني را در فيلمش به تصوير کشيده است هم جنگ جهاني را و هم فعاليت هاي سياسي آن برهه از تاريخ ايتاليا را. او وقتي از دوران موسوليني حرف مي زند، تنها نشانه هاي بارز حضور اين دوران تصوير موسوليني و نظاميان کاريکاتور گونه فاشيست است. جنگ جهاني خلاصه مي شود در به جبهه رفتن يکي از شخصيت هاي فيلم و بمباران بخش هايي از شهر. و سرانجام حزب بازي هاي آن دوره که البته کمي پررنگ تر روايت مي شوند، خلاصه مي شود درهمان نگاه کميک و هجو آميز به حوادثي که مردم در آن حضور دارند. تورناتوره وقتي از حزب کمونيسم ايتاليا حرف مي زند، هيج حرفي از آ نتونيو گرامشي و يا نام احزاب مختلف کمونيسم در فيلمش نيست. هيچ گاه به عينه تغيير روند سياسي را درفيلم نمي بينيم. همه چيز خلاصه مي شود در چند ميتينگ، حضور مردم خيابان و فروشنده دلاري که بعدها خودکار مي فروشد!
تورناتوره بيشتر به دليل ايتاليايي بودنش داراي زباني کنايه زن و شوخ طبع است. گرچه به عينه موسوليني و جنگ را هجو مي کند، اما در برخورد با کمونيسم رويکردي دقيق تر به خود مي گيرد. فيلم هيچ گاه در مقام رد يا قبول اين ايدئولوژي بر نمي آيد. بلکه با هوشمندي از کنار ايرادها و حرف هايش عبور مي کند و آن چه را که اهميت دارد روايت مي کند. درحالي که رشد کاملاً احساسي و هيجاني کمونيسم را در فضاي تازه رها شده از انواع محدوديت ها کميک گونه به تصوير مي کشد، تلاش کمونيست ها براي ايجاد رفاه بيشتر براي طبقه فرودست را و همين طور گسترش آرام تفکر سرمايه داري و ليبرال را کاملاً جدي به تصوير مي کشد.
در اين که سايه سنگين تورناتوره روي فيلم حضور دارد، نمي توان خللي وارد کرد. اما همين حضور لازمه و کليد زيبايي فيلم است. او همواره هماهنگي دقيقي بين قدرت کارگرداني اش و روان بودن فيلم در روايت داستانش برقرار مي کند. هرگز در فيلم هاي او چيزي توي ذوق مخاطب نمي زند. حال اين توي ذوق زدن به خاطر قوت بيش از اندازه عنصري در فيلم باشد و يا به خاطر نقصي در آن. فيلمنامه در استفاده از جزئيات زندگي عادي مردم براي بازگو کردن مفاهيم فيلم چنان پيش رفته است که به نوعي استاندارد جديد دست مي يابد. اين ويژگي فيلمنامه هاي تورناتوره حالا ديگر به بلوغ خود رسيده است. فيلمنامه به چنان رواني شگفت انگيزي در روايت و شخصيت پردازي رسيده است که حس زندگي در آن جريان مي يابد. تورناتوره حتي براي تاثيرگذاري بيشتر داستانش از عناصر رئاليسم جادويي هم استفاده کرده است. پرواز برفراز خيابان هاي شهر در خيال کودکانه و زنده بودن مگس درون فرفره يا گم شدن گوشواره دخترک تا در زماني مناسب دوباره پيدا شود، نشان از معتقد بودن تورناتوره به معجزه بودن زندگي دارد؛ معجزه اي که بچه ها بيشتر درکش مي کنند. به فهرست طولاني اين عوامل جذابيت مي توان تک تک لحظات حوادث فيلم را هم اضافه کرد. راز دست يافتن به چنين سينمايي هر چه که باشد، لذت بردن از آن به مراتب شيرين تر از پي بردن به آن است. چرا که هنوز تورناتوره اي هست که بشود با فيلم هايش زندگي کرد.
منبع : فيلم نگار شماره 94
تمام فيلم هاي به اصطلاح سيسيلي تورناتوره در يک مقطع تاريخي اتفاق مي افتد. شايد تنها عامل اين نوع برخورد او با داستان پردازي در فيلم هايش به اين نکته باز گردد که او آن تاريخ و رويداد ها را زندگي کرده است. به همين دليل هم هست که هربار شخصيت هاي داستان او بسيار شبيه به خودش هستند. اما تا قبل از باريا او هر يک از شخصيت هايش را درگير يکي از رويداد هاي زندگي ميکند. رويداد هايي که ياخودش تجربه کرده است و يا کاملاً از نزديک شاهد وقوع آنها بوده. حال با جرئت و قطعيت مي توان مدعي بود که باريا در واقع مجموع تمام فيلم هاي قبلي اوست. به راحتي مي توان رگه هايي از داستان و شخصيت هاي فيلم هاي قبلي را در اين فيلم ديد. و اگر درست از همين جنبه به فيلم نگاه کنيم، قدرت فيلمنامه فيلم به چشم مي آيد. داستان بسيار طولاني و پرشخصيت است؛برخلاف فيلم هاي ديگر او که شخصيتي مي توان گفت تک افتاده و در عين حال حل شده در زندگي سيسيلي آن دوره قهرمان فيلم بود.اين بار تورناتوره سيره زندگي چند نسل مختلف از يک خانواده اي معمولي را به تصوير مي کشد. هر يک از شخصيت هاي اصلي فيلم در واقع و در باطن خود تفاوتي با يکديگر ندارند. اما اين جامعه است که آنها را در بستري به ظاهر متفاوت قرار مي دهد. آنها به معناي واقعي کلمه زندگي مي کنند و با مشکلات و خوشي هاي زندگي خود روبه رو مي شوند. به عبارتي مي توان گفت آنها روي يک محوربسيار ثابت و غير قابل تغيير حرکت مي کنند، زاده مي شوند، زندگي مي کنند و مي ميرند. حال پستي و بلندي هاي اين محور بسته به نوع ديالکتيک تاريخي دوران تفاوت هاي ظاهري خود را دارند. بله تورناتوره سنت شکني کرده است و اين بار داستانش چند شخصيت دارد. اما اگر دقيق نگاه کنيم، تمام اين شخصيت ها به راحتي به مردم شهر باريا تقليل مي يابند. اين بار شخصيت فيلم خود شهر باري يا بارياست. شهري در قلب سيسيل که از هر لحاظ بستر مناسبي براي به تصوير کشيدن زندگي، تاريخ و کش و قوس هاي ديگر فرهنگ ايتالياست. مي توان از راهي ديگر اين حرف ها را اثبات کرد. مارکز در رمان نوبل برده اش ترفند جالبي به کار برده است. با اين که طي داستان چند ده ساله رمانش بارها شاهد زاده شدن و مرگ شخصيت هاي مختلف هستيم؛ اما همه يک اسم واحد دارند. اين تاکيد مارکز روي واحد بودن اسم ها اشاره به شباهت هاي انسان ها دارد. در هر جاي دنيا که زاده شوي بزرگ خواهي شد، عشق خواهي ورزيد و براي رسيدن به هدفي خاص در زندگي ات با تمام موفقيت ها و شکست هايت تلاش خواهي کرد و در نهايت با به وجود آوردن نسل ادامه دهنده راه، خواهي مرد. تورناتوره نيزبه همين منوال عمل مي کند و با رعايت کردن همان ريزه کاري ها يي که مارکز در رمانش انجام داده موفق مي شود چنين داستان عظيمي را به بهترين نحو خلق کند.
باريا اما جايگاه محکم تري در فيلمنامه دارد. به گونه اي که صاحب شخصيتي زنانه نيز مي شود. مردم شهر به وضوح عاشق باريا هستند و شهر مادر تمام آنهاست. در نگاهي کلي اين خود تورناتوره است که عاشق بارياست. در سکانس زيبايي بر فراز کوه هاي سيسيل شاهد به تصوير کشيده شدن شهر در کليت منسجم و قابل مشاهده اش در مقابل ديدگانمان هستيم. با اين ديالوگ ها حاکي از مرگ افراد زيادي در جاي جاي آن است، اما خود شهر هدف هيچ نکوهشي قرار نمي گيرد. نگاه عميق و پراز عشق شخصيت به شهر درست شبيه نگاه يک کودک به مادر است. اگر به داخل خيابان هاي شهر باز گرديم، متوجه تغيير چهره شهر در طي داستان مي شويم. خيابان هاي خاکي سنگ فرش و آسفالت مي شوند. خانه هاي بزرگتر، زيباتر و بيشتر مي شوند. ميدان شهر که به نوعي قلب شهر نيز محسوب مي شود، هر بار شاهد اتفاقي جديد است و خود اين اتفاقات و اين مردم حاضر در اين اتفاقات خون جاري درون اين قلب هستند. در يک کلام شهر يا بهتر است بگوييم مادر، زنده است و زندگي مي بخشد. با اين تفاوت که ما زاده شدن و مرگ شهر مارکز را مي بينيم، ولي تورناتوره فقط بخشي از دوران زندگي شهرش را براي ما روايت مي کند.
