پرسش :
آيا خلقت ارواح قبل از ابدان ميباشد؟
پاسخ :
ابتدا بايد توجه داشت كه بحث از مسأله روح يكي از مباحث بسيار مهم و در عين حال مشكل كلامي و فلسفي است، اينكه حقيقت روح چيست؟ آيا مجردي است يا مادي؟ آيا قبل از ابدان موجود است يا نه؟ و... از سؤالاتي است كه همواره در طول حيات فكري و عقيدتي بشر، براي او مطرح بوده و ذهن فلاسفه و متكلمين را بخود مشغول داشته است.
در ميان فلاسفه عدهاي مثل افلاطون معتقدند كه روح يك جوهر جاويدان است كه از ازل وجود داشته و بعد كه جنين انسان آماده ميشود روح به آن ملحق ميشود مثل مرغي كه بيايد در آشيانه جا بگيرد و بعد از مردن هم دو مرتبه به جاي اول خودشبر ميگردد.(1)
در مقابل ارسطو معتقد است كه نفس با همه تفاوتي كه با ساير قوا و نيروهاي عالم دارد، در همين دنيا و با بدن پيدا ميشود، وقتي كه بدن پيدا و كامل ميشود، روح هم همين جا حادث ميشود، يعني هيچ سابقه دنياي قبلي ندارد و نيز معتقد است كه روح با مردن بدن فاني ميشود(2)
حكما و فلاسفه اسلامي ميگويند: روح سابقه قبلي ندارد، يك موجودي نيست كه قبل از بدن وجود داشته باشد (برخلاف نظر افلاطون) بلكه روح در همين دنيا موجود ميشود، ولي بعد از وجود باقي ميماند و با مرگ انسان، از بين نميرود، روح بعد مجرد انسان است.
شيخ اشراق در اين زمينه ميگويد: نفس بيش از بدن متصور نيست زيرا كه پيش از بدن يا بسيار باشد يا يكي، اگر بسيار باشد، بسياري بي مميز (بدون تشخيص) متصور نيست و پيش از بدن مميزي كه بواسطه بدن حاصل ميشود از افعال و حركات و ادراكات متصور نيست(3)
ابن سينا ميگويد: نفس پدر و مادر موادي را جذب ميكند و ماده مني را ميسازد كه قابليت انسان شدن را داراست و بعد قابليت نفس بالاتر را پيدا ميكند كه نفس حيواني است و بعