ماه چند سال سن دارد؟

اخيراً محققان در تجزيه و تحليل هايي كه روي سنگ هاي ماه انجام داده اند به اين نتيجه رسيده اند كه ماه 70 ميليون سال جوان تر از چيزي است كه پيش از اين تصور مي شد. فضانوردان ماموريت آپولو در ششمين فرود بر سطح ماه، 382 كيلوگرم از سنگ و خاك آن را جمع آوري كردند. دانشمندان روسي هم در سه مآموريت روبوتيك بر سطح ماه 0/3 كيلوگرم از مواد سطح آن را با خود به زمين آوردند. از آن روزها به بعد دانشمندان و ماه شناسان با بررسي هاي فراوان اعلام كردند كه ماه بسيار پير و غيرفعال است اما تكه اي بسيار كوچك با وزن 1836 گرم در مأموريت آپولو16 به دست آمد كه شگفتي ماه شناسان و ژئوشيمي دانان را در پي داشت.

ماه دروغگو
 

لارس بورگ و گروهش از آزمايشگاه ليورمو پس از تجزيه و تحليل هاي فراوان روي اين تكه سنگ، نتيجه ي تحقيق خود را در مجله ي نيچر منتشر كردند. در اين گزارش آمده است كه ماه در مورد سنش كمي اغراق كرده است! پيش از اين سنّ ماه را حداقل 4/43 ميليارد سال تخمين زده بودند در حالي كه گروه بورگ، سنّ ماه را 4/36 ميليارد سال، با تخمين 3 ميليون سال بيشتر يا كمتر تشخيص دادند. در نگاه نخست، اين تفاوت 70 ميليون ساله در سن ماه كمي غيرمنطقي به نظر مي رسد. هرچند اين تفاوت در مقايسه با كل سنّ ماه فقط دو درصد بيشتر نيست اما همين مدت زمان براي تغييرات سريع محيطي كه در بدو شكل گيري منظومه ي شمسي در جريان بود، بسيار هم زياد است. پس از آن بورگ و همكارانش دو نظريه ي احتمالي درباره شكل گيري ماه مطرح كردند:
1- ماه پس از انفجاهاي آشفته در حين شكل گيري منظومه شمسي به وجود آمده است.
2- سنگ هايي آنورتيكي كه از ماه به دست مان رسيده است هيچ ارتباطي با ماگماي ماه ندارد و از آن پديد نيامده است. اما امروز بيشتر ماه شناسان در يك نظريه ي قديمي و مشهور وحدت كلمه دارند. اين نظريه بيان مي كند كه هنگامي كه زمين در حال شكل گيري بود يك سياره ي نابالغ، هم اندازه ي مريخ، با آن برخورد كرده و سبب شده است تا ذرات داغ سفيدي به مداري نزديك زمين پرتاب شوند، از به هم پيوستن اين ذرات، ماه پديد آمده است.

آپولوها از ماه مي گويند
 

نمونه هايي كه با مأموريت آپولو 11 به زمين آورده شدند نظريه ي جالبي را درباره ي پوسته ي ماه مطرح كردند. بنا بر اين ديدگاه، هنگامي كه ماه در حال سرد شدن و سفت شدن بود نوعي سنگ خاص به نام «فورت» از اعمال آن، جايي كه اقيانوسي از ما گما شناور بوده است، روي ماه فوران مي كند و پوسته را تشكيل مي دهد. با وجود اين احتمالاً بيشتر پوسته ي ماه تركيبي از سيليكات و آهن كم چگال است. با دانستن همه ي اين ها، بورگ و همكارانش به بررسي و تحليل دقيقي از تكه كوچكي از قطعه ي شماره ي 60025 ماه كه با مأموريت آپولو 16 آورده شده بود پرداختند. در اين كار حساس از روش هاي پيشرفته ي آزمايشگاهي كه خطاهاي پنهان را حذف مي كرد بهره بردند.

ماه زير ذره بين
 

نمونه ي سنگي كه با ماموريت آپولو 16 به زمين آورده شد از نوع سنگ هاي «فرون آنورتيك» است. اين نوع سنگ ها كمي فريبنده اند و بررسي سنّ آن ها كار دشواري است. بورگ سعي كرد در تحقيقات خود از روش هايي استفاده كند كه ميزان خطا تا حد قابل توجهي كاهش يابد. او براي پيدا كردن سن اين سنگ يك و نيم كيلويي، به بررسي ايزوتوپ هاي سرب، ساماريوم و نئودميم كه جزو فلزات قليايي خاكي است پرداخت. تعداد پروتون ايزوتوپ هاي هر يك از عناصر با هم برابر بودند اما در تعداد نوترون ها تفاوت داشتند. ايزوتوپ هاي ناپايدار هر عنصر ممكن است درگذر زمان به ايزوتوپ عنصر ديگر تبديل شود بنابراين از بررسي ايزوتوپ هاي گوناگون مواد، مي توان سن آن ها را به دست آورد.
با اين همه، هنوز عده اي نسبت به سن واقعي ماه مشكوك اند و حتي اين نتايج آن ها را راضي نمي كند و اشكالاتي به آزمايش هاي اخير وارد مي كنند كه نيازمند پشتيباني بيشتري است. محققان معتقدند براي اين كه بتوانند به نتيجه اي دقيق تر درباره ي سن ماه برسند نياز به نمونه هاي بيشتري دارند. اميد مي رود كه در آينده ي اين امر تحقق يابد تا بتوان به سن دقيق تر ماه پي برد و گامي ديگر در درك بهتر شكل گيري اين قمر و ميزبانش برداشت.
منبع: نجوم شماره 210.