پرسش :

با توجّه به آیه «يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَ يَهْدِى مَنْ يَشَاءُ» اگر هدايت و گمراهى به دست خداست، چگونه با عدل الهى سازگار است كه ما را به جرم گمراهى كيفر و در برابر هدايت پاداش دهد ؟

پاسخ :
آيات قرآن يكديگر را تفسير مى كنند; بسيارى از آيات هست كه بايد در برابر هم چيده شوند تا معنى آنها با توجّه به يكديگر روشن گردد.
آيه مورد سؤال كه درباره «ضلالت و هدايت» سخن مى گويد، از اين قبيل است و بنابراين، بايد معناى كامل اين آيه شريفه را با توجّه به ساير آيات كه درباره ضلالت و هدايت صحبت مى كند به دست آورد.
در اين آيه گفته شده: «خداوند هر كه را بخواهد هدايت مى كند». در آيات ديگرى از قرآن مانند آيه 74 سوره مؤمن گفته شده: «كَذلكَ يُضِلٌّ اللهُ الْكافِرينَ; اينگونه خداوند كافران را گمراه مى سازد». در آيه 34 از سوره مؤمن چنين مى خوانيم: «كذلك يُضِلُّ اللّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِف مُرتاب; اين گونه خداوند هر اسرافكار ترديدكننده اى را گمراه مى سازد».
اين دو آيه توضيح مى دهند چگونه كسانى توفيق و لطف الهى را از دست داده و از راه مستقيم زندگى و سعادت دور مى افتند و ما با توجّه به اين دو آيه مى توانيم معناى آيه اوّل مورد سؤال را بطور روشن بفهميم. وقتى دو آيه اخير را پهلوى آيه اوّل مى گذاريم، معلوم مى شود آنهايى كه به مضمون آيه اوّل از هدايت پروردگار محروم مى شوند همان گنهكاران و افراد بى ايمان و ستمگرند، نه افراد ديگر.
چنان كه بايد توجّه داشت كه بى توفيق شدن و گمراه گشتن افراد آلوده و منحرف امرى است كاملا طبيعى، سعادت هر انسانى بسته به اين است كه تمام نيروها و استعدادهاى مادّى و معنوى وجود خود را بطور صحيح پرورش دهد و به اصطلاح به مقام «فعليّت» در آورد.
بهترين راه اين پرورش روحى و جسمى و رسيدن به سعادت شايسته انسانى، پيروى از دستورات و تعاليمى است كه خداوند به وسيله پيامبران گرامى خود به بشر عرضه داشته است. كسانى كه از عمل به اين تعاليم و دستورات سرپيچى مى كنند و گنهكار مى شوند از رسيدن به سعادت باز مى مانند، آنان ديگر شايستگى ندارند كه لطف و توفيق الهى شامل حالشان شود و هدايت يابند، آنها استعداد پذيرش توفيق الهى را از دست مى دهند و معناى «گمراه شدن آنها در اثر گناه» كه در آيات سابق اشاره شد نيز همين است.
در آيه 79 سوره نساء به اين حقيقت به شكل ديگرى اشاره شده و خداوند چنين فرموده:
«... ما اَصابَكَ مِنْ حَسَنَة فَمِنَ اللهِ وَ ما اَصابَكَ مِنْ سَيِّئَة فَمِنْ نَفْسِكَ;... (آرى،) آنچه از نيكى ها به تو مى رسد از طرف خداست; و آنچه از بدى به تو مى رسد، از سوى خود تو است». در جمله دوّم تصريح شده كه سرچشمه هرگونه گمراهى و كنار افتادن از راه صحيح زندگى و در نتيجه دورى از سعادت مطلوب انسانى، خود انسان و اعمال اوست.
در مورد هدايت الهى كه در آيه مورد سؤال به آن اشاره شده است «و هر كه را بخواهد هدايت مى كند» نيز مطلب همين طور است، منظور از هدايت همان لطف و توفيق الهى است كه شامل حال بندگان خالص مى شود; اين افراد هر روز استعداد و شايستگى خود را براى پذيرش توفيق الهى در اثر عمل به دستورات و تعاليم آسمانى بيشتر مى كنند و از آن سهم بيشترى مى برند.
نتيجه اين كه: «هدايت الهى» به معناى توفيق و كمك او بر كارهاى خير و راه هاى نيكبختى و سعادت است و آن مخصوص كسانى است كه در راه حق گام بردارند و در اين راه مجاهده كنند (و الَّذينَ جاهَدُوا فينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا/ عنکبوت/69) و «ضلالت» يعنى سلب اين توفيق و قطع اين كمك الهى مخصوص گنهكاران و ستمگران و مسرفان و افراد بى ايمان است و گرنه خداوند بدون علّت نه كسى را هدايت مى كند و نه هدايت خود را از كسى دريغ مى دارد.