نویسنده: رضایی حسن رضا
نام و آثار مهم ترین پزشکان مسلمان به شرح زیر است:
1. تیاذق، طبیب حجاج بن یوسف ثقفی (م: 90 هـ. ق) درباره او اطلاعات جزئی در دست است. برخی قصیده عربی درباره «حفظ الصحه» را به او و ترجمه منظوم فارسی آن را به ابن سینا نسبت داده اند. این قطعه عربی ظاهراً مشتمل بر هشتاد بیت بود. (1) ابن ابی اصیبعه نیز یک کنکاش بزرگ و دو کتاب کبیر در تهیه ادویه و تفسر اساسی ادویه را به او نسبت می دهد. (2)2. حنین بن اسحاق عبادی (قرن دوم) از مسیحیان نسطوری اهل حیره در جنوب عراق بود و متون پزشکی را به عربی و سریانی ترجمه می کرد. وی 95 اثر از آثار جالینوس را به سریانی و 34 اثر را به عربی ترجمه کرد. المسائل فی الطب المتعلمین، عشر مقالات فی العین، رساله چشم پزشکی از تألیفات اوست. (3)
3. ابوالحسن علی بن سهل رَبَّن طبری (240ق) او روشهای پزشکی یونانی و رومی را خلاصه کرد و فصل جداگانه ای نیز به پزشکی هندی اختصاص داد. نظریه های طبری در آسیب شناسی، طب بالینی، دارو شناسی، اهمیت فراوان دارد و کتاب «فردوس الحکمه» را در سال 237 هـ. ق به متوکل اهدا کرد. (4)
4. علی بن عیسی (سده سوم): «تذکره الکحّالین» را نوشت که حاوی مطالبی درباره 130 بیماری چشم است.
5. عمار موصلی (سده سوم): رساله ای در بیماری چشم را به رشته تحریر درآورد و درباره 48 بیماری بحث کرد. او به شیوه در آوردن آب مروارید (کاتاراکت) از راه سوزن تو خالی همراه به مکش اشاره دارد.
6. ابوبکر محمد بن زکریای رازی (م 311 ق).
کتابهای رازی عبارتند از: المنصور فی الطب، کتاب الحاوی و...
رازی در طب و نیز کیمیا تبحر داشت او بیمارستانی در بغداد تأسیس کرد. کتاب الحاوی او بزرگ ترین و جامع ترین کتاب طبی آن دوره است. وی رساله ای برای تشخیص «آبله» و «سرخک» دارد که پیش از آن هیچ طبیب یونانی یا اسلامی درباره آن چیزی ننوشته بود. رازی هفتصد داروی گیاهی را شناسایی کرد
و به نقد آرای طبی جالینوس پرداخت که مهم ترین آنها درباره دیدن، شنیدن، رسیدن شعاعهای نوری از جسم به چشم و... می باشد. (5) این نقد به زبان لاتین چهل بار 1498 یا 1866 تجدید چاپ شده است و آقای «نویبورگ» این کتاب را زینتی برای طب اسلامی می داند. (6)
7. اخوینی بخاری (373 هـ. ق): نویسنده «هدایه المتعلمین فی الطب» (اولین پزشکی نامه) می باشد.
8. علی ابن عباس اهوازی: (م 384 هـ. ق) کتاب کامل الصناعه وی که طب ملکی نیز خوانده می شود؛ به نام ملک دیلمی عضدالدوله می باشد و در پنج قرن، مرجع طب در مدارس اروپاییان بود. ایشان اهمیت زیادی به «سازوکار عروق شعریه» می داد و مطالب زیادی به رشته تحریر در آورد.
9. ابن سینا (427 هـ. ق): «القانون فی الطب» (دانشنامه پزشکی) از مهمترین آثار اوست.
کتاب قانون، مشتمل بر 5 کتاب است؛ اصول عمومی پزشکی -مفردات پزشکی - بیماریهای مخصوص بخش هایی از بدن- علائم امراض مانند: تب، داروهای مرکب.
این کتاب بعد از ترجمه لاتین مورد توجه دانشمندان و پزشکان غرب قرار گرفت و کتاب پایه ی درسی دانشگاه ها شد و از سال 1473 تا 1505 م 15 مرتبه تجدید چاپ گردید. (7) در قرن شانزده چاپ بیستم آن نیز گزارش شده است.
ابن سینا رساله ای نیز درباره قولنج، الدویه القلبیه، اُرجوزه فی الطب (منظومه آموزشی پزشکی) داشت.
10. اسحاق بن سلیمان اسرائیلی (سده چهارم): رساله ای درباره ی تب داشت.
11. سعید بن هبه الله (495 هـ. ق): نویسنده «المغنی فی تدبیرالامراض» و رساله طبی - فلسفی «فی خلق الانسان» است.
12. ابوالقاسم زهراوی (سده چهارم): التصریف لمن عجز عن التالیف، (دانشنامه 30 جلدی) از آثار زهراوی است. او به مسائل جراحی پرداخته و در مورد خرد کردن سنگ مثانه مهارت داشت.
