پرسش :

آغاز و فلسفه شب قدر از چه زمانی است آیا در ادیان دیگر نیز وجود داشته است یا مخصوص دین مبین اسلام است؟


پاسخ :
خداوند متعال علاوه بر سوره‌ قدر که فضیلت شب قدر و نزول ملائکه و ... را می‌‎رساند، در سوره دخان این شب را که شب نزول قرآن کریم نیز هست چنین وصف می‌‌‎کند:
ما قرآن را در شبی مبارک فرستادیم در شبی که مقدرات الهی از سوی خدای حکیم در هر امر و حادثه‌‎ای مشخص می‌‎گردد و این امری از سوی ما و رحمتی است که ما بر بندگان خویش می‎‌فرستیم.[1]

با نگاهی به روایات اسلامی به خوبی روشن می‌‌شود که شب قدر در امت‌های پیشین نیز بوده است و البته باید گفت به خاطر فضیلت پیامبر اسلام صلّی الله علیه و آله بر همه انبیاء و نیز نزول قرآن کریم در این شب، فضیلت و اهمیت شب قدر در اسلام نمود بیشتری پیدا کرده است. در روایتی از امام علیه السلام می‎‌خوانیم:

خداوند شب قدر را در آغاز آفرینش دنیا و آن گاه که اولین نبی و اولین وصی را آفرید، پدید آورد و در حقیقت چنین اراده کرده است که در هر سال شبی باشد که در آن تفسیر امور تا سال آینده نازل شود و هر کسی که این حقیقت را انکار کند خدا را درباره علمش رد کرده است، زیرا پیامبران الهی قیام نمی‎‌کنند مگر آنکه در چنین شبی به آنها حجت داده شود. آری به خدا سوگند آدم نمرد مگر آنکه بر او وصی بود و بر هر یک از پیامبران بعد از آدم در این شب [قدر] امر خدا می‌‎آمد تا آن را به وصی بعد از خود واگذارد، برتری ایمان کسی که به همه‌­ی «اِنّا اَنْزلنا» و تفسیرش ایمان بیاورد بر کسی که چون او نیست مانند برتری انسان بر حیوانات است.[2]

در روایت دیگری آمده است ابوذر غفاری از رسول خدا صلّی الله علیه و آله پرسید: آیا شب قدر فقط در عهد پیامبران بوده و پس از آنها از بین می‌‎رود؟ حضرت فرمودند: نه چنین است، بلکه تا روز قیامت باقی است.[3]

در روایت دیگری نیز از رسول خدا صلّی الله علیه و آله نقل شده که فرمودند: حضرت موسی در مناجاتی عرضه داشتند: پروردگارا قربت را خواهانم، خداوند فرمود: در بیداری شب قدر است. عرض کرد: رحمتت را خواستارم، فرمود: در رحم کردن بر بینوایان در شب قدر است، گفت: خدایا جواز عبور از صراط را می‎‌خواهم پاسخ آمد در شب قدر صدقه ده. خدایا بهشت و نعمت‎‌هایش را می‎‌خواهم، فرمود: در گرو تسبیح گفتن در شب قدر است. عرضه داشت: نجات از آتش دوزخ، خدا فرمود: استغفار در شب قدر. در پایان گفت: خدایا رضایتت را می‌‌طلبم، فرمود: در شب قدر نماز بگذار.[4]

در تورات و انجیل موجود شبی به نام قدر وجود ندارد اما به جای آن شب مقدس با اعمال مخصوص دارد که به شب و عید فصح یا فطیر معروف است که حضرت موسی در این شب بنی‌‎اسرائیل را به کارهایی وا می‌‎داشتند و این شب مقارن است با چند روز روزه گرفتن که شباهت‌‎هایی به شب قدر دارد.[5]

در مسیحیت نیز این شب مقدس شمرده می‌‎شد و در باور آنها چون عیسی آخرین شامش را در این شب خورد و فردایش به صلیب کشیده شد و سپس زنده گشته به آسمان رفت، لذا از تقدس ویژه‌‎ای برخوردار شد و امروز به نام عشاء ربانی یا شام آخر از اهمیت ویژه‎‌ای در جامعه مسیحیت برخوردار است.[6]

اما در این ادیان این شب را شب قدر نمی‌‎دانند بلکه با نام‌‎های همچون عید فصح، شب پسح یا عید فطیر معروف است و نتیجه این که هر چند با نگاه به روایات اسلامی شب قدر از اول خلقت عالم امکان، بوده ولی در کتاب‌‎های مقدس یهود و مسیح اثری از عنوان شب قدر دیده نشده و ممکن است علت آن تحریف‌‎های موجود در این کتاب‌‎ها باشد و یا این‌که چون زبان اصلی کتاب مقدس عبری بوده شاید لفظ قدر معنای دیگری داشته است. به هر حال در آثاری که از یهودیت و مسیحیت در دسترس است شبی به نام قدر وجود ندارد یا حداقل ما پیدا نکردیم.
 
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. منهج الصادقین؛ فتح الله کاشانی، ج 10، ص 305، ذیل سوره قدر؛
2. پرتوی از قرآن؛ محمود طالقانی، ج 4، ص 196، ذیل سوره قدر؛
3. کوثر قرآن [تفسیر سوره‌‎های کوثر و قدر]؛ محسن قرائتی، ذیل سوره قدر؛
4. الیهود، عقائدهم الدینیه و عباداتهم، احمد شلبی.
 
پی‌نوشت‌ها:
[1]. برگرفته از آیات 3 تا 6 سوره دخان.
[2]. کلینی، محمد، کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365 ه. ش، ج 1، ص 250، روایت 7.
[3]. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسه الوفا، ج 25، ص 97، ب3.
[4]. شیخ حر عاملی، وسایل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت 1409 ه. ق، ج 8، ص 20، ب 1، ح 10019.
[5]. رک: کتاب مقدس، انگلیس، ایلام، 2002 م، عهد قدیم، سفر تثنیه، ب2، ، ش 7، و سفر خروج ب 12، ش 12 به بعد و سفر لاویان ب 23.
[6]. همان، عهد جدید، انجیل یوحنا، ب 2 ش 12 به بعد و ب 11، ش 55، و اول قرنتیان ب 5، ش 7، ب 11، ش 20.

منبع: اندیشه قم