نسخ در آيه ي صلح

(وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا. )(1)
اگر کفار تمايل به صلح نمودند، تو نيز به صلح تمايل کن!
عده اي از مفسّرين از جمله ابن عباس، مجاهد، زيد بن اسلم، عطا، عکرمه، حسن بصري و قتاده مي گويند: اين آيه با آيه ي«سيف» نسخ گرديده است، (2) زيرا اين آيه به صلح و سازش تشويق مي کند ولي آيه سيف، به جنگ فرمان مي دهد.
نظر ما: اين آيه نيز مانند آيات قبلي است و نسخي به آن راه نيافته است و هنوز هم حکم آن باقي و لازم الاجرا است، زيرا :
اولاً: آيه«سيف» که آن را ناسخ اين آيه مي دانند، اختصاص به مشرکين دارد و شامل غير آن ها نمي باشد، اين است که رسول خدا(صلي الله عليه و آله و سلم) در سال دهم هجرت با مسيحيان نجران که اهل کتاب بودند، پيمان صلح برقرار کرد، با اين که سوره برائت و آيه سيف که در همان سوره مي باشد، در سال نهم هجرت و يک سال قبل از صلح نجران نازل گرديده بود، اگر آيه سيف بر اهل کتاب شمول و عموميت داشت، رسول خدا(صلي الله عليه و آله و سلم) با نصاري نجران- که اهل کتاب بودند- پيمان صلح منعقد نمي کرد.
از اين جا روشن مي شود که آيه «سيف» مخصوص به مشرکين است، ولي آيه صلح عموميت دارد و يک حکم کلي و عمومي را در بردارد که با آيه سيف تخصيص و استثنا خورده و به اهل کتاب اختصاص پيدا کرده است. بديهي است که استثنا و تخصيص غير از نسخ است.
و ثانياً: وجوب جنگ با مشرکين و جايز نبودن صلح با آنان مشروط به اين است که مسلمانان در برابر مشرکين از قدرت و امکاناتي برخوردار بوده و احتمال غلبه و پيروزي براي مسلمانان در ميان باشد و در غير اين صورت صلح و سازش با کفنار هيچ ايراد و اشکالي ندارد، چنان که رسول خدا(صلي الله عليه و آله و سلم) در جنگ «حديبيه» از اين قانون استفاده نموده با قريش پيمان صلح برقرار نمود.
با اين گفتار معلوم گرديد که آيه صلح با آيه سيف نسخ نگرديده است، منتهي صلح در صورت ضعف و جنگ در صورت نيرومندي و برتري مسلمانان است، چنان که خداوند مي فرمايد:
(فَلاَ تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللَّهُ مَعَکُمْ وَ لَنْ يَتِرَکُمْ أَعْمَالَکُمْ.‌ )(3)
پس هرگز سست نشويد و دشمنان را به صلح[ ذلت بار] دعوت نکنيد در حالي که شما برتريد و خداوند با شماست و از [ثواب] اعمال شما کم نخواهد کرد.
مي بينيم که اين آيه همان نيرومندي و برتري مسلمانان را علت و عامل عدم تقاضاي صلح قرار داده است.

پي نوشت ها :

1-انفال/61.
2- تفسير ابن کثير، 324/2.
3-محمد/35.

منبع مقاله :
خوئي، حضرت آيت الله حاج سيدابوالقاسم خوئي(ره)(1385)، البيان في تفسير القرآن، ترجمه محمد صادق نجمي- هاشم هاشم زاده هريسي، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سازمان چاپ و انتشارات، چاپ دوم