
گفت و گو با فيلمنامه نويسان «خيلي دور، خيلي نزديك»
زير عنوان: لحن فيلمنامه در كل ساختار اثر شكل مي گيرد
محمدرضا گوهري هم نويسنده اي است كه ويژگي اصلي اش اهميت به امر تحقيق قبل از نگارش و البته توجه آگاهانه به موقعيت آنان بر سر دوراهي هاي اعتقادي است. خيلي دور، خيلي نزديك و يك تكه نان شاهد اين مدعاست.
پاي صحبت اين دو نويسنده نشستيم تا كنكاشي در جزئيات فيلمنامه خيلي دور، خيلي نزديك داشته باشيم.
عصرآزاد: با توجه به شكل گيري بخش تحت عنوان سينماي معني گرا، تعريف شما از مفهوم معناگرايي و فيلمنامه چيست؟ در حالي كه در برخي فيلمنامه هاي معناگرا اين مفهوم همراه با شكل گيري ايده و طرح و ... در بطن قصه شكي مي گيرد، در برخي فيلمنامه ها هم به نظر مي آيد معناگرايي تمهيدي براي عبور از نقاط كور و گره هاي منطقي قصه است.
دارالشفائي: در هر صورت شما به اين حيطه علاقه داريد كه بدون سفارشي بودن سراغش رفته ايد.
ميركريمي: در واقع قصه هايي وجود دارند كه قرار است صورت ظاهري قصه تداعي معاني اي را كه در پس آن وجود دارد بكند. اگر آن معاني معنوي و متافيزيكي باشند فيلم و فيلمنامه معنوي مي شوند، چون قرار است با اشارات و تداعي هايي كه در صورت قصه، موقعيت ها و شخصيت ها وجود دارد، زمينه تجربه مفهوم متعالي را براي مخاطب فراهم كند. در سؤال شما هم اين ابهام در مورد معناگرا وجود داشت. اين كه برخي فيلم ها وقتي قصه كم مي آورند به سراغ معناگرايي مي روند. به همين دليل هم من با اين واژه مشكل دارم و به نظرم تعريف درستي از سينماي معنوي نيست، چون اين ابهام را دارد كه انگار نمي خواهد حرفش را واضح بزند. به اين ترتيب هر فيلمي كه به نوعي در لحن روايتي لكنت دارد مي تواند مدعي شود كه معناي بزرگي در پس حرفش وجود دارد و جزئي از سينماي معناگرا محسوب شود. انگار هرآن چه كه نتوانيم دركش كنيم و به نظر بيايد حرف بزرگي مي زند - فارغ از آن كه چه حرفي باشد - معناگراست كه اين پرانتز خوبي نيست و همه چيز را مي تواند درونش جاي بدهد. درواقع ما چنين هدفي نداشتيم. قصه اي كه براي نوشتن انتخاب كرديم يك هدف و مأموريت مشخص داشت كه عبارت بود از نشان دادن تجربه معنوي يك آدم. اين جزو تار و پود قصه بود و سعي كرديم لحن روايتي قصه را طوري انتخاب كنيم كه به اين هدف برسيم.
دارالشفائي: به نظر مي آيد موقعيت هايي كه شخصيت اصلي در طول مسير سفر در آنها قرار مي گيرد بيش از آن كه ماورايي باشد، معنوي است. ولي در انتها اتفاقي كه مي افتد با آمدن آن نور و ... بيش از آن كه منطقي باشد ماورايي است تا شخصيت به نجات يافتگي برسد. از ابتدا هم در نظر داشتيد كه با اتفاقي معجزه مانند يك شخصيت بي ايمان را به سمت معنويت ببريد؟
گوهري: من قبلاً هم شنيده ام كه اتفاق پاياني در راستاي روال منطقي قصه نيست. ولي به نظر من اين اتفاق در طول فيلم هم افتاده است. جايي كه مرد روحاني مي گويد من كسي را مي شناسم كه مي تواند در كوير از روي ستاره ها جهاز يك شتر را از زير خروارها خاك پيدا كند. به نظر اين اتفاق خارج از روال قصه نيست و نشانه ها در طول فيلمنامه قرار داده شده و اين هم يكي از همان نشانه هاست. مثلاً همين جابه جايي بنزين با آب ... موقع ديدن فيلم فكر مي كردم اگر به جاي آب بنزين بود، حتماً تا جاي ديگري پيش مي رفت و آنجا مي مرد، ولي آب مرگ او را به تعويق مي اندازد و درواقع برخلاف تعبير ابتدايي، اين جابه جايي مانند بقيه نشانه ها تأثير مثبت و خوبي دارد.
