پرسش :

براي مبارزه با واژه‏ي "مدگرايي" چه بايد كرد؟

پاسخ :
جاي هيچ شك و شبهه نيست كه انسان به دنبال مدل، الگو است و اين مسئله از گرايش‏هاي فطري انسان است و نمي‏توان با آن مبارزه كرد. قرآن كريم با تقليد و پيروي آگاهانه از الگوها موافق است. آن چه ممنوع است تقليد ناآگاهانه و كوركورانه است.
قهرمان‏جويي يا قهرمان پرستي يكي از جلوه‏هاي رواني است كه در سرشت اوليه‏ي بشر نهاده شده است. بشر همواره در تكاپو و جست و جوي گمشده‏ي خويش است. در جست و جوي قهرماني پر شكوه و جلال و پيشوايي در خور ستايش. "قهرمان پرستي" را اصولاً يكي از تجليات اصيل رواني انسان دانسته‏اند كه در فطرت و نهاد انسان حضوري بارز دارد".[1]
با نگاهي گذرا به قرآن، الگوهاي فراواني را پيدا مي‏كنيم: حضرت يوسف‏عليه السلام اسوه‏ي ايستادگي در برابر شهوات، حضرت ابراهيم‏عليه السلام قهرمان توحيد، حضرت نوح‏عليه السلام اسوه‏ي مقاومت و پايداري، حضرت يعقوب‏عليه السلام اسوه‏ي صبر و تحمل و حضرت اسماعيل‏عليه السلام الگوي ايثار و حضرت خاتم‏صلي الله عليه وآله اسوه‏ي حسنة و مقتداي همه.
"عملي‏ترين و پيروزمندانه‏ترين وسيله‏ي تربيت، تربيت كردن با يك نمونه‏ي عملي و سرمشق زنده است. الگو به مردم عرضه مي‏شود تا هر كس به اندازه‏ي ظرفيت و استعدادش از آن شعله‏ي فروزان نور بر گيرد. اسلام سرمشق دادن را بزرگ‏ترين وسيله‏ي تربيت مي‏داند.[2] حال با توجه به آن چه بيان شد، براي پاسداري از الگوهاي مناسب و مطلوب و مبارزه با مدل‏هاي نامطلوب دو كار ضروري به نظر مي‏رسد:
1. تبيين الگوهاي مطلوب و شناساندن آن‏ها به جوانان جامعه.
2. اثبات عقلاني نبودن تقليدهاي كوركورانه و پيروي‏هاي ناآگاهانه براي جوانان.
همان گونه كه ارائه‏ي رفتارهاي مطلوب و اشاره به مسائل مختلفي كه مي‏تواند در اطراف مدل مورد نظر مطرح شود، جذّابيت رفتار مطلوب را افزايش مي‏دهد، پرسش در جهات مختلف الگوهاي ناصواب نيز مي‏تواند زمينه‏ي مبارزه با آن را فراهم سازد.
بررسي آثار و پيامدهاي الگوهاي تازه براي آنان كه مي‏انديشند، نقش مؤثّري دارد و چنان چه به طور كامل شناخته شود، مي‏تواند در جاذبه‏ي الگوها تأثير بگذارد. اگر جوان بداند پوشيدن لباس خاصي با رنگ و اندازه و چسبندگي مخصوص، روغن زدن افراطي به موهاي سر و... باعث بي‏ارادگي انسان مي‏شود و زمينه‏ي خودباختگي را فراهم مي‏سازد، هيچ گاه قدم در اين راه نخواهد نهاد؛ زيرا خواهد فهميد كه اين كار هيچ گونه منفعتي نداشته و صرفاً براي پسند و لذّت ديگران بوده است و هويت گمشده‏اي را دنبال كرده كه هيچ گاه پيدا نخواهد كرد، و در نتيجه كوركورانه راهي را انتخاب نمي‏كند. به جاي اين كه ديگران را ملاك قضاوت قرار دهيم بايد به خود بيابيم. هر كسي بايد خودش باشد؛ آن گونه كه استعداد دارد و توانايي دارد كه استعدادها را شكوفا سازد.
اصولاً كساني كه خلأيي در شخصيت خويش احساس مي‏كنند، به دنبال امتياز گرفتن از ديگران هستند تا به نحوي خلأ موجود را پر كنند. وقتي از آن‏ها سؤال مي‏شود چرا اين گونه موهايتان را سامان داده‏ايد، نمي‏گويند اين گونه راحت‏تريم، بلكه مي‏گويند ديگران بهتر مي‏پسندند و در واقع از پسند ديگران احساس رضايت‏مندي مي‏كنند. هر چه ديگران بخواهند، او همان را انجام مي‏دهد. وقتي انساني اين گونه رشد كرد، به خاطر خواست ديگران تن به كاري مي‏دهد كه بسيار زيان بخش است و چون ديگران نمي‏خواهند، از كارهايي روگردان مي‏شود كه بسيار پرمنفعت است. عقربه‏ي وجودي چنين فردي به سويي مي‏چرخد كه ديگران مي‏خواهند. چرا انسان خودش نباشد؟ برهنگي فرهنگي از مهم‏ترين معضلات زندگي انسان است. كسي كه به دنبال هويت از دست رفته‏اش نباشد از مزاياي انساني بي‏بهره است.
بنابراين مدهاي مختلف چنان چه بر اساس تشخيص سود و آثار مطلوب خودشان پذيرفته شوند، هيچ اشكالي ندارد. امّا چنان چه نوعي خودباختگي و پيروي خفّت بار به دنبال داشته باشد، مطرود است. هر كس بايد ابتدا به دنبال ابتكار باشد. خطّ، شعر و يا هنر ديگري را به كار گيرد كه خود مي‏پسندد. دليلي ندارد كه ما خود را به چيزي كه خواسته‏ي ديگران است محدود كنيم. اگر جوان به اين نكته برسد، بي چون و چرا هيچ چيزي را نمي‏پذيرد.
منابع براي مطالعه بيشتر
1. جي، آلن مارلت، مارتا آ. پري، روان‏شناسي تقليد: روش‏هاي الگوگزيني، ترجمه‏ي سيامك رضا مهجور، پروين غياثي جهرمي، (انتشارات رهگشا).
2. فاطمه صفري، الگوي اجتماعي پايگاه و نقش زن مسلمان در جامعه‏ي اسلامي، (سازمان تبليغات اسلامي).


[1] . پاول هندي ماسن و ديگران، رشد و شخصيت كودك، ترجمه‏ي مهشيد پاسايي، ص 188.
[2] . محمد قطب، روش تربيتي اسلام، ص 251.
( اندیشه قم )