پرسش :

دو دختر11 ساله و 7 ساله دارم که مدام با هم دعوا مي کنند. عليرغم اين که دختر بزرگم به سن تکليف رسيده امّا به اقامه نماز کاهل است. محض رضاي خدا از تجارب علمي و عملي خود ما را بهره مند فرمائيد؟

پاسخ :
خشم، يکي از هيجانات نيرومندي است که دست آفرينش در انسان نهاده است و از سال هاي اوليه رشد بروز مي کند و اغلب رفتارهاي پرخاشگرانه را به دنبال دارد. با آن که خشم هميشه نامطلوب نيست و داراي حکمت هايي از جمله دفاع و دفع خطرات است، ولي اگر کنترل نشود، در جامعه و محيط خانواده خطراتي را ببار مي آورد و ممکن است موجب آسيب به ديگران شود.[1]
پرخاشگري در کودکان
کودکان می خواهند از طريق خشونت فيزيکي يا لفظي، بر کودکان ديگر مسلط شوند. آنان ممکن است عصباني، نگران، آزرده و نااميد از خود باشند، امّا قادر به برخورد با اين احساسات نبوده و يا رفتارهاي خشونت آميز را از الگوهاي شخصيتي خاصي آموخته باشند. آنان براي خروج از وضعيت نامطلوب روحي خود، از خشونت لفظي يا فيزيکي استفاده کرده و ديگران را آزار مي دهند.[2]
عوامل پرخاشگري
1. ناکامي: ناکامي يکي از برانگيزاننده هاي پرخاشگري است. اگر کودک نتواند به خواسته های خود برسد، اين امر موجب پرخاشگري در او مي شود.[3]
2. تحريک مستقيم: گاهي عامل پرخاشگري، پرخاشگري شخص ديگر است که از آن به تحريک مستقيم تعبير مي شود. در اين نوع از پرخاشگري، پرخاشگري نتيجه تحريک کلامي يا فيزيکي طرف مقابل است.[4]
3. خشونت رسانه اي: بخش مهمي از يادگيري ما از طريق الگو قرار دادن رفتار ديگران حاصل مي شود. الگوها مي توانند رسانه اي باشند. صحنه هاي خشن و پرخاشگرانه اي که از رسانه ها پخش مي شود، مي تواند به عنوان محرک پرخاشگري عمل کند.[5] و موجب شکل گيري پرخاشگري در کودکان شود.
4. يادگيري: پرخاشگري نيز مثل ديگر اشکال پيچيده رفتار اجتماعي آموختني است[6] وکودک اين رفتار را از طريق شيوه رفتاري والدين و اطرافيان خود ياد مي گيرد. کودکاني که به شدت پرخاشگراند معمولا در خانواده هايي بزرگ شده اند که اعضاي آن پرخاشگراند. معمولا در اين گونه خانواده ها اختلافات جزئي به مسئله عمده اي تبديل مي شود[7] و والدين اين کودکان به هنگام اعمال قواعد و معيارها خشونت و رفتاری پرخاشگرانه دارند. در اين خانواده ها اعضاي آن با هم کنش متقابل دارند و به رفتارها واکنش نشان مي دهند. در اين گونه خانواده کنش هاي متقابل غالبا وضعيتي ايجاد مي کند که الگوي رفتار پرخاشگرانه را در خانواده افزايش مي دهد.
وقتي که واکنش خشونت آميزي بروز مي کند ساير اعضاي خانواده به جاي رفتار عاقلانه کاري مي کنند که باعث دامن زدن به رفتار پرخاشگرانه مي شود.[8]
چند نکته اساسي
1. نکته اي که بايد مورد توجه شما قرار گيرد اين است که آيا دختران شما با ساير کودکان و در محيط ديگر مانند مدرسه به رفتار پرخاشگرانه دست مي زنند و يا اين که پرخاشگری آنان به محيط خانه و روابط بين دو خواهر محدود مي شود. چنان چه رفتار آنان محدود به فضاي خانه مي شود، به احتمال زياد بايد در روابط بين اعضاء خانواده به ويژه روابط بين والدين و فرزندانتان تجديد نظر کنيد.
