پرسش :
اگر شخصي از شدت بي پولي مجبور باشد تا پولي را به عنوان نزول بگيرد آيا باز هم گناه دارد حتي اگر هيچ كس در زندگي به او كمك نكند؟
پاسخ :
ربادر زبان فارسي به معناي بيشي افزون، شدن، صحيح و نما كردن، سود يا ربحي كه داين از مديون مي گيرد و نسيه خريدن و فزون گرفتن آمده است. ريشه اصلي آن در قرآن كريم نيز به كار رفته است كه ربّ مي باشد. عربها هنگامي كه چيزي زياد مي شود و رشد مي كند مي گويند «رِبا الشئ»[1]
آيات «الذين يأكُلونَ الرِبّوا لا يقومون الّا كما يَقُومُ الذي يتَخَبَطُهُ الشيطانُ من المسِّ ذلك بانهُمْ قالوُا اِنّما البيعُ مثلُ الرِبوا و حل الله البيع و حرَّمَ الرّبوا فَمَنْ......»[2]
«يمحق الله الربوا و يُربي الصدقاتِ و اللهُ لا يُحِبُّ كلَّ كفارٍ أثيم.[3]»
ترجمه و كساني كه ربا مي خورند رفتار و كردارشان مانند شخص جن زده و فريب خوردة شيطان است و چون ربا خواران خوب و بد را تميز نمي دهند مي گويند خريد و فروش هم مثل ربا است. با اينكه خدا خريد و فروش را حلال و ربا را حرام كرده.(275)
خدا ربا را پيوسته نقصان مي دهد و به سوي نابوديش روانه مي كند و در عوض صدقات را نُمو مي دهد. خدا هيچ كافر پيشة دل به گناه آلوده را دوست نمي دارد.(274)
«يا ايّها الذين آمنوا لا تاكُلُوا الرّبوا اضعافاً مُضاعَفَةً وَ اتَّقُوالله لَعَلَكُم تفلِحونَ.»[4]
«اي كساني كه ايمان آورده ايد ربا را كه همان دو چندان گرفتن است نخوريد و از خدا بترسيد شايد رستگار شويد.
از اين چند آيه اي كه بيان شد حرمت ربا و مذمّت آن بدست آمد.
روايات امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمودند: «اخبَثُ المكاسِبَ كسْبُ الربوا[5]» يعني بدترين كسبي كسبي است كه از راه ربا باشد.پيامبر اكرم ـ صلي الله عَليهِ وَ اله و سَلَم ـ فرمودند: «إنَّ اخوف ما اخاف علي امّتي من بعدي هذه المكاسب الحرام و الشهوة الخفيه و الرباء؛ يعني[6] ترسناك ترين چيزي كه بر امتم از آن مي ترسم پس از خودم اين كسبهاي حرام و شهوت پنهان و راغب شدن مردم به سود و حكم خدا را كه كسب است ترك مي كنند.»
و باز پيامبر فرمودند: آسانترين رباها چنان است كه كسي با مادر خود زنا كند.[7]
و باز فرمودند: در شب معراج جماعتي را ديدم كه هر گاه يكي از ايشان مي خواست برخيزد از بزرگي شكمش نمي توانست. از جبرئيل پرسيدم اينها چه كساني اند: گفت ربا خوارانند كه روز قيامت بر نمي خيزند مگر مانند جن زده ها، ناگاه ايشانرا بر راه آل فرعون ديدم كه بامداد و شامگاه آتش بر ايشان عرضه داشته مي شود و مي گويند چه وقت قيامت برپا مي شود.[8]
پس بدي ربا و عذابهائي هم كه براي او است از روايات خوب بدست آمد.
