هبوط فرشتگان در سينماي ايران
نويسنده: سيد مرتضي حسيني شاه ترابي
(مقايسه اي ميان تصوير پردازي فرشتگان در قرآن و سينماي ايران)
در غرب وقتي زمين زميني شد. ديگر جايي براي فرشتگان الهي باقي نماند. عالم مادي غرب که از انديشه هاي انسان محوري زائيده شده بود. باور به بهشت ، دوزخ، فرشتگان و ديوان را تا سطح نزولي حس آورد.
نگاهي به جايگاه فرشتگان در سينماي ايران، که چند سالي است در بخشي از فيلم ها و تله فيلم ها رسوخ کرده، آغاز گر بحث ما پيرامون نقد تصوير پردازي فرشتگان بر مبناي دستورات ديني در سينماي ايران است.
آيا تاکنون از خود پرسيده ايد: « تصويري که سينماي ايران از فرشتگان الهي ارائه مي کند چقدر با توصيفات قرآني سازگار و هماهنگ است؟» آيا پاسخي هم براي اين پرسش يافته ايد؟ اين نوشتار کوتاه مي کوشد پاسخي مناسب به پرسش مذکور بدهد . اهميت اين موضوع زماني آشکار مي شود که به ياد آوريم بستر فکري سينماي ايران، فرهنگ اسلامي است و مخاطبان آن غالباً مردمي هستند پيرو فرهنگ و باورهاي اسلامي. بنابراين نامعقولانه نيست اگر بخواهيم تصويري را که سينماي اين فرهنگ از فرشتگان ارائه مي دهد با محک قرآن بسنجيم.
تاريخ سينماي ايران گوياي اين است که فرشتگان هيچ گاه در فيلم هاي ايراني شخصيت اصلي نبوده اند و معمولاً در حد نقش هاي کوچک و بزرگ باقي مانده اند. با اين حال روش کلي کارگردان هاي سينماي ايران در باره ي تصوير پردازي همين نقش هاي فرعي را مي توان به دو روش «مستقيم» و «غير مستقيم» تقسيم کرد . در تصوير پردازي مستقيم ، تصوير فرشته بر پرده ي سينما نقش مي بندد، مثل فيلم دموکراسي تو روز روشن و جعبه موسيقي و ايوب پيامبر (ص) در تصوير پردازي غير مستقيم تصويري از فرشته در برابر ديدگان مخاطب قرار نمي گيرد بلکه با توجه به ايفاي نقش بازيگران و نيز گفتگوهاي آنان و روايت راوي به حضور فرشته پي مي بريم، مثل فيلم ابراهيم خليل الله(ع)
آن جايي هم که تصوير فرشته بر پرده ي سينما نقش مي بندد، دو رويکرد سينمايي متفاوت مي بينيم: در رويکرد نخست چهره ي فرشته را مي بينيم که با استفاده از تمهيدهاي سينمايي از قبيل جلوه هاي ويژه ، زاويه دوربين، انتخاب بازيگر و مواردي از اين قبيل، سعي مي شود شأن و قداستش حفظ شود. مثل فرشته ي وحي در فيلم مريم مقدس و ايوب پيامبر(ص). در رويکرد دوم نيز چهره ي فرشته را مي بينيم اما آن قدر ساده و معمولي که حتي شخصيت هاي داستان نيز در پذيرفتن فرشته بودن آن ترديد مي کنند، چه رسد به مخاطب فيلم، مثل دموکراسي تو روز روشن و جعبه موسيقي. حال بنگريم آيات قرآن چگونه فرشتگان را توصيف کرده است. قرآن کريم فرشتگان را قابل ديدن مي داند اما زمان اين ديدار در وقت مرگ و در عالم برزخ است.(1)
چون انسان هايي که غرق در امور مادي شده اند توانايي مشاهده فرشتگان را ندارند. (2) با اين حال در همين دنيا و يپش از مرگ نيز ديدن ملائکه براي برخي افراد پاک و مقرب درگاه الهي تحقق مي يابد. (3) قرآن از امکان نزول فرشته به شکل يک انسان در عالم ماده سخن گفته و تصريح مي کند: « اگر فرشته اي در اين عالم نازل شود، به صورت يک مرد ظاهر مي شود.(4)» مثل تمثلي جبرئيل براي مريم. تمثل به اين معناست که فرشته در برابر چشمان بيننده به آن صورت ديده مي شود، نه اين که واقعاً به آن شکل درآيد.(5) حالا با اين محک به ارزيابي تصوير پردازي فرشته در منتخبي از فيلم هاي سينماي ايران مي پردازيم.