دارالشفائي: در مورد نحوه شكل گيري ايده اوليه فيلمنامه توضيح بدهيد... آيا ابتدا شخصيت اصلي خلق شد و بر آن اساس مسير و روند قصه طراحي شد و يا اين كه براساس يك قصه، شخصيت تدريجاً شكل گرفت؟
گوهري: ولي من خوب يادم مي آيد. آقاي ميركريمي قصه را اين طور براي من تعريف كردند كه يك دكتر مغز و اعصاب بسيار ماهر با بيماري مغز و اعصاب پسرش مواجه مي شود و نمي تواند درمانش كند. اين اتفاق مصادف با ايام عيد است. دكتر قصد دارد يك مركز بهداشت را به نام خودش در منطقه اي سردسير افتتاح كند. با هم زماني اين دو اتفاق تصميم مي گيرد پسرش را همراه ببرد و در طول راه واقعيت را به او بگويد. يادم مي آيد كه نمي دانستيم در طول راه چه اتفاقي مي افتد و وقتي مي خواهد پسرش را با مرگ آشنا كند تازه مي فهمد كه خودش هم نمي داند مرگ چيست. نهايتاً در برف گير مي كند و ماشين مدفون مي شود.
ميركريمي: تم اصلي همان چيزي بود كه الان هم هست. اين كه آدمي از جايگاه اجتماعي خوبي برخوردار است، با يك اتفاق به خودش و موقعيتش نگاهي دوباره مي كند، حتي به مرگ. چون قرار است تجربه مرگ را به پسرش بياموزد و تازه مي فهمد خودش هم چيزي نمي داند. همان جا هم قرار بود پسر چندين قدم از پدر جلوتر باشد.
دارالشفائي: اتفاقاً اين سؤال براي من پيش آمد كه مسئله فيلمنامه مي توانست به بيماري و مرگ پسر خلاصه شود و پدر در مواجهه با اين مسئله به ايمان و معنويت نزديك شود. چرا بايد خودش هم با تجربه مرگ آشنا شود؟
دارالشفائي: در بخش ارتباط با مرد روحاني مسئله سامان كم رنگ مي شود ولي در ارتباط با نسرين دوباره رجعتي با رابطه او و سامان داريم.
عصرآزاد: تم سفر در دل ناشناخته ها كه منجر به شناخت جديد مي شود، تم آشنايي است كه همواره با پرداخت هاي مختلفي در فيلم هاي مختلف مواجه شده است. در اين فيلمنامه شخصيت اصلي به گونه اي معرفي مي شود كه انگار كليه ارتباطاتش به صفر رسيده و به نوعي نقطه روشني براي مستعد بودن جهت برقراري ارتباط با ماورا و معنويت در او وجود ندارد. با وجود چنين پرداخت و چينشي، در طول فيلمنامه شرايطي ايجاد مي شود كه ما را به اين نتيجه مي رساند كه هر كس رشته ارتباطي خودش با خداوند و ماورا دارد. روند پيدايش اين زمينه ها را در طول فيلمنامه توضيح دهيد.

عصرآزاد: منفي نيست به انتها رسيده است.
حتي نوع رابطه اي كه با بيمارانش برقرار مي كند آشكارا بي تفاوت نيست. ممكن است برايش عادي شده باشد، ولي لزوماً نمي خواهد فارغ از ديگران زندگي كند. دكتر آدمي است كه اتفاقاً به اين دليل كه هنوز در طينتش گيرنده خوبي دارد دعوت مي شود. در زير نور ماه و اينجا چراغي روشن است هم همين طور بود. همين كه يك قسمت پاك و كودكانه درونشان را زنده نگه داشته اند و در رفتار و نگاهشان بروز مي دهند، همان محملي است كه باعث مي شود خدا به آنها توجه كند. ما روي لبه تيزي حركت مي كرديم كه ممكن بود دكتر عالم تبديل تبديل به شخصيتي منفي شود، چون اتفاقات ابتدايي مي توانست از او يك شخصيت منفي بسازد. دقت كنيد به صحنه اي كه گردنبند پرت مي شود به داخل و او يك هزار توماني مي دهد به پسري كه كه گفته بود گردنبند دويست و پنجاه تومان بيشتر ارزش ندارد. حسي از سخاوت و دلرحمي در دكتر وجود دارد كه كاملاًمشهود است. حتي در برخورد با بيمارانش كه مي گويند قصد زيارت امام رضا دارند با اين كه ذهنش را مي خوانيم كه اعتقادي به اين ماجرا ندارد ولي مخالفتي نمي كند و به آنها حق مي دهد. اينها مي تواند عاملي براي رستگاري و دعوت او به سفر باشند.
گوهري: اينجا شايد اشاره به نكته اي در مورد تم سفر لازم باشد. شايد وقتي مي خواهيم وارد فضايي شويم كه با تحول شخصيت همراه است،حركتي در شخصيت ايجاد مي كنيم تا از نقطه اي به نقطه اي ديگر برود و مسيري را طي كند تا بستر دراماتيك مناسبي براي تحول شخصيت فراهم شود. ولي شايد ايده آل ترين شكل ممكن در صورت توانايي نويسنده حتي حذف عنصر حركت باشد تا سفر دروني اتفاق بيفتد. ولي واقعيت اين است كه وقتي وارد خط دراماتيك سفر مي شويم، ابزار بهتري براي تحول شخصيت در اختيارمان است.
ميركريمي: اصلاً هدف از سفر اين است كه بتوان به موضوعي از زاويه اي ديگر نگاه كرد. حتي جابه جا كردن صندلي هم مي تواند اين زاويه جديد را ايجاد كند و يك سفر تلقي شود. تجربه معنوي چندان در بند جغرافيا و زمان و مكان نيست. يك رابطه حسي است كه مي تواند لحظه اي به كميت يك سال باشد. كما اين كه در اين فيلم دو روز همراه شخصيت اصلي هستيم، ولي تماشاگر در انتهاي فيلم تجربه يك عمر همراهي با دكتر را دارد. اين تجربه به خاطر عمق بيش از اندازه اتفاقات است.
دارالشفائي: فيلمنامه هاي اين چنيني در فضاي بدوي و دور از تمدن مي گذرند. آيا به اين فكر كرديد كه قصه را در فضاي شهر و در ارتباط با اجتماع و آدم هاي امروز ادامه بدهيد؟ چون اتفاق موجود در فيلمنامه اتفاق منحصر به فردي است؛ اين كه كسي امكان سفر در دل كوير با چنين شرايطي را پيدا كند.
نكته ديگر اين كه من قبول دارم كه شايد ساده ترين راه براي ترسيم يك سفر عرفاني، حذف است حذف آن چه كه مزاحم ژرف نگاه كردن است تا به يك دشت خالي برسيم و اتفاق مورد نظرمان بيفتد. كمااين كه چنين قصه اي يعني ترديد و ايمان را در زير نور ماه داشتيم كه كاملاً در شهر مي گذرد. ولي آن قصه ديگري است و قرار هم نيست همه تجربيات در يك قصه انجام شود.
گوهري: درواقع ابزار ما اينها بودند. مثلاً ما ابتدا به ساكن به ستاره شناسي فكر نكرده بوديم، ولي بعد ديديم اين موضوع به قصه كمك مي كند و آن را اضافه كرديم. طي سفري كه با گروه هاي تحقيقاتي داشتيم، به اين نتيجه رسيديم كه اين موضوع مي تواند يك لايه معنوي به قصه اضافه كند. بسياري از چيرها خود به خود و در لحظه شكي مي گرفتند، مانند همان صحنه تلسكوپ... تقابل نگاه با تلسكوپ به زمين و آسمان از يك تجربه در لحظه شكل گرفت و بيشتر وجه تنوع تصويري مد نظرمان بود.
ميركريمي: به هر حال آن كه از ضمير ناخودآگاه مؤلف به روي كاغذ مي آيد حاصل تجربيات و مطالعات قبلي اوست.
گوهري: به نظر وقتي قصه خوب نوشته مي شود نمي توان اجزايش را تفكيك كرد.
دارالشفائي: براي ما، درآمدن چگونگي اين مسير مهم است. اين كه چطور اجزا به اين هماهنگي در كنار هم چيده شده اند و منجر به خلق فيلمنامه اي با چنين جزئيات حساب شده و دقيقي شده است؟ به نظر من طراحي دقيق و درست شخصيت اين امكان را در لحظه در اختيار شما قرار داده كه نگاه كردنش با تلسكوپ به زمين معنا پيدا مي كند.
دارالشفائي: در مورد مقايسه اي كه با زير نور ماه كرديد به نظرم اين دو مسير كاملاً برعكس است. در زير نور ماه شخصيتي داريم كه از فضاي معنوي و مذهبي مي آيد و طي سفر متعادل مي شد. ولي دكتر عالم در فضايي دور از معنويت و مذهب طي سفر به نقاط روشني مي رسد.
عصرآزاد: در فيلمنامه همه چيز به نوعي چيده شده و بسيار نمادين و استعاري است: پزشكي كه نمي تواند بيماري پسرش را درمان كند، سفر در دل كوير، ستاره شناسي و نجوم و ارتباط با آسمان و ... قرار گرفتن اين زنجيره به دنبال هم واقع گرايي را كمرنگ مي كند و همه جزئيات و اتفاقات با بار نمادين خود در جهت همان معناگرايي حركت مي كنند. اين رويكرد اجتناب ناپذير است؟
گوهري: من موافق نيستم كه كنار هم قرار گرفتن تمام اين اتفاقات نمي تواند طبيعي باشد. در چنين شرايطي معمولاً هرچه پيش مي رويم، شرايط به گونه اي است كه هر اتفاقي مي تواند معنايي داشته باشد. مهم اين است كه اتفاقات را طوري دراماتيك كنيم كه اين تعادل بتواند برقرار شود و قصه غير واقعي به نظر نيايد.
دارالشفائي: مهم ترين امتياز اين فيلمنامه همين نگاه متعادل به نمادها و معنويت است كه از قصه بيرون نمي زند. نكته ديگر پرداخت غيركليشه اي بسياري از اتفاقات و توزيع اطلاعات در چند سكانس است. مثلاً اگر قرار است پزشكي، دكتر عالم را از بيماري پسرش آگاه كند، اين آگاهي دادن در چند مرحله انجام مي شود و تدريجي پيش مي رود و جزئيات نمادين هم در چنين مجموعه اي جاي مي گيرند.
دارالشفائي: در مورد طراحي شخصيت هايي كه مقابل دكتر عالم قرار مي گيرند توضيح بدهيد. چطور به اين نتيجه رسيديد كه قرار گرفتن روحاني و نسرين مقابل دكتر با اين ويژگي ها، او را به چنين پاياني مي رساند. به خصوص كه هر دو جوان هستند و با پير راه طريقت براي طي يك مسير معنوي فاصله دارند.
در مورد نسرين هم چند نكته وجود داشت. دكتر وقتي در دل كوير وارد زندگي نسرين مي شود، به نوعي انگار وارد دوران كودكي مي شود. ابتدا نسرين را با بادبادك و در حال بازي مي بيند و فضاي كودكي ساماني كه تا اين لحظه نديده ايم برايش تداعي مي شود؛ كودكي به معناي گناه نكردن و پاك بودن و خوش بيني. بعد از چنين مرحله اي است كه بر سر دوراهي قرار مي گيريم و هركس مسيرش را درست انتخاب نكند دوباره سر همان دوراهي برمي گردد. دكتر بر مي گردد تا سر آن دو راهي قرار بگيرد. به همين دلايل نسرين بايد جوان بد و روحيه كودكانه و چهره و رفتاري با ملاحت معصومانه مي داشت كه تداعي كننده چنين ويژگي هايي باشد. شايد در ابتدا به زعم دكتر، آدمي باشد كه چون دنيا را نديده اين قدر ساده به همه چيز نگاه مي كند ولي به تدريج موقعيت دكتر و نسرين عوض مي شود، دكتر آرزو مي كند كه اي كاش مي توانست مثل نسرين به همه چيز نگاه كند كه در انتها اين اتفاق مي افتد. حتي رابطه شاگرد و استادي آنها در انتها عوض مي شود. در ابتدا نسرين وراج است ولي در انتها دكتر است كه همين طور حرف مي زند و نسرين چيزي نمي گويد.
دارالشفائي: تنها جايي هم كه دكتر به اعتقادش اشاره مي كند همانجاست، جايي كه دكتر مي گويد: «خدايي نيست، من بارها عمل كردم و اين دست ها بودند كه بيماران را نجات دادند و ...» به نظر شما اين اولين جايي است كه دكتر سوسوي ايمان را در خودش مي بيند؟
دارالشفائي: انگار دكتر مي خواهد كسي به او بگويد نه اين حرف هايي كه مي زني درست نيست، خدايي هست.
گوهري: البته نه به اين روشني. چون قرار است در انتها اين اتفاق بيفتد. مهم اين بود كه وقتي دكتر از نسرين جدا مي شود به اين انديشه بي تفاوت نباشد. در ابتداي فيلمنامه وقتي مي گفت «به نام خدا» و كات مي شد به صحنه بعد، صداي خنده دكتر با كسي كه داشت با او حرف مي زد مي آمد. كه البته اين حذف شد و حذف خوبي هم بود چون لحن تندي داشت. نسرين درواقع كامل كننده اتفاقاتي است كه در طول مسير براي دكتر پيش آمده است. تأثيرگذاري نسرين به اندازه حجم دراماتيك از قصه است كه با خود اختصاص داده و مشخص است كه بيشتر از ديگران است.
عصرآزاد: در فيلمنامه هاي اين چنيني كه قهرمان قصه يك خطر از ابتدا تا انتها طي مي كند تا به تغيير يا تحول برسد، معمولاً طراحي خاصه روي گزينه هايي كه بر سر راه او قرار مي گيرند، مي شود و معمولاً هم اتفاقات و هم شخصيت هاي گذري به قدري زياد و مختلف هستند كه موجب پراكندگي و سردرگمي مي شوند در حالي كه در اين فيلمنامه با انتخاب دو گزينه روحاني و نسرين و محدود شدن به رابطه آنها با دكتر، در واقع شخصيت دكتر عالم است كه عمق پيدا مي كند و به ما نزديك مي شود. همان طور كه جست و جوي ابتدايي او براي رسيدن به پسرش - پس از آگاهي از بيماري - مي تواند حركتي غريزي تلقي شود، ولي با پيش زمينه اي كه از بي تفاوتي و بي توجهي او داريم مثلاً وقتي شب عيد زن و فرزندش تنها به سفر مي روند، اين طراحي باعث مي شود كه حركت دكتر كنشي نمونه وار و ويژه براي چنين شخصي تلقي شود. كه اين طراحي و محدود شدن شخصيت هاي مقابل ازنقاط قوت اثر است.
عصرآزاد: پس شايد بهتر باشد كه بگوييم به نوع پرداخت برمي گردد.
عصرآزاد: توفان شن در فيلمنامه خيلي دور، خيلي نزديك به عنوان نمادي از نزديك به مرگ در بزنگاه مناسب قصه با پرداخت مناسبي قرار گرفته است و به اندازه ظرفيتي كه دارد بهره برداري معنايي مي شود، يعني همان تأثير پاياني براي حسن ختامي بر اين سفر كه به خوبي هم جوابگو است، در حالي كه مثلاً در پروانه اي در باد قرار بود توفان شن و نزديكي به مرگ آدم هايي را پاك و خالص كند كه چيزي از آنها نمي دانستيم و به نظر مي آمد همه قصه فقط براي صحنه توفان و اين نمايش نمادين طراحي شده است. انتظاري كه از توفان شن داشتيد به عنوان نمادي از يك اتفاق بزرگ تر، در فيلمنامه و فيلم برآورد شد؟
دارالشفائي: در مورد سامان، آيا سكانس يا نكته اي در فيلمنامه قرارداده بوديد كه معلوم شود او واقعاً منتظر تلسكوپ است يا پدرش؟ به نظر خود شما سامان منتظر كدام است؟
عصرآزاد: من فكر مي كنم منتظر پدرش است؟
دارالشفائي: من فكر مي كنم خودآگاهش منتظر تلسكوپ است ولي خود ناخودآگاهش مي تواند منتظر پدر باشد.
گوهري: سامان پسر 17-18 ساله اي است كه انتظار دارد در جشن تولدش پدر حاضر باشد، ولي نيست. طبيعي است كه وقتي با پدرش حرف مي زند، مستقيماً به منتظر بودنش اشاره نكند و بگويد منتظر تلسكوپ است. به نظرم لازم نيست كه به همه چيز بعد بدهيم.

دارالشفائي: ولي در فيلمنامه اين فاصله به قدري عميق و بزرگ شده كه به نظر مي آيد سامان از پدر بريده است و تنها نكته همان كارت پستالي است كه گذاشته: «امشب هم نشد كه با هم باشيم.»
دارالشفائي: فيلمنامه دو خط داستاني دارد كه يكي رابطه دكتر با پسرش و پر كردن اين فاصله است و ديگري آشنا شدن پدر با مفهوم مرگ است. به نظرم ماجراي دكتر و مسئله اش به قدري بزرگ بوده كه پخش رابطه او و پسرش را تحت الشعاع قرار داده و مثلاً ما متوجه نمي شويم دكتر چرا اين فاصله را از همه ماجراهاي حسي زندگي اش به خصوص سامان دارد؟ چرا تبديل به چنين شخصيت سرد و بي تفاوتي شده؟
گوهري: به نظر من حذف هايي كه در فيلمنامه انجام شده درست و بجا بوده اند، به جز يك مورد. آن يك مورد هم جايي است كه بعدها چند نفر در موردش ازمن سؤال كردند. و آن مربوط است به صحنه راه افتادن دكتر به طور ناگهاني از كاروانسرا كه كمي غير منطقي به نظر مي آيد. شب قبل دكتر گفته كه راه معدن قديمي را بلد نيست و كسي هم براي راهنمايي اش وجود ندارد.
ميركريمي: اتفاقاً در صحبتي كه ديروز با بچه هاي مجله فيلم داشتيم همه اصرار داشتند كه چقدر خوب بود كه به تنهايي رفت و اشكالي از نظر منطقي در آن نمي ديدند.
گوهري: به نظر نمي آيد، ولي بعضي از من اين را مي پرسند كه اين حركت اشكال منطقي دارد. يعني چطور مي تان انتظار داشت دكتري كه شب گذشته او را در آن شرايط ديديم، صبح بدون اين كه چيزي تغيير كند، راه بيفتد.
عصرآزاد: به نظرم خيلي عادي است كه فردي مانند دكتر شب تا صبح با افكار خاصي كه دارد كلنجار برود و نهايتاً صبح تصميمي بگيرد و اقدامي بكند كه چندان هم منطقي نيست. اين قضيه از عادي نبودن شرايط روحي و رواني و ويژه بودن موقعيت مي آيد. حالا در صحنه حذف شده چه اتفاقي مي افتد؟
دارالشفائي: در آن صورت مفهوم رفتن دكتر تغيير مي كرد. در نسخه فعلي به نظر مي آيد دكتر صرفاً به خاطر نگراني و لبريز شدن كاسه صبرش، از آنجا مي رود. چون در طول مسير دكتر مدام در موقعيت هايي قرار مي گيرد كه با شهود حركت مي كند يا مسيرش را انتخاب مي كند. دكتر قبل از اين كه سفر را آغاز كند، آدم نسبتاً بي تفاوتي به نظر مي آيد، ولي در طول مسير بدون آن كه هنوز اتفاقي افتاده باشد، توجه ويژه اي به جزئيات پيدا مي كند. مثلاً توجه به همان شتر روي موتور، گل هاي حياط خانه بيمار، بادبادك و ... علت اين توجه ناگهاني مشخص نيست.
دارالشفائي: نكته آخر در مورد محوريت صحنه پاياني است. آيا چنين اتفاقي از ابتداي نوشتن فيلمنامه افتاده كه با محور قرار دادن سكانس پاياني و اين انتهاي مشخص، قصه را از انتها به ابتدا بنويسيد؟
دارالشفائي: البته در جزئيات فيلمنامه اين نگاه از انتها به ابتدا مشاهده مي شود. مثلاً در جايي كه دكتر مي گويد: «يه جاي مي موني كه نه نوري هست و نه صدايي» دقيقاً موقعيت پاياني خود را توصيف مي كند.
گوهري: ما در بازنويسي ششم و هفتم كه با پايان قطعي قصه رسيديم، برگشتيم و فيلمنامه و ديالوگ ها را از ابتدا ورز داديم تا در جهت مفهوم مورد نظرمان باشد. ولي فيلمنامه از ابتدا به انتها نوشته شد.
دارالشفائي: اگر نكته يا مورد خاصي از نگارش فيلمنامه خيلي دور، خيلي نزديك باقي مانده، بفرمائيد.
گوهري: بله، نمونه واضحش همين ديالوگ خيلي دور، خيلي نزديك است كه از صحبت هاي من با يك كارشناس گرفته شد، بدون آن كه من سؤال خاصي كرده باشم. فكر مي كنم بسياري از چيزهايي كه در فيلمنامه خب مي شود تجربه هاي خود نويسنده است. احساس مي كني وقتي تلاش مي كني همه چيز درجهت خوب شدن مي رود. حتي آن زيرزمين هم نتيجه تحقيقات است. مثلاً در كتاب پياده رفتن در كوير كه نويسنده صحرانوردي و كوير را توصيف مي كرد، كه با خانه اي رسيده كه به شكل زيرزمين است و ... حالا خلاقيت فيلمنامه نويس اين است كه يك سري چيزها را هم خودش اضافه كند و نهايتاً به مجموعه اي متكامل از چنين جزئياتي برسد.
منبع: فيلم نگار شماره 36