شايد توجه بيش از حد به دختر کوچک تر، عدم اهميت دادن به دختر بزرگ تر و... موجب چنين رفتارهايي در دختران شما شده باشد. زود به اين احتمال جواب ندهيد و در مورد آن قضاوت نکنيد. شايد به صورت ناخواسته در رفتارهايتان بين دو دختر خود تبعيض قائل مي شويد، پس با دقت اوضاع را بررسي کنيد و چنان چه در رفتارهايتان بين دو دختر خود تبعيض قائل مي شويد، رفتار خود را اصلاح کنيد.
2. طبق ديدگاه روان شناسان رشد، کودکان در طول دوران رشد خود با مقاطع تعادل و عدم تعادل مواجه مي شوند. در خلال مقاطع عدم تعادل، کودک رفتارهايي همچون تنش و اضطراب، بي تصميمي، عدم اطمينان و امنيت و رفتارهاي مشابه آن را از خود بروز مي دهد که ممکن است به اشتباه در زمره «رفتارهاي مشکل» به حساب آيد، در حالي که اين مشکلات رفتاري از ويژگي هاي اين سطوح سني است. تنها هنگامي بايد رفتارهاي کودک، مشکل تلقي شود که براي سن او غير عادي بوده و در راه سازگاري کلي وي مشکلاتي را به وجود آورد.[9]
با توجه به اين که يکي از دختران شما يازده ساله است و در آستانه بلوغ مي باشد، در مقطع عدم تعادل قرار دارد و وجود برخي رفتارهاي نابهنجار در او طبيعي است، پس زياد نسبت به اين رفتارهاي او حساس نباشيد و نسبت به آن حساسيت بيش از حد نشان ندهيد.
اين مشکل پس از عبور دختران از مقطع عدم تعادل و با گذشت زمان به خودي خود حل مي شود.
3. سعي کنيد در برخورد با پرخاشگري دختران خود به صورت مستقيم وارد عمل نشويد؛ بلکه شيوه هاي غير مستقيم را به کار بگيريد. به عنوان مثال شرائط و موقعيت هايي که موجب پرخاشگري دختران شما مي شود را شناسايي کنيد و آنان را از اين موقعيت دور کنيد.
چه بايد کرد؟
1. همان طور که قبلا گفته شد: در اکثر مواقع پرخاشگري کودکان فرياد خاموشي است در برابر رفتارهاي غلط والدين در تعامل با کودکان، بنابراين رفتارهاي خود را با دقت بررسي کنيد و سعي کنيد اشتباهات خود را اصلاح کنيد.
2. به طور طبيعي زماني که کودکان به پرخاشگري روي مي آورند، والدين جانب کودک کوچک تر را مي گيرند و حال اين که چنين روشي مي تواند آسيب هايي را به دنبال داشته باشد. از اين به بعد تا زماني که پرخاشگري آنان آسيب جدي بدني به دنبال ندارد، در درگيري آنان دخالت نکنيد. اجازه دهيد آنان خود مشکلشان را حل کنند. تجربه نشان مي دهد؛ دخالت بزرگسالان در پرخاشگري کودکان نه تنها مشکلي را حل نمي کند بلکه بر مشکلات مي افزايد.
3. همان طور که بيان شد، يکي از راه هاي انتقال پرخاشگري به کودکان يادگيري مي باشد. کودکان پرخاشگري را از والدين و اطرافيان خود ياد مي گيرند پس سعي کنيد هنگامي که کودکان حضور دارند از بگو و مگو و پرخاشگري به شدت پرهيز کنيد.
4. گفتيم ارائه الگوهاي پرخاشگر در محيط خانواده و به وسيله رسانه ها موجب افزايش پرخاشگري مي شود.
به همين مقياس، ارائه الگوهاي غير پرخاشگرانه مي تواند تأثير متضاد (موجب کاهش پرخاشگري شود) داشته باشد.