فيلم هاي تورناتوره ويژگي جالب ديگري را نيز درون خود دارند. همان طورکه قبلاً اشاره شد، هيچ وضعيتي در فيلمنامه برجسته نمي شود اما حضوري کاملاً ملموس دارد. با اين که ايتالياي روياي تورناتوره درگير جنگ دوم جهاني است، هرگز آنچنان که بايد انتظار داشت جنگي را در فيلم نمي بينيم. اما سايه جنگ يا موسوليني و اين بار کشمکش هاي حزبي و سياسي بر سر زندگي مردم وجود دارد. تورناتوره به معناي واضح کلمه خود وضعيت را به تصوير مي کشد نه اتفاق را. مردم درگير وضعيت و مشکلات محصول آن هستند، با آن کنار مي آيند، و راهي براي زندگي کردن مي يابند. حتي براي تغيير آن تلاش مي کنند، ولي هيچ گاه خود موضوع را به عينه لمس و درک نمي کنند. هيچ کدام از شخصيت ها از وضعيت جزئيات حوادث در حال وقوع باخبر نيستند و يا علناً چيزي به زبان نمي آورند اما با آن زندگي مي کنند. درست همان گونه که مردم عادي در هر کجا و در هر موقعيتي با وضعيت هاي مختلف به وجود آمده روبه رو مي شوند. اين بار تورناتوره هي حکومت موسوليني را در فيلمش به تصوير کشيده است هم جنگ جهاني را و هم فعاليت هاي سياسي آن برهه از تاريخ ايتاليا را. او وقتي از دوران موسوليني حرف مي زند، تنها نشانه هاي بارز حضور اين دوران تصوير موسوليني و نظاميان کاريکاتور گونه فاشيست است. جنگ جهاني خلاصه مي شود در به جبهه رفتن يکي از شخصيت هاي فيلم و بمباران بخش هايي از شهر. و سرانجام حزب بازي هاي آن دوره که البته کمي پررنگ تر روايت مي شوند، خلاصه مي شود درهمان نگاه کميک و هجو آميز به حوادثي که مردم در آن حضور دارند. تورناتوره وقتي از حزب کمونيسم ايتاليا حرف مي زند، هيج حرفي از آ نتونيو گرامشي و يا نام احزاب مختلف کمونيسم در فيلمش نيست. هيچ گاه به عينه تغيير روند سياسي را درفيلم نمي بينيم. همه چيز خلاصه مي شود در چند ميتينگ، حضور مردم خيابان و فروشنده دلاري که بعدها خودکار مي فروشد!
تورناتوره بيشتر به دليل ايتاليايي بودنش داراي زباني کنايه زن و شوخ طبع است. گرچه به عينه موسوليني و جنگ را هجو مي کند، اما در برخورد با کمونيسم رويکردي دقيق تر به خود مي گيرد. فيلم هيچ گاه در مقام رد يا قبول اين ايدئولوژي بر نمي آيد. بلکه با هوشمندي از کنار ايرادها و حرف هايش عبور مي کند و آن چه را که اهميت دارد روايت مي کند. درحالي که رشد کاملاً احساسي و هيجاني کمونيسم را در فضاي تازه رها شده از انواع محدوديت ها کميک گونه به تصوير مي کشد، تلاش کمونيست ها براي ايجاد رفاه بيشتر براي طبقه فرودست را و همين طور گسترش آرام تفکر سرمايه داري و ليبرال را کاملاً جدي به تصوير مي کشد.
در اين که سايه سنگين تورناتوره روي فيلم حضور دارد، نمي توان خللي وارد کرد. اما همين حضور لازمه و کليد زيبايي فيلم است. او همواره هماهنگي دقيقي بين قدرت کارگرداني اش و روان بودن فيلم در روايت داستانش برقرار مي کند. هرگز در فيلم هاي او چيزي توي ذوق مخاطب نمي زند. حال اين توي ذوق زدن به خاطر قوت بيش از اندازه عنصري در فيلم باشد و يا به خاطر نقصي در آن. فيلمنامه در استفاده از جزئيات زندگي عادي مردم براي بازگو کردن مفاهيم فيلم چنان پيش رفته است که به نوعي استاندارد جديد دست مي يابد. اين ويژگي فيلمنامه هاي تورناتوره حالا ديگر به بلوغ خود رسيده است. فيلمنامه به چنان رواني شگفت انگيزي در روايت و شخصيت پردازي رسيده است که حس زندگي در آن جريان مي يابد. تورناتوره حتي براي تاثيرگذاري بيشتر داستانش از عناصر رئاليسم جادويي هم استفاده کرده است. پرواز برفراز خيابان هاي شهر در خيال کودکانه و زنده بودن مگس درون فرفره يا گم شدن گوشواره دخترک تا در زماني مناسب دوباره پيدا شود، نشان از معتقد بودن تورناتوره به معجزه بودن زندگي دارد؛ معجزه اي که بچه ها بيشتر درکش مي کنند. به فهرست طولاني اين عوامل جذابيت مي توان تک تک لحظات حوادث فيلم را هم اضافه کرد. راز دست يافتن به چنين سينمايي هر چه که باشد، لذت بردن از آن به مراتب شيرين تر از پي بردن به آن است. چرا که هنوز تورناتوره اي هست که بشود با فيلم هايش زندگي کرد.
منبع : فيلم نگار شماره 94