از نظر عقل خورندگان و گيرندگان ربا در روز قيامت به شكل ديوانه ها از گور برمي خيزند و اهل محشر به اين نشانه ها آنها را مي شناسند و حشر رباخواران به اين صورت براي اين است كه در دنيا از طريق عقل و شرع منحرف شده و از مقتضاي حيات انساني كه مهرباني و عدالت و كمك به يكديگر است دور گرديدند و در حقيقت ربا خواران در همين دنيا مجنون وممسوس شيطان اندو متحرك به حركت اويند.[9] تذكر حرمت ربا مسلم و مورد پذيرش تمام فرق اسلامي است و آيات و روايات متعددي بر آن دلالت دارد تا جائي كه بسياري از فقها حرمت ربا را از ضروريات دين و انكار آن را به منزلة كفر شمرده اند. به همين منظور براي بايد اول مسألةحرمت ربا از روايات و روشن شود .
توضيح المسائل حضرت امام خميني(ره)
از مسألة 2080 - 2072 مربوط به ربا مي باشد و حرمت آنرا متذكر شده
آثار ربا خواري 1. دين را از بين مي برد: زراره گفت به حضرت صادق عرض كردم اينكه خداوند در قرآن مجيد مي فرمايد خداوند كم مي گرداند و بركت را مي برد از مال ربائي و صدقات را زياد مي كند. در حالي كه كسي را مي بينم كه ربا مي خورد و مالش هم زياد مي شود. آن حضرت فرمود كدام كم شدن و بي بركتي بدتر از اين است كه يك درهم ربا دين خورنده اش را از بين مي برد و اگر هم از گناه خود توبه كند مالش رفته و گدا مي شود.[10]
2. از خيرات محروم است: رسول خدا ـ صلي الله عَليهِ وَ اله و سَلَم ـ فرمود عبادت هفتاد قسم است افضل اقسام آن طلب مال حلال است يعني هر چه خير و بركت است در مال حلال است.[11]
3. محروميت از توكل به خدا: چون تمام اميد ربا خوار همان سودي است كه مي خواهد از بدهكار بيچاره بگيرد و اين شركت آشكاري است.
اشخاصي كه ربا ندارند 1. پدر و فرزند: هر يك مي توانند از ديگري زيادي بگيرد ولي بين مادر و فرزند ربا ثابت است.
2. زن و شوهر: هر يك مي تواند از ديگري زيادتي بگيرد.
3. مسلمان مي تواند معامله ربويه و قرض ربوي با كافر حربي كند در صورتي كه گيرندة ربا مسلمان باشد.[12]
با توجه به مطالبي كه ذكر شد سؤال كنندة محترم، شما براي چارة كار بايد كار متديّنين را انجام دهيد:
1. قرض الحسنه است، قرض دادن هيجده حسنه دارد و كسي كه بدهكار را مهلت دهد بدون اينكه سودي مطالبه كند به هر روزي صدقه دادن آن مال را در راه خدا برايش مي نويسند.
امّا اگر چه پول كمي بدست مي آورد از طريق قرض دادن، كه آن هم عمده اش معنوي است، ولي اين مبلغ با بركت است و چه بسيار افرادي كه پول قرض دادند و از راهي كه خود هم باورشان نمي شد چند برابر آنرا بدست آوردند و فكر نكنيم پولي كه ربائي است، اگرچه در ظاهر زياد است، ولي كم كم گيرندة ربا با اين كار خود را گدا مي كند و بركت از زندگي او مي رود.
2. آزمايش الهي: خداوند تبارك و تعالي افرادي را در شرائط سخت امتحان مي كند و شايد شما يكي از آن افراد باشيد. يعني شما را در نياز شديد قرار مي دهد و نمي شود كه اين براي شما مجوز باشد كه از راه حرام نياز خود را بر طرف كنيد.
3. مي توانيد با چند نفر كه اطمينان كامل داريد با آنها شريك شويد و با مبلغي اندك كه داريد كار كنيد و سودي كه بدست مي آوريد از راه حلال باشد و خود را از آتش حتمي نجات دهيد.
4. سرگذشت كساني كه از راه ربا مالي بدست آوردند و زندگي آنها چه شد را مرور كنيم و عبرت بگيريم.
5. توجه به آيات و لحن كلام خدا نسبت به اين عمل (رجوع به آيات آن، بقره 275، 276، 278 ـ روم 39، آل عمران 130 و 131.)
منابع كمكي 1. مطهري، مرتضي، ربا، چاپ ششم، فروردين 1374.
2. ابراهيمي، محمد حسين، ربا و قرض در اسلام، چاپ فروردين بهار 1372.
3. نوري، محمد امير، موضوع شناسي ربا، مؤسسة بوستان، چاپ اوّل 1381.
4. بخش فرهنگي جامعه مدرسين حوزة علمية قم، ربا در قرآن و سنت، انتشارات دفتر تبليغات چاپ اول، 1381.
5. طرق فرار از ربا، آيت الله العظمي مكارم شيرازي، انتشارات نسل جوان قم.
6. رجوع به تفسير نمونه يا تفسير نور آيات سورة بقره 278 و 276، 275، سورة روم 39، آل عمران 131 و 130.
قال رسول الله ـ صلي الله عَليهِ وَ اله و سَلَم ـ
«مَنْ لَمْ يُبالِ مِنْ أيِّ بابٍ اكتسَبَ الدّينارَ وَ الدرهَمَ لمْ اُبالِ يَوْمَ القيامَه مِنْ أيِّ ابوابِ النّار ادْخَلْتُهُ.
كسي كه در كسب مال پروا ندارد از كجا مي آورد من در قيامت پروا ندارم كه از كدام در او را وارد آتش كنم.[13]
--------------------------------------
[1] . فرهنگ معين، فرهنگ فارسي، ج2، ص 1632.
[2] . بقره آيه 275.
[3] بقره آيه 276.
[4] . آل عمران، آيه 130.
[5] . وسائل الشيعه بر گرفته از كتاب گناهان كبيره.
[6] . مفاسد ربا از ديدگاه اسلام، ص 198 تا ص 222.
[7] . نهج البلاغه ص 195.
[8] . مستدرك الوسائل كتاب تجارت باب 1، ص 478، و گناهان كبيره ص 167.
[9] . گناهان كبيره، آيت الله دستغيب ص 161.
[10] . وسائل الشيعه.
[11] . وسائل الشيعه، كتاب تجارت باب 4، ص 529.
[12] . گناهان كبيره، ص 172.
[13] . بحار، ج103، ص 11.
( اندیشه قم )
ربادر زبان فارسي به معناي بيشي افزون، شدن، صحيح و نما كردن، سود يا ربحي كه داين از مديون مي گيرد و نسيه خريدن و فزون گرفتن آمده است. ريشه اصلي آن در قرآن كريم نيز به كار رفته است كه ربّ مي باشد. عربها هنگامي كه چيزي زياد مي شود و رشد مي كند مي گويند «رِبا الشئ»[1]
آيات «الذين يأكُلونَ الرِبّوا لا يقومون الّا كما يَقُومُ الذي يتَخَبَطُهُ الشيطانُ من المسِّ ذلك بانهُمْ قالوُا اِنّما البيعُ مثلُ الرِبوا و حل الله البيع و حرَّمَ الرّبوا فَمَنْ......»[2]
«يمحق الله الربوا و يُربي الصدقاتِ و اللهُ لا يُحِبُّ كلَّ كفارٍ أثيم.[3]»
ترجمه و كساني كه ربا مي خورند رفتار و كردارشان مانند شخص جن زده و فريب خوردة شيطان است و چون ربا خواران خوب و بد را تميز نمي دهند مي گويند خريد و فروش هم مثل ربا است. با اينكه خدا خريد و فروش را حلال و ربا را حرام كرده.(275)
خدا ربا را پيوسته نقصان مي دهد و به سوي نابوديش روانه مي كند و در عوض صدقات را نُمو مي دهد. خدا هيچ كافر پيشة دل به گناه آلوده را دوست نمي دارد.(274)
«يا ايّها الذين آمنوا لا تاكُلُوا الرّبوا اضعافاً مُضاعَفَةً وَ اتَّقُوالله لَعَلَكُم تفلِحونَ.»[4]
«اي كساني كه ايمان آورده ايد ربا را كه همان دو چندان گرفتن است نخوريد و از خدا بترسيد شايد رستگار شويد.
از اين چند آيه اي كه بيان شد حرمت ربا و مذمّت آن بدست آمد.
روايات امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمودند: «اخبَثُ المكاسِبَ كسْبُ الربوا[5]» يعني بدترين كسبي كسبي است كه از راه ربا باشد.پيامبر اكرم ـ صلي الله عَليهِ وَ اله و سَلَم ـ فرمودند: «إنَّ اخوف ما اخاف علي امّتي من بعدي هذه المكاسب الحرام و الشهوة الخفيه و الرباء؛ يعني[6] ترسناك ترين چيزي كه بر امتم از آن مي ترسم پس از خودم اين كسبهاي حرام و شهوت پنهان و راغب شدن مردم به سود و حكم خدا را كه كسب است ترك مي كنند.»
و باز پيامبر فرمودند: آسانترين رباها چنان است كه كسي با مادر خود زنا كند.[7]
و باز فرمودند: در شب معراج جماعتي را ديدم كه هر گاه يكي از ايشان مي خواست برخيزد از بزرگي شكمش نمي توانست. از جبرئيل پرسيدم اينها چه كساني اند: گفت ربا خوارانند كه روز قيامت بر نمي خيزند مگر مانند جن زده ها، ناگاه ايشانرا بر راه آل فرعون ديدم كه بامداد و شامگاه آتش بر ايشان عرضه داشته مي شود و مي گويند چه وقت قيامت برپا مي شود.[8]
پس بدي ربا و عذابهائي هم كه براي او است از روايات خوب بدست آمد.
از نظر عقل خورندگان و گيرندگان ربا در روز قيامت به شكل ديوانه ها از گور برمي خيزند و اهل محشر به اين نشانه ها آنها را مي شناسند و حشر رباخواران به اين صورت براي اين است كه در دنيا از طريق عقل و شرع منحرف شده و از مقتضاي حيات انساني كه مهرباني و عدالت و كمك به يكديگر است دور گرديدند و در حقيقت ربا خواران در همين دنيا مجنون وممسوس شيطان اندو متحرك به حركت اويند.[9] تذكر حرمت ربا مسلم و مورد پذيرش تمام فرق اسلامي است و آيات و روايات متعددي بر آن دلالت دارد تا جائي كه بسياري از فقها حرمت ربا را از ضروريات دين و انكار آن را به منزلة كفر شمرده اند. به همين منظور براي بايد اول مسألةحرمت ربا از روايات و روشن شود .
توضيح المسائل حضرت امام خميني(ره)
از مسألة 2080 - 2072 مربوط به ربا مي باشد و حرمت آنرا متذكر شده
آثار ربا خواري 1. دين را از بين مي برد: زراره گفت به حضرت صادق عرض كردم اينكه خداوند در قرآن مجيد مي فرمايد خداوند كم مي گرداند و بركت را مي برد از مال ربائي و صدقات را زياد مي كند. در حالي كه كسي را مي بينم كه ربا مي خورد و مالش هم زياد مي شود. آن حضرت فرمود كدام كم شدن و بي بركتي بدتر از اين است كه يك درهم ربا دين خورنده اش را از بين مي برد و اگر هم از گناه خود توبه كند مالش رفته و گدا مي شود.[10]
2. از خيرات محروم است: رسول خدا ـ صلي الله عَليهِ وَ اله و سَلَم ـ فرمود عبادت هفتاد قسم است افضل اقسام آن طلب مال حلال است يعني هر چه خير و بركت است در مال حلال است.[11]
3. محروميت از توكل به خدا: چون تمام اميد ربا خوار همان سودي است كه مي خواهد از بدهكار بيچاره بگيرد و اين شركت آشكاري است.
اشخاصي كه ربا ندارند 1. پدر و فرزند: هر يك مي توانند از ديگري زيادي بگيرد ولي بين مادر و فرزند ربا ثابت است.
2. زن و شوهر: هر يك مي تواند از ديگري زيادتي بگيرد.
3. مسلمان مي تواند معامله ربويه و قرض ربوي با كافر حربي كند در صورتي كه گيرندة ربا مسلمان باشد.[12]
با توجه به مطالبي كه ذكر شد سؤال كنندة محترم، شما براي چارة كار بايد كار متديّنين را انجام دهيد:
1. قرض الحسنه است، قرض دادن هيجده حسنه دارد و كسي كه بدهكار را مهلت دهد بدون اينكه سودي مطالبه كند به هر روزي صدقه دادن آن مال را در راه خدا برايش مي نويسند.
امّا اگر چه پول كمي بدست مي آورد از طريق قرض دادن، كه آن هم عمده اش معنوي است، ولي اين مبلغ با بركت است و چه بسيار افرادي كه پول قرض دادند و از راهي كه خود هم باورشان نمي شد چند برابر آنرا بدست آوردند و فكر نكنيم پولي كه ربائي است، اگرچه در ظاهر زياد است، ولي كم كم گيرندة ربا با اين كار خود را گدا مي كند و بركت از زندگي او مي رود.
2. آزمايش الهي: خداوند تبارك و تعالي افرادي را در شرائط سخت امتحان مي كند و شايد شما يكي از آن افراد باشيد. يعني شما را در نياز شديد قرار مي دهد و نمي شود كه اين براي شما مجوز باشد كه از راه حرام نياز خود را بر طرف كنيد.
3. مي توانيد با چند نفر كه اطمينان كامل داريد با آنها شريك شويد و با مبلغي اندك كه داريد كار كنيد و سودي كه بدست مي آوريد از راه حلال باشد و خود را از آتش حتمي نجات دهيد.
4. سرگذشت كساني كه از راه ربا مالي بدست آوردند و زندگي آنها چه شد را مرور كنيم و عبرت بگيريم.
5. توجه به آيات و لحن كلام خدا نسبت به اين عمل (رجوع به آيات آن، بقره 275، 276، 278 ـ روم 39، آل عمران 130 و 131.)
منابع كمكي 1. مطهري، مرتضي، ربا، چاپ ششم، فروردين 1374.
2. ابراهيمي، محمد حسين، ربا و قرض در اسلام، چاپ فروردين بهار 1372.
3. نوري، محمد امير، موضوع شناسي ربا، مؤسسة بوستان، چاپ اوّل 1381.
4. بخش فرهنگي جامعه مدرسين حوزة علمية قم، ربا در قرآن و سنت، انتشارات دفتر تبليغات چاپ اول، 1381.
5. طرق فرار از ربا، آيت الله العظمي مكارم شيرازي، انتشارات نسل جوان قم.
6. رجوع به تفسير نمونه يا تفسير نور آيات سورة بقره 278 و 276، 275، سورة روم 39، آل عمران 131 و 130.
قال رسول الله ـ صلي الله عَليهِ وَ اله و سَلَم ـ
«مَنْ لَمْ يُبالِ مِنْ أيِّ بابٍ اكتسَبَ الدّينارَ وَ الدرهَمَ لمْ اُبالِ يَوْمَ القيامَه مِنْ أيِّ ابوابِ النّار ادْخَلْتُهُ.
كسي كه در كسب مال پروا ندارد از كجا مي آورد من در قيامت پروا ندارم كه از كدام در او را وارد آتش كنم.[13]
--------------------------------------
[1] . فرهنگ معين، فرهنگ فارسي، ج2، ص 1632.
[2] . بقره آيه 275.
[3] بقره آيه 276.
[4] . آل عمران، آيه 130.
[5] . وسائل الشيعه بر گرفته از كتاب گناهان كبيره.
[6] . مفاسد ربا از ديدگاه اسلام، ص 198 تا ص 222.
[7] . نهج البلاغه ص 195.
[8] . مستدرك الوسائل كتاب تجارت باب 1، ص 478، و گناهان كبيره ص 167.
[9] . گناهان كبيره، آيت الله دستغيب ص 161.
[10] . وسائل الشيعه.
[11] . وسائل الشيعه، كتاب تجارت باب 4، ص 529.
[12] . گناهان كبيره، ص 172.
[13] . بحار، ج103، ص 11.
( اندیشه قم )