تحقيقات نشان مي دهد که حضور الگوهاي غير پرخاشگر در زمان ها و موقعيت هاي بالقوه آسيب زا مي تواند در کاهش خشونت و افزايش احتمال بروز رفتار متعادل مؤثر باشد.[10] بنابراين زماني که با يک موقعيت آسيب زا و مشکل روبرو مي شويد، سعي کنيد با خونسردي با آن برخورد کنيد تا به صورت غير مستقيم الگوي رفتار صحيح با مشکل را به کودکان خود انتقال دهيد.
5. رفتارهاي غير پرخاشگرانه کودکان خود را با تشويق تقويت کنيد و بر عکس نسبت به رفتارهاي پرخاشگرانه آنان بي تفاوت باشيد.
6. کودکان که شيوه ارتباط با ديگران را بلد نيستند دست به پرخاشگري مي زنند. اين افراد نمي دانند که چگونه بايد به تحريکات و رفتارهاي ديگران پاسخ بدهند تا آنان را آرام کند. آنان نمي دانند چگونه خواسته ها و آرزوهاي خود را به ديگران بشناسانند و از اين رو چون ديگران خواسته هاي آنان را در نظر نمي گيرند با ناکامي فزاينده رو به رو مي شوند.[11] و در نتيجه پرخاشگري در آنان شکل مي گيرد، پس آموزش مهارت هاي اجتماعي به کودکان يکي از شيوه هاي مقابله با پرخاشگري آنان است.
7. برنامه زندگي خود را به گونه اي تنظيم کنيد که تمام انرژي رواني کودکانتان در مسير بازي، تفريح و سرگرمي مصرف شود تا ديگر انرژي براي مشاجره و پرخاشگري براي آنان باقي نماند.
8. رفتارهاي غير پرخاشگرانه آنان را از طريق گفتار و يا خريد وسايل مورد علاقه آنان تشويق کنيد. البته در تشويق کردن خود زياده روي نکنيد چرا که ممکن است به نوعي باج گيري تبديل شود.
9. در مقابله با پرخاشگري آنان به هيچ عنوان پرخاشگري نکنيد و سعي کنيد بر اعصاب خود مسلط باشيد.
پرسشگر گرامي بديهي است بررسي کامل عوامل پرخاشگري و راهکارهاي مقابله با پرخاشگري در اين مجال کوتاه نمي گنجد، شما براي کسب اطلاعات بيشتر مي توانيد به کتبي که در زير معرفي مي شود، مراجعه کنيد.
در ضمن پاسخي در مورد شيوه هاي تربيت ديني فرزند به صورت مستقل براي شما ارسال مي شود.

معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ کليدهاي رويا رويي با پديده خشم در کودکان و نوجوانان، باري مک نامارا و فرانسيس مک نامارا، ترجمه مسعود حاجي زاده، تهران، انتشارات صابرين.
2ـ روان شناسي اجتماعي با نگرش به منابع اسلامي، آذربايجاني و ديگران، تهران، سمت.

پی نوشتها:
[1]. آقا تهراني، مرتضي و ديگران، روان شناسي رشد با نگرش به منابع اسلامي، ج1، ص494، تهران، سمت.
[2]. مک نامارا، باري و مک نامارا، فرانسيس، کليدهاي رويا رويي با پديده خشم در کودکان و نوجوانان، ص8، ترجمه مسعود حاجي زاده، تهران، انتشارات صابرين.
[3]. آذربايجاني، مسعود و ديگران، روان شناسي اجتماعي با نگرش به منابع اسلامي، ص308، تهران، سمت.
[4]. همان، ص309.
[5]. همان، ص310.
[6]. همان، ص306.
[7]. ماسن، پاول هنري و ديگران، رشد و شخصيت کودک، ص434، ترجمه مهشيد ياميايي، تهران، ماد.
[8]. همان، ص431.
[9]. روان شناسي رشد با نگرشي به منابع اسلامي، ص317.
[10]. همان.
[11]. همان.
منبع: اندیشه قم