13. سید اسماعیل جرجانی (531 هـ. ق): « ذخیره پزشکی» از آثار اوست. فارسی می نوشت و آثار عربی و یونانی را به فارسی ترجمه می کرد مانند: خوارزمشاهی، شامل: بیمارشناسی، علاج بیماریها، دارو شناسی، گیاه شناسی و...
کتاب «ذخیره پزشکی» او تنها کتاب پزشکی است که به زبان عبری ترجمه شده و تاکنون چهار بار در ایران به چاپ رسیده است. (8)
14. محمد بن قسوم بن اسلم غافقی (سده ششم و هفتم): « المرشد فی طب العین » را نگاشت.
15. مهذب الدین عبدالرحیم بن علی، مشهور به دخوار (م 628 هـ. ق) شاگردان زیادی در پزشکی پرورش داد و مدرسه ای در دمشق ساخت.
16. ابن ابی اُصیبعه: در قرون هفتم می زیست و شاگرد «دخوار» و چشم پزشک بود. نام کتاب او «عیون الانباء فی طبقات الاطباء» است.
17. ابن نفیس (دمشق / م 687 هـ. ق): کتاب «الشامل فی الصناعه الطیبه» در 80 مجلد از آثار ابن نفیس است. ایشان در مصر تدریس می کرد. او شرحی بر کتاب «حنین» به نام «المسائل فی الطب» (چشم پزشکی) نوشت. پر خواننده ترین تلخیص قانون، کتاب الموجز ابن نفیس بود.
ایشان گردش ریوی خون را، حدود سه قرن پیش از آنکه اروپاییان کشف کنند؛ در کتاب خود توصیف و نظریه جالینوسی را رد کرد.
18. ابو روح محمد بن منصور، مشهور به زرین دست (قرن هفتم): کتاب «نور العیون» را به زبان فارسی نوشت. این چشم پزشک و جراح، در عهد ملکشاه سلجوقی می زیست. درباره مهارت وی نوشته اند: مردی یک چشم داشت و زرین دست با اطمینان چشم دیگرش را جراحی کرد. (9)
19. فتح الدین قیسی، (م 657 هـ. ق): در کتاب «نتیجه الفکر فی علاج امراض البصر»، صد و بیست و چهار ناراحتی چشم را بر می شمارد.
20. ابن خطیب اندلسی مشهور به لسان الدین (م: 776): رساله ای به نام «طاعون» دارد. طاعون در آن زمان در اروپا شایع بود و ایشان برای درمان آن همت گماشت و بر این باور بود که این بیماری واگیردار است و از طریق لباس، ظرف، گوشواره، و... منتقل می شود. (10)
برای مطالعه بیشتر
1. پویایی فرهنگ وتمدن اسلامی در ایران، علی اکبر ولایتی، ج 1، ص 215.2. کارنامه اسلام، دکتر عبدالحسین زرین کوب، تهران، امیر کبیر، 1380، ص 53 به بعد.
3. علوم اسلام و نقش آن در تحولات علمی جهان، آلدومیدی، ترجمه محمد رضا شجاعی رضوی و علوی، انتشارات آستان قدس رضوی، مشهد، 1371 ص 79 به بعد.
4. تاریخ علوم در اسلام، سید حسن تقی زاده، تهران، فردوسی، 1379، ص 214.
5. ر. ک : تاریخ طب در ایران پس از اسلام، دکتر محمود نجم آبادی، دانشگاه تهران، چ 2، 1366.
6. تاریخ پزشکی ایران، الگود سیریل، ترجمه باهر فرقانی، تهران، امیر کبیر، چ اول.
7. ادوارد براون، طب اسلامی، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، چ اول، 1377.
8. مجله حوزه و پژوهش، ش 17 و 18.
پی نوشت ها :
1. 49- با این بیت آغاز می شود: (توق اذا استطعت ادخال مطعم/علی مطعم من قبل فعل الهواظم/ تا طعامی نگذرد از معده به بالای آن/ر طعامی کان خوری باشد تو را عین و زبان).
2. 50- ر. ک. به : تاریخ علوم در اسلام، سید حسن تقی زاده، ص 216.
3. 51- ر. ک. به: فواد سزگین، تاریخ نگارش های عربی، پزشکی، ج 3، ص 45- 328، تاریخ تمدن، ولایتی، ج 1، ص 217.
4. 52- پویایی فرهنگ و تمدن اسلامی در ایران، علی اکبر ولایتی، ج 1، ص 218.
5. 53- همان، ص 215؛ ر. ک. به: قواعد سزگین، تاریخ نگارش های عربی، پزشکی، ج 3، ص 277؛ کارنامه اسلام، دکتر عبدالحسین زرین کوب، ص 53 به بعد.
6. 54- همان. ر. ک. به: تمدن اسلامی از زبان بیگانگان، محمد تقی صرفی، ص 18.
7. 55- همان.
8. 56- پویا فرهنگ و تمدن اسلامی در ایران ، همان، ج 1، ص 220.
9. 57- کارنامه اسلام، ص 53.
10. 58- همان.
