اشتقاق اسم ارتجالي است يا معنوي؟

نگارنده- در اينجا- قصد ندارد معناي مصطلح اسم را نزد علماي صرف و نحو باز گويد؛ چرا که اسم منقول در برابر اسم مرتجل است، نه اسم معنا. مقصودم از طرح اين سخن، بيانِ حالِ عرب و پذيرش اسامي زشت و مُهمَل ( بي معنا )
دوشنبه، 24 شهريور 1393
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
اشتقاق اسم ارتجالي است يا معنوي؟
اشتقاق اسم ارتجالي است يا معنوي؟

 

نويسنده: سيد علي شهرستاني
مترجم: سيد هادي حسيني





 

نگارنده- در اينجا- قصد ندارد معناي مصطلح اسم را نزد علماي صرف و نحو باز گويد؛ چرا که اسم منقول در برابر اسم مرتجل است، نه اسم معنا. مقصودم از طرح اين سخن، بيانِ حالِ عرب و پذيرش اسامي زشت و مُهمَل ( بي معنا ) به وسيله ي آنهاست؛ زيرا عَلَم مرتجل، اسمي است که پيش از آن براي چيزي وضع نشده است، و عَلَم منقول، اسمي است که قبل از تسميه در چيزي استعمال شده، سپس به معناي جديد انتقال يافته است ( بيشتر اَعلام، اسم منقول اند) به عنوان مثال اسمِ « اَسد » از حيوان به انسان منتقل شده است، و اسمِ « کريم » از صفت منقول است.
در هر دوي اينها مي توان معنا را لحاظ کرد با اين تفاوت که در اسم منقول، لحاظ معنا- دار الفاظ- بيش از اسم مرتجل مي باشد.
علماي نحو در ماده ي انشقاق اسم اختلاف دارند:
کوفيان بر اين باورند که اسم از « وَسَم » گرفته شده، واوِ آن حذف گرديد و به جايش همزه درآمد. « وَسم » به معناي علامت است و اسم را « اسم » نامند چون علامتي است که بر اَشيا مي نهند تا بدين وسيله شناسايي شوند. نزد آنان، علامت بودن اسم- در معنا- بر « سُمُو » ( رفعت ) غلبه دارد.
بصري ها اسم را مشتق از « سُمُو » مي دانند که به معناي « عُلُو » (برتري) است. واو آن حذف شد و به جايش همزه در آغازِ آن آمد. آن را بدان جهت « اسم » نامند که مسماي خويش را رفعت مي بخشد و معناي آن آشکار مي سازد؛ و گفته اند از اين رو « اسم » ناميده مي شود که از « فعل » و « حرف » برتر است.
ابن دُرَيد در مقدمه کتاب الإشتقاق مي نگارد:
آنچه ما را بر انشاي اين کتاب برانگيخت اين است که گروهي از کساني که به زبان عربي طعن مي زنند و نام گذاري به چيزهايي را که در لغتِ آنان ريشه ندارد و کاربرد واژه هايي را که در اصطلاحات پيشينيانشان رايج بوده، به کسانشان نسبت مي دهند و نام هايي را مي شمارند که اشتقاق آنها را نمي دانند و توانايي فحِص آنها را ندارند، از اين رو به انکار مي پردازند و در پندار خويش به آنچه خليل آورده، احتجاج مي ورزند...(1).
پيش از اين سخن، ابن دُرَيد درباره ي عرب جاهلي چنين مي گويد:
آنان در اسامي فرزندان و بندگان و تيره و نسلشان، آداب و رسومي دارند. برخي از آنها ( از سر ناداني يا ناداني نمايي ) نام گذاري به « کَلب » ( سگ ) و « کُلَيب » ( سگ ) و « اَکلُب » ( سگ ) و « خنزير » ( خوک ) و « قِرَد » ( ميمون ) و مانند آن را- که به شمار نمي آيد- زشت مي شمارند، و طعن نابجا مي زنند و بيهوده عيب مي گيرند.
ما در اين کتاب، اَسامي قبيله ها و محله ها و طايفه ها و خاندان ها را شرح مي دهيم و نام هاي سادات و اَشراف و شاعران و پهلوانان آنها را مي آوريم...(2)
احمد بن اَشيَم مي گويد: به امام رضا (عليه السّلام) گفتم: چرا عرب اَولادشان را « سگ »، « پلنگ »، « يوزپلنگ » ( و مانند آن ) مي نامند؟ امام (عليه السّلام) فرمود:
کانت العَرَبُ أصحابَ حرب، فکانت تُهَوِِّل عَلَي العَدُو بأسماء أولادهم؛ وَ يُسَمونَ عبيدهم « فَرَج » و « مبارک » و « ميمون » و أشباه ذلک، يَتَيَمَّنُونَ بها؛ (3)
قوم عرب [ براي تصرف يا حفظ آب و علف و ... ] درگير جنگ و ستيز [ با ديگران ] بودند. از اين رو با اسامي اولادشان، بر دشمنانشان هول مي افکندند و بندگان را « فَرجَ » و « مبارک » و « ميمون » ( و مانند آن ) مي ناميدند و اين اسم ها را به فال نيک مي گرفتند.
باري، اسامي و کنيه ها و القاب، نزد عرب، به انگيزه هاي مختلفي وضع مي شد. گاه اشخاص را به جهت حرفه شان « زرگر »، « کفاش »، « بَزاز » مي ناميدند، و گاهي براي والا منزلتي شان، آنان را حجت الإسلام، شيخ الطائفه، سالار اُمت، زين العابدين، خطاب مي کردند، و گاه کساني را به شهرشان نسبت مي دادند و « بغدادي »، « کوفي »، « قزويني » و ... نام مي نهادند، و گاه براي آسيب بدني که شخص داشت، لَقب و کنيه روي او مي گذاشتند و « اَعمَش » ( کم بينا )، « احول » ( دو بين )، « بصير » ( روشن بين ) مي گفتند، و گاه بر ضد خوي و منش افراد، براي آنها اسم و کنيه و لَقب، رديف مي کردند.
باسوادان عرب، هنگام نام گذاري اشياء، معاني را لحاظ مي کردند. از اين روست که خداي متعال، نام گذاري بت هاشان را به « عُزّي » ( و مانند آن ) تخطئه مي کند و در خطاب به آنان مي فرمايد:
( إِنْ هِي إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّيتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ)؛ (4)
اين « عُزّي » و « لات » و « مَنات » نام هايي ( بي محتوا ) است که شما بر بت ها نهاده ايد! خدا در اين زمينه برهاني نازل نکرده است.
زيرا اين بت ها عزيز ( قدرتمند و شکست ناپذير ) نيستند و متعبِّدانِ خود را به عزّت ( و ارجمندي ) نمي رسانند. بسي خطاست که آنها را « عُزّي » بنامند.
نام هايي که در قرآن آمده يا پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) آنها را آورده است، از اين قبيل به شمار مي رود؛ زيرا معاني- خواه ناخواه- در اسامي ملحوظ اند، بلکه از اهدافِ رسالت تغيير لغت و افکار و ارزش هاي جاهلي بود و پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) براي تغيير نام هاي زشت و پيرايش آنها کوشيد؛ به ويژه نام هايي که مفاهيم نادرستي را در بر داشتند ( مانند: عبد العزّي، عبدالکعبه، عبد الحارث، عبد شمس).
پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) دعوتش را با مفاهيم و ارزش هايي آغازيد که جاهليان نمي شناختند. آنان مي پنداشتند که پيامبر با آموزه هايش مي خواهد قدرت و فرمان روايي اش را استوار سازد، در حالي که ماجرا چنين نبود و همه چيز مربوط به خدا و مقررات الهي مي شد.
اينکه نام ها- به صورت منفي يا مثبت- در سلوک انسان تأثير گذارند، امري طبيعي است. اگر شخصي را « دانشمند » و « مخترع » بنامند، اين اسم او را به دانش ورزي بيشتر وا مي دارد تا بتواند شگفتي هاي جديد را بيافريند.
از اين روست که بر نام گذاري به اسامي انبيا و نيکان تأکيد شده تا کارهاشان الگو قرار گيرد، و از نام گذاري به اسمِ دشمنان دين نهي گرديده تا تشبُّه به آنان شخص را نفريبد يا روش و بينش آنها را نپيمايد.
از حسن بصري حکايت شده که مي گفت:
خدا روز قيامت بنده اي را که نامش احمد يا محمد است- در پيشگاه خود- نگاه مي دارد و مي گويد: اي بنده ام، آيا شرمت نيامد! با اينکه نام حبيبم محمد بر تو بود نافرماني ام کردي؟
بنده، شرمسار سر به زير مي افکند و مي گويد: خدايا، اقرار مي کنم که بد کردم [ و پشيمانم ].
خداي بزرگ مي فرمايد: اي جبرئيل، دست بنده ام را بگير و به بهشت درآر؛ چرا که شرم دارم از اينکه به دوزخ کسي را عذاب کنم که همنامِ حبيبِ من است. (5)
و در حديثي آمده است:
روز قيامت مردي را مي آورند که نامش محمد است. خدا به او مي فرمايد: با اينکه همنام حبيبِ مني، از عصيانِ من حيا نکردي! از عذاب مرا شرم آيد. (6)
از اين روست که اساميِ شخصيت ها و الگوهاي ديني، سرشتِ مقدسي مي يابد و چونان ماهياتِ آنها مي شود. لَمس اسامي مقدس ( مانند: نام هاي خداي متعال و اسامي انبيا و اوصيا ) جز با طهارت جايز نمي باشد؛ يعني منزلت و مکانتِ آنان چونان قرآن است که ( لَا يمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ )؛ (7) جز پاکان آن را مَس نمي کند.
و همچنين- در طرف مقابل- از نام گذاري به اَسامي دشمنان نهي شده، تا کسي به شاخص شدن در شر ( و خباثت ) گرايش نيابد و همچون يزيد و حجاج نشود که در جرم و جنايت فرو رفتند.
اکنون لازم است اندکي درنگ ورزيم تا ببينيم آيا نام گذاري به « عُمَر » بر آداب و رفتار عُمَر بن علي تأثير گذارد يا نه؟ آيا درگيري او با فرزندانِ برادرش ( عبدالله بن حسن، علي بن حسين (عليه السّلام)، ( عبيدالله بن عباس ) و درخواست ارث برادرانش، فرزندان ام البنين را- با فرض وجود اين برادران و شهادتِ آنان پيش از حضرت عباس در واقعه کربلا- مي توان در ضمن تأثير نام ها دسته بندي کرد يا خير؟
بالاتر از همه ي اينها، اگر در نام هاي پنج گانه اصحاب کساء تأمل کنيم، در مي يابيم که وضع آنها تصادفي نمي باشد و اَساميِ ارتجالي نيست و نيز نام هايي که تنها معاني لغوي محض را دارا باشند به شمار نمي روند، بلکه معاني الهي بلندي در آنها لحاظ شده است.

پي‌نوشت‌ها:

1- الإشتقاق:4.
2- الإشتقاق:3.
3- عيون اخبار الرضا (عليه السّلام) 281:1، حديث 89؛ معاني الأخبار: 391، حديث 35.
4- سوره ي نجم (53) آيه 23.
5- المدخل إلي مذهب الإمام احمد بن حنبل: 129.
6- مستدرک الوسائل 130:15، حديث 4.
7- سوره ي واقعه (56) آيه 79.

منبع مقاله :
شهرستاني، سيدعلي؛ (1390)، نام خلفا بر فرزندان امامان (عليهم السّلام) ( بن مايه ها، پيراهه ها )، ترجمه: سيد هادي حسيني، قم: انتشارات دليل ما، چاپ اول.

/ج

 

 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
حمله پهپادی سپاه علیه یک سامانه راداری آمریکا در پایگاه شیخ عیسی
play_arrow
حمله پهپادی سپاه علیه یک سامانه راداری آمریکا در پایگاه شیخ عیسی
تشکیل دیوار انسانی در ساحل سرخ هرمز
play_arrow
تشکیل دیوار انسانی در ساحل سرخ هرمز
سرلشکر عبداللهی: خودکفایی دفاعی مهم‌ترین درس جنگ بود
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: خودکفایی دفاعی مهم‌ترین درس جنگ بود
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم
درگذشت بازیکن ۱۶ ساله آرژانتینی پس از برخورد توپ به سر + فیلم
play_arrow
درگذشت بازیکن ۱۶ ساله آرژانتینی پس از برخورد توپ به سر + فیلم
بازدید کیم جونگ‌اون از پیست اسکی جدید در کره شمالی + فیلم
play_arrow
بازدید کیم جونگ‌اون از پیست اسکی جدید در کره شمالی + فیلم
دبیرکل ناتو: آمریکا ناچار است حضور نظامی خود در سراسر جهان را بازنگری کند + فیلم
play_arrow
دبیرکل ناتو: آمریکا ناچار است حضور نظامی خود در سراسر جهان را بازنگری کند + فیلم
تصاویر نزدیک از کشتی‌های هدف حمله سپاه در تنگه هرمز + فیلم
play_arrow
تصاویر نزدیک از کشتی‌های هدف حمله سپاه در تنگه هرمز + فیلم
تراکتورهای برقی بدون راننده در چین + فیلم
play_arrow
تراکتورهای برقی بدون راننده در چین + فیلم
گشت‌زنی قایق‌های تندروی نیروی دریایی سپاه در خلیج فارس + فیلم
play_arrow
گشت‌زنی قایق‌های تندروی نیروی دریایی سپاه در خلیج فارس + فیلم
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
play_arrow
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
play_arrow
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
play_arrow
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
play_arrow
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم
play_arrow
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم