نويسنده: دکتر شهرام هدايت

در تمامي کتب تفسير از کهنه و نو گفته شده است که « مشيد » از ريشه ي « شاد » به دو معنا است. يکي ارتفاع و دوم گچ. و هم از اين رو « قصر مشيد » را کاخ رفيع و برافراشته و يا کاخ گچين ( ساخته شده از گچ و بنابراين استوار و
سه‌شنبه، 20 آبان 1393
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
نويسنده: دکتر شهرام هدايت
 يک واژه ي قرآني از جنبه ي زبان شناسي

 






 

ريشه واژه ي « شاد » در زبانهاي سامي داراي معاني متعددي است و يا به عبارت بهتر چند واژه به شکل « شاد » وجود دارد.
ولي اصليترين مفهوم ريشه اين واژه، ويران کردن، هلاک کردن، غارت کردن، سرنگون کردن و دريدن است.
« فَكَأَيِّن مِّن قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُّعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَّشِيدٍ - حج: 45 »
... اما درباره بئر معطله و قصر مشيد:
« بئر معطل » يعني چاه از کار بازمانده. چاه متروکه و بدون استفاده، ولي بر سر « قصر مشيد » سخن بسيار است.
در تمامي کتب تفسير از کهنه و نو گفته شده است که « مشيد » از ريشه ي « شاد » به دو معنا است. يکي ارتفاع و دوم گچ. و هم از اين رو « قصر مشيد » را کاخ رفيع و برافراشته و يا کاخ گچين ( ساخته شده از گچ و بنابراين استوار و محکم، و يا گچکاري و گچبري شده به مفهوم زيبا و آراسته ) معنا کرده اند: [ « المشيد، المرتفع من الابنيه... و قيل المشيد، المجصص و المبني بالشّيد، و الشّيد الجص... - مجمع البيان، ج7 ص 88 ». « و قصر مشيد اي مبني بالشّيد... و الاشادة عبارة عن رفع الصّوت - مفردات راغب ص 279 ». « الشّيد: افراشتن بنا - تفسير مفردات قرآن ص 94 » . « و بسا کوشک مزيّن مطوّل - تفسير نسفي ج 2 ص 483 » . « و قصر مشيد، و چند کوشک بلند برکشيده و نيز گفته اند کوشکهاي گچ کرده - تفسير کمبريج ج1 ص 163 » . « و قصر آراسته - تفسير ابوالفتوح » . « و کوشک استوار رفيع - تفسير ميبدي » . « و کوشکي بلند کرده و کوشکي به گچ کرده - ترجمه ي تفسير طبري » . « و چه بسيار قصرهاي پرشکوه و کاخهاي سر بر آسمان کشيده و به صورت زيبا گچکاري شده... - تفسير نمونه ج 14 ص 125 » . « قصرهاي عالي - ترجمه ي الهي قمشه » و... ]
در آيه سخن از مردمي است که به سبب ستمگر بودنشان به عذاب گرفتار شده، نابود گشته اند. آباديهاي آنها زير و رو شده است، چاههاي آبشان خشکيده، و از کاربازمانده و...
در اين چنين فضايي سخن از کاخ رفيع سر بر آسمان ساينده، و گچکاري شده، سخت از مفهوم آيه دور و با مضامين آن ناهماهنگ است. بنابراين بعضي از اهل تفسير کوششها داشته اند تا به گونه اي « ويرانه ي زير و رو شده » را با « کاخ سر بر آسمان کشيده » آشتي دهند، و کار رفت اين دو عبارت در کنار يکديگر را توجيه نمايند. براي آگاهي از اين نظريات و توجيهات مي توان به کتب تفسير مراجعه کرد.
آنچه در اين زمينه مي توان گفت، اين است که ريشه واژه ي « شاد » در زبانهاي سامي داراي معاني متعددي است، و يا به عبارت بهتر، چند ريشه واژه به شکل « شاد » وجود دارد.
از جمله ي اين معاني متعدد همان دو معنايي است که از سوي مفسران و اهل لغت بدانها اشاره شده است، يعني « ارتفاع » و « گچ يا آهک ». ولي اصليترين مفهوم اين ريشه واژه ي ( شاد ) ويران کردن، هلاک کردن، غارت کردن، سرنگون کردن، و دريدن است. « شد » به معناي تاراج، ويراني و « شاديداه » به معناي غارت از همين ريشه است. و از همين ريشه است « شاد » در خود زبان عربي به معناي « هلاک شد » و « اشاد اشادة » به معناي « هلاک کرد او را » و... که در متون کهن لغت عربي آمده است. ( ن. ک. فرهنگ جامع، ج1، ص 775 )
بنابراين « قصر مشيد » را درست به عکس آنچه گفته شده، بايد « کاخ ويران » ، « کاخ سرنگون » ، « کاخ تاراج گشته » معنا کرد. و اين مفهومي است کاملاً مناسب و هماهنگ با عبارات آيه و فضاي کلي آن. ( چه بسيار [ مردم آباديهايي که نابودشان ساختيم، زيرا که ستمگر بودند. و کومه هايشان را زير و رو کرديم. و چه بسيار چاه هاي خشکيده، و چه بسيار کاخهاي به تاراج رفته يا سرنگون شده. ] چنان که مي بينيد ديگر جايي براي توجيه و توضيح اضافي در آيه بجا نمي ماند.
اما يک نکته ي ديگر، و آن اينکه در کتب تفسير و حديث درباره ي « بئر معطل و قصر مشيد » احاديثي هم از معصوم نقل شده است. گفته شده که بئر معطل دانشمنداني هستند که از دانش آنها بهره گرفته نمي شود. [ مجمع البيان، ذيل آيه. ]
روايتي از موسي بن جعفر ( عَلَيهِ السَّلام ) و روايتي از امام صادق ( عَلَيهِ السَّلام ) نقل شده است که فرموده اند:
البئر المعطله الامام الصامت و القصر المشيد الامام الناطق. [ تفسيرهاي برهان، ج3 ص 30 و تفسير نمونه ج 14 ص 126. و... ]
در تبيين اين روايات مثلاً گفته شده است که: « ... چاه معطل امام خاموش و قصر محکم سربرافراشته امام ناطق است... هنگاميکه امام در مسند حکومت قرار گيرد، همچون قصر رفيع محکمي است که از دور و نزديک ديده ها را بخود جلب مي کند، و پناهگاهي براي همگان است. اما هنگامي که از مسند حکومت دورگردد، و مردم اطراف او را خالي کرده نااهلان به جاي او بنشينند، به چاه آبي مي ماند، که به دست فراموشي سپرده شود. - تفسير نمونه ج14 ص 126 »
که با توجه به مفهوم ارائه شده براي « مشيد » بايد گفت که معنا و مفهوم روايت اين است که امام صامت متروک مي ماند، و کسي از دانش او بهره نمي گيرد. و امام ناطق مورد تهاجم و تجاوز قرار مي گيرد، و خلق در پي نابودي وي برمي آيند. در هر صورت، اين گوينده سر آن ندارد، که « اينست و جز اين نيست بگويد » و سخن خود را کلام آخر پندارد. آنچه گفته شد، تنها طرح پيشنهادي است دست کم مناسب، مستدل و خردپذير همراه با اين اميد که اين سخن از نقد اهل نظر برخوردار گردد. باشد که به مدد اين کوششها اندکي از تاريکيهاي ذهن ما کاسته شود.
منابع :
1- مجمع البيان في تفسير القرآن، الطبرسي، دار احياء التراث العربي، بيروت 1379 هـ
2- معجم مفردات الفاظ القرآن، الراغب الاصفهاني، المکتبه المرتضويه، بي م، 1972 م.
3- تفسير مفردات قرآن، تصحيح عزيزالله جويني، بنياد فرهنگ ايران، تهران، 1359 ش.
4- تفسير نسفي، ابوحفص نجم الدين عمر نسفي، بنياد فرهنگ ايران، تهران، 1353 ش.
5- تفسير قرآن مجيد، نسخه دانشگاه کمبريج، تصحيح جلال متيني، بنياد فرهنگ ايران، تهران، 1349 ش.
6- ترجمه تفسير طبري، به تصحيح حبيب يغمايي، چاپ دوم، انتشارات توس، تهران، 1356 ش.
7- قرآن کريم با ترجمه نوبت اول از کشف الاسرار ميبدي، ابن سينا، تهران، بي ت.
8- قرآن کريم با ترجمه فارسي از روي تفسير ابوالفتوح رازي، جاويدان، تهران، بي ت.
9- قرآن مجيد، ترجمه الهي قمشه اي، جاويدان، تهران، بي ت.
10- تفسير نمونه، زير نظر ناصر مکارم شيرازي دارالکتب الاسلاميه، قم، 1362 ش.
11- فرهنگ جامع، احمد سياح، کتابفروشي اسلام، تهران، 1343.
12- المنجد و...

منبع مقاله :
ادبستان / شماره هفدهم



 

 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
نوجوان امروز به چه چیزی نیاز دارد؛ الگو، فرصت یا شنیده شدن؟
نوجوان امروز به چه چیزی نیاز دارد؛ الگو، فرصت یا شنیده شدن؟
آیا مجازات به تنهایی انسان را اصلاح می کند؟
آیا مجازات به تنهایی انسان را اصلاح می کند؟
عراق در آستانه تنش تازه؟!
عراق در آستانه تنش تازه؟!
سیره تربیتی پیامبر (ص) در برخورد با نوجوانان؛ از کرامت تا تربیت دینی
سیره تربیتی پیامبر (ص) در برخورد با نوجوانان؛ از کرامت تا تربیت دینی
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
play_arrow
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
پرونده جدید علیه رسایی
play_arrow
پرونده جدید علیه رسایی
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
play_arrow
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
play_arrow
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
play_arrow
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
play_arrow
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
play_arrow
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
play_arrow
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم