اسلام و فرهنگ غرب

آن بازار معرفت که اهل اروپا را با متاعهای نو ظهور مسلمانان آشنا کرد، عبارت بود از اسپانیا و سیسیل. در اسپانیا علاقه به فرهنگ اسلامی - که فرهنگ قوم برتر محسوب می شد - بقدری در مسیحیها گهگاه غلبه می یافت که حتی آلوارو (Alvaro) یک نویسنده ی متعصب مسیحی در سال 854 شکایت دارد از اینکه هموطنان مسیحی وی از اشعار و قصه های عرب لذت می برند و آثار حکماء اسلامی را می خوانند، نه برای آنکه آنها را رد کنند بلکه به قصد آنکه در زبان عربی سبک بیان دلکش و درستی پیدا کنند. (1) اگر تاریخ دائم سیر خود را با شوخی نامطبوعی تکرار نمی کند چرا اکنون باید در قلمرو اسلام بعضی شکایت کنند که هموطنان ما تسلیم فریب کتابهائی می شوند که آنها را نه برای رد و بحث بلکه بدان قصد می خوانند که در زبان انگلیسی سبک بیان دلکش و درستی بدست آورند؟ چندین قرن بعد از آلوارو، شکایت او را در زبان پترارک شاعر ایتالیائی می توان یافت که با خشم و هیجان می کوشید ایتالیائیهای عصر خویش را از حس تحسین و اعجابی که نسبت به مسلمین و اعراب دارند باز آورد. این حس اعجاب نسبت به فرهنگ و ادب مسلمین تا حدی بود که یک تن از پاپها - سیلوستردوم - را نیز به آموختن زبان عربی واداشته بود. آشنائی با زبان عربی و فرهنگ اسلامی در ایتالیا و فرانسه تا حدی محرک و انگیزه ی آن نهضت عظیم علمی و فکری شد که بعدها رنسانس خوانده شد و همه ی اروپا را به جنب و جوش آورد. بدینگونه اروپا حتی رنسانس خود را تا حد قابل ملاحظه یی به مسلمین مدیون است.
بیان این دعوی نه حاجت به مبالغه دارد نه نیاز به تعصب. دنیای اسلام بقدر کافی افتخارات راستین دارد که نیازی به گزاف و دعوی نداشته باشد. با اینهمه، ذکر این سخنان اگر از آن حس حقارت نفس که هجوم تجاوز گرانه ی فرهنگ غربی در بعضی بی خبران ما برانگیخته است بکاهد رواست لیکن روا نیست که توفیق گذشته ما را به دوام غرور بیندازد، یا به دام تعصب و عناد. درست است که غرب به تمدن اسلامی خیلی بیش از آنچه خود اعتراف دارد مدیون است، اما در یک قرن و نیم اخیر نیز قسمت عمده یی ازین وام خود را ادا کرده است. با اینهمه، هنوز فرهنگ اسلامی مایه ی حیاتی خود را حفظ کرده است و هنوز در غرب روشن بینانی هستند که بدرستی انتظار دارند تا آنجا که ممکن است الهامات تازه یی از شرق و اسلام دریافت دارند.

پی‌نوشت‌:

1. Grunebaum, l'Islam Medieval /86
منبع مقاله: زرین کوب، عبدالحسین؛ (1362)، کارنامه ی اسلام، تهران: امیرکبیر، چاپ نوزدهم