مینو و گیتی اهریمن

مینو و گیتی اهریمن

اهریمن در اندیشه ی ایران باستان و باورهای مزدیسنایی موجودی است که در حالت مینو؛ نادیدنی، ناپسودنی و غیرمادی زندگی می کند. او در این حالت به آفرینش مینوی اهورامزدا در آسمان می تازد. در این نبردها پیش نمونه های مینوی کردارهای اهریمن شکل می گیرد. با مبارزه ی مینوی اهریمن و اهورامزدا، اهریمن بیهوش در دوزخ می افتد.
در دوران بیهوشی اهریمن، اهورامزدا آفریده های مینوی خود را به گونه ی گیتی؛ دیدنی، پسودنی و مادی می آفریند. با آمیزش مینو و گیتی، آفریده های اهورایی دارای هستی شده و از زندگی آسمانی به زندگی زمینی راه می یابند، اما آفرینش اهریمن در حالت مینو متوقف شده، به دوران گیتی نمی رسد و هستی نمی یابد. اهریمن در همان گونه ی مینوی به جهان گیتی و آفریده های هستی از جمله انسان می تازد و ویرانی به بار می آورد. او در راه بازگشت به دنیای مینوی خود، در آسمان گیتی به دام می افتد، اما تا رستاخیز به نبرد خود با اهورامزدا و آفرینش اهورایی ادامه می دهد.
هستی آفریدگان اهورامزدا و ساختار زمینی نبرد این نیاز را به وجود آورده که اهریمن نیز در شرایطی برابر قرار گیرد؛ بنابراین نخستین اندیشه های گیتی پذیری اهریمن در آیین زروانی شکل می گیرد. چیرگی نیروهای شر بر خیر، پرستش اهریمن و قربانی کردن برای او در آیین زروانی زمینه ی به وجود آمدن پیکر زمینی را برای اهریمن فراهم می کند. این اندیشه ها باعث ساختن پیکره های ترکیبی از انسان و حیوانات زیان کار و ترسناک برای اهریمن می شود. پیکره نگاری انسانی از اهریمن در سنگ نگاره های دوران ساسانی نیز اقدام مهم دیگری در نشان دادن گیتی پذیری اهریمن است.
با توجه به شناختی که از مینوی اهریمن وجود دارد و پیکره هایی که برای ملموس کردن گیتی او به وجود آمده، مینو و گیتی اهریمن درهم تنیده می شود و ساختار هستی او شکل می گیرد. اهریمن هستی انسانی می یابد و اهوراییان می توانند او را همانند یک انسان در زیر پای اهورامزدا و شاهان بیندازند یا همانند یک انسان او را سر ببرند.
با گذر اهریمن از اندیشه ی مینوی و فلسفی به دنیای زمینیِ روایت های دینی زردشتی و حماسه ی ملی زمینه ای فراهم شده تا اهریمن با هستی انسانی وارد داستان و حماسه شده و ویژگی کردارانجامی داشته باشد؛ یعنی همانند یکی از شخصیت های انسانیِ داستان و حماسه بیندیشد، سخن بگوید و کردار انجام دهد. هرچند کردارهای اهریمن با اندام و ابزار انسانی در برابر انسان انجام می گیرد، او در کردارهایش توانایی های ویژه ای دارد که در قلمرو توانایی انسانی نمی گنجد. اهریمن با ورود به دنیای زمینی دستیاران و جانشینانی می یابد که یاریگر و ادامه دهنده ی کردارهای او هستند. این دستیاران و جانشینان، دیوان و دیومردمان هستی مند هستند.
با پایان یافتن دوران اساطیریِ حماسه ی ملی اهریمن نیز از دنیای زمینی رخت برمی بندد و با ورود حماسه ی ملی به دوران پهلوانی کردارهای خود را به جانشینانش وامی گذارد. پس از آن اهریمن به عنوان موجودی مینوی، مضمونی برای بیان اندیشه های انسانی و شاعرانه می گردد. روند حضور مینوی اهریمن ادامه می یابد تا کم کم نیروهای او کاهش یافته و رو به ناتوانی می رود. در فرجام شناسی ایرانی اهریمن ناتوان و ناکار شده، دوباره به دوزخ افکنده می شود و برای همیشه در آنجا زندانی می گردد.
منبع: اکبری مفاخر، آرش؛ (1389) درآمدی بر اهریمن شناسی ایرانی، تهران: ترفند