نخستين بار در سينماي ايران در فيلم «ايوب پيامبر (ص)» - محصول سال 1372 - بود که تصوير پردازي جدي از فرشتگان صورت گرفت. در اين فيلم فرشتگان به شيوه صحنه تئاتر، زناني سفيد پوش بودند که چهره هايشان در وراي روبندهاي سفيدشان پنهان بود. اين تصوير گري اقتباسي از تئاتر، از آن لحاظ که نزول و تمثل فرشته در ايوب پيامبر (ص) بود، از نظر قرآني قابل دفاع است ولي از آن لحاظ که فرشتگان را از جنس زنان تصوير کرد دچار خدشه است چون قرآن تصريح مي کند که فرشتگان از جنس دختر نيستند.(6).
در فيلم «مريم مقدس» - محصول سال 1379- ارتباط زکرياي پيامبر(ص) با فرشته وحي در محراب عبادت با استفاده از صداي راوي و روايت آيات قرآني پردازش شد که تأثيري به مراتب ماندگارتر از نشان دادن تصوير فرشته داشت. حتي در ملاقات مريم با جبرئيل که فرشته ي وحي به صورت يک مرد تمثل داشت. کارگردان با استفاده از تکنيک هاي سينمايي کوشيد تا شأن و جايگاه فرشته را حفظ و تصويري قدسي از آن ارائه دهد.
درفيلم «دوفرشته» - محصول سال 1382- نخستين بار در سينماي ايران فرشته به طور آشکار بر زمين هبوط کرد و دست مايه قصه اي شد که نتيجه آشنايي نوجواني شهرستاني و گريز پا با يک فرشته بود که به صراحت با آموزه هاي قرآني ناسازگار است.
در فيلم «ابراهيم خليل الله (ع) - محصول سال 1384- گفت وگوهاي فرشته وحي و فرشتگان آب و باد را با حضرت ابراهيم (ع) مي شنويم، اما تصويري از اين فرشتگان نمي بينيم تا ابهت و قداست فرشتگان در خاطرمان باقي بماند.
در فيلم «جعبه موسيقي» - محصول سال 1386 - بار ديگر فرشته در سينماي ايران هبوط و در اندازه هاي يک انسان طبيعي سقوط کرد.
در فيلم «دموکراسي تو روز روشن» - محصول سال 1389 - کار به جايي رسيد که همه فرشتگان زميني شدند. لباس هاي شيک امروزي پوشيدند ، عينک دودي به چشم زدند، اتومبيل گران قيمت سوار شدند، به لپ تاپ مجهز شدند و اين لوازم، همه و همه اسباب کار و جزء لاينفک فرشته هايي که بيش از فرشته بودن، آدم هايي هستند شناور در تکنولوژي و بوروکراسي قرن بيست ويکم. اين پرداخت هم به هيچ وجه با آموزه هاي قرآني سازگاري ندارد.
کارگردان هايي که با تصوير پردازي مستقيم چهره فرشته را به وضوح نشان مي دهند و حتي چهره اي ساده و معمولي از آن ارائه مي کنند، اضطرار و اقتضاي سينمايي را دليل کار خود مي دانند. آن ها معتقدند که زبان سينما زبان تصوير است و براي بيان سينمايي يک قضيه ناچارند از تصوير است و براي بيان سينمايي يک قضيه ناچارند از تصوير استفاده کنند. طرف ديگر، کساني که به تصوير پردازي غير مستقيم چهره فرشته مي پردازند، معتقدند که صدا مي تواند تأثير به مراتب قوي تر و ماندگار تر از تصوي بر جاي بگذارد و آسيب کمتري نيز داشته باشد.
بايد باور کرد. سينما فقط تصوير نيست، صدا نيز جزء مهمي از امکانات سينماست و توانمندي هاي ويژه اي در ايجاد فضا، انتقال احساس و القاء مفهوم به مخاطب دارد. از اين رو سينما گر مي تواند در تصوير گري فرشته که با محدوديت و چالش روبرو است ، از فضاي بيرون قاب و توانمندي هاي صداگذاري استفاده کند اگر هم اصرار بر معادل سازي تصوير فرشته دارد بايد بکوشد با استفاده از جلوه هاي ويژه و ديگر امکانات سينمايي، تصوير مقدس و فرازميني مطابق با آيات قرآن از فرشته نشان دهد تا پيامد منفي براي مخاطبان نداشته باشد. کارگرداني که در بستر فرهنگ اسلامي و براي مخاطبان مسلمان به توليد فيلم و تصويرگري فرشته مي پردازد. بايد آگاهانه، با احتياط و مطابق با همين فرهنگ و مفاهيم ديني اين جامعه بپردازد. نه اين که تحت تأثير فرهنگ مادي مسلط بر سينماي غرب و هاليوود، تسليم القائات فرهنگي رايج غرب شود. زيرا نتيجه اين تسليم شدن ، سرکوبي خلاقيت هنري و ترويج غير مستقيم فرهنگ مادي است که به شدت با فرهنگ اسلامي ناسازگار است
در غرب وقتي زمين زميني شد. ديگر جايي براي فرشتگان الهي باقي نماند. عالم مادي غرب که از انديشه هاي انسان محوري زائيده شده بود. باور به بهشت ، دوزخ، فرشتگان و ديوان را تا سطح نزولي حس آورد.
نگاهي به جايگاه فرشتگان در سينماي ايران، که چند سالي است در بخشي از فيلم ها و تله فيلم ها رسوخ کرده، آغاز گر بحث ما پيرامون نقد تصوير پردازي فرشتگان بر مبناي دستورات ديني در سينماي ايران است.
آيا تاکنون از خود پرسيده ايد: « تصويري که سينماي ايران از فرشتگان الهي ارائه مي کند چقدر با توصيفات قرآني سازگار و هماهنگ است؟» آيا پاسخي هم براي اين پرسش يافته ايد؟ اين نوشتار کوتاه مي کوشد پاسخي مناسب به پرسش مذکور بدهد . اهميت اين موضوع زماني آشکار مي شود که به ياد آوريم بستر فکري سينماي ايران، فرهنگ اسلامي است و مخاطبان آن غالباً مردمي هستند پيرو فرهنگ و باورهاي اسلامي. بنابراين نامعقولانه نيست اگر بخواهيم تصويري را که سينماي اين فرهنگ از فرشتگان ارائه مي دهد با محک قرآن بسنجيم.
تاريخ سينماي ايران گوياي اين است که فرشتگان هيچ گاه در فيلم هاي ايراني شخصيت اصلي نبوده اند و معمولاً در حد نقش هاي کوچک و بزرگ باقي مانده اند. با اين حال روش کلي کارگردان هاي سينماي ايران در باره ي تصوير پردازي همين نقش هاي فرعي را مي توان به دو روش «مستقيم» و «غير مستقيم» تقسيم کرد . در تصوير پردازي مستقيم ، تصوير فرشته بر پرده ي سينما نقش مي بندد، مثل فيلم دموکراسي تو روز روشن و جعبه موسيقي و ايوب پيامبر (ص) در تصوير پردازي غير مستقيم تصويري از فرشته در برابر ديدگان مخاطب قرار نمي گيرد بلکه با توجه به ايفاي نقش بازيگران و نيز گفتگوهاي آنان و روايت راوي به حضور فرشته پي مي بريم، مثل فيلم ابراهيم خليل الله(ع)
آن جايي هم که تصوير فرشته بر پرده ي سينما نقش مي بندد، دو رويکرد سينمايي متفاوت مي بينيم: در رويکرد نخست چهره ي فرشته را مي بينيم که با استفاده از تمهيدهاي سينمايي از قبيل جلوه هاي ويژه ، زاويه دوربين، انتخاب بازيگر و مواردي از اين قبيل، سعي مي شود شأن و قداستش حفظ شود. مثل فرشته ي وحي در فيلم مريم مقدس و ايوب پيامبر(ص). در رويکرد دوم نيز چهره ي فرشته را مي بينيم اما آن قدر ساده و معمولي که حتي شخصيت هاي داستان نيز در پذيرفتن فرشته بودن آن ترديد مي کنند، چه رسد به مخاطب فيلم، مثل دموکراسي تو روز روشن و جعبه موسيقي. حال بنگريم آيات قرآن چگونه فرشتگان را توصيف کرده است. قرآن کريم فرشتگان را قابل ديدن مي داند اما زمان اين ديدار در وقت مرگ و در عالم برزخ است.(1)
چون انسان هايي که غرق در امور مادي شده اند توانايي مشاهده فرشتگان را ندارند. (2) با اين حال در همين دنيا و يپش از مرگ نيز ديدن ملائکه براي برخي افراد پاک و مقرب درگاه الهي تحقق مي يابد. (3) قرآن از امکان نزول فرشته به شکل يک انسان در عالم ماده سخن گفته و تصريح مي کند: « اگر فرشته اي در اين عالم نازل شود، به صورت يک مرد ظاهر مي شود.(4)» مثل تمثلي جبرئيل براي مريم. تمثل به اين معناست که فرشته در برابر چشمان بيننده به آن صورت ديده مي شود، نه اين که واقعاً به آن شکل درآيد.(5) حالا با اين محک به ارزيابي تصوير پردازي فرشته در منتخبي از فيلم هاي سينماي ايران مي پردازيم.
نخستين بار در سينماي ايران در فيلم «ايوب پيامبر (ص)» - محصول سال 1372 - بود که تصوير پردازي جدي از فرشتگان صورت گرفت. در اين فيلم فرشتگان به شيوه صحنه تئاتر، زناني سفيد پوش بودند که چهره هايشان در وراي روبندهاي سفيدشان پنهان بود. اين تصوير گري اقتباسي از تئاتر، از آن لحاظ که نزول و تمثل فرشته در ايوب پيامبر (ص) بود، از نظر قرآني قابل دفاع است ولي از آن لحاظ که فرشتگان را از جنس زنان تصوير کرد دچار خدشه است چون قرآن تصريح مي کند که فرشتگان از جنس دختر نيستند.(6).
در فيلم «مريم مقدس» - محصول سال 1379- ارتباط زکرياي پيامبر(ص) با فرشته وحي در محراب عبادت با استفاده از صداي راوي و روايت آيات قرآني پردازش شد که تأثيري به مراتب ماندگارتر از نشان دادن تصوير فرشته داشت. حتي در ملاقات مريم با جبرئيل که فرشته ي وحي به صورت يک مرد تمثل داشت. کارگردان با استفاده از تکنيک هاي سينمايي کوشيد تا شأن و جايگاه فرشته را حفظ و تصويري قدسي از آن ارائه دهد.
درفيلم «دوفرشته» - محصول سال 1382- نخستين بار در سينماي ايران فرشته به طور آشکار بر زمين هبوط کرد و دست مايه قصه اي شد که نتيجه آشنايي نوجواني شهرستاني و گريز پا با يک فرشته بود که به صراحت با آموزه هاي قرآني ناسازگار است.
در فيلم «ابراهيم خليل الله (ع) - محصول سال 1384- گفت وگوهاي فرشته وحي و فرشتگان آب و باد را با حضرت ابراهيم (ع) مي شنويم، اما تصويري از اين فرشتگان نمي بينيم تا ابهت و قداست فرشتگان در خاطرمان باقي بماند.
در فيلم «جعبه موسيقي» - محصول سال 1386 - بار ديگر فرشته در سينماي ايران هبوط و در اندازه هاي يک انسان طبيعي سقوط کرد.
در فيلم «دموکراسي تو روز روشن» - محصول سال 1389 - کار به جايي رسيد که همه فرشتگان زميني شدند. لباس هاي شيک امروزي پوشيدند ، عينک دودي به چشم زدند، اتومبيل گران قيمت سوار شدند، به لپ تاپ مجهز شدند و اين لوازم، همه و همه اسباب کار و جزء لاينفک فرشته هايي که بيش از فرشته بودن، آدم هايي هستند شناور در تکنولوژي و بوروکراسي قرن بيست ويکم. اين پرداخت هم به هيچ وجه با آموزه هاي قرآني سازگاري ندارد.
کارگردان هايي که با تصوير پردازي مستقيم چهره فرشته را به وضوح نشان مي دهند و حتي چهره اي ساده و معمولي از آن ارائه مي کنند، اضطرار و اقتضاي سينمايي را دليل کار خود مي دانند. آن ها معتقدند که زبان سينما زبان تصوير است و براي بيان سينمايي يک قضيه ناچارند از تصوير است و براي بيان سينمايي يک قضيه ناچارند از تصوير استفاده کنند. طرف ديگر، کساني که به تصوير پردازي غير مستقيم چهره فرشته مي پردازند، معتقدند که صدا مي تواند تأثير به مراتب قوي تر و ماندگار تر از تصوي بر جاي بگذارد و آسيب کمتري نيز داشته باشد.
بايد باور کرد. سينما فقط تصوير نيست، صدا نيز جزء مهمي از امکانات سينماست و توانمندي هاي ويژه اي در ايجاد فضا، انتقال احساس و القاء مفهوم به مخاطب دارد. از اين رو سينما گر مي تواند در تصوير گري فرشته که با محدوديت و چالش روبرو است ، از فضاي بيرون قاب و توانمندي هاي صداگذاري استفاده کند اگر هم اصرار بر معادل سازي تصوير فرشته دارد بايد بکوشد با استفاده از جلوه هاي ويژه و ديگر امکانات سينمايي، تصوير مقدس و فرازميني مطابق با آيات قرآن از فرشته نشان دهد تا پيامد منفي براي مخاطبان نداشته باشد. کارگرداني که در بستر فرهنگ اسلامي و براي مخاطبان مسلمان به توليد فيلم و تصويرگري فرشته مي پردازد. بايد آگاهانه، با احتياط و مطابق با همين فرهنگ و مفاهيم ديني اين جامعه بپردازد. نه اين که تحت تأثير فرهنگ مادي مسلط بر سينماي غرب و هاليوود، تسليم القائات فرهنگي رايج غرب شود. زيرا نتيجه اين تسليم شدن ، سرکوبي خلاقيت هنري و ترويج غير مستقيم فرهنگ مادي است که به شدت با فرهنگ اسلامي ناسازگار است
پي نوشت ها :
1- سيد محمد حسين طباطبايي، الميزان في تفسير القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامي جامعه مدرسين حوزه علميه قم ، چ 5، 1385، ص 37- 38.
2- همان، ج 7، ص19.
3- نفيسه فياض بخش، ساکنان ملکوت ، تهران، احياء کتاب، چ1، 1385، ص 37-38.
4- نعام . 9.
5- پيشين، ج14، ص3.
6- زخرف ، 15-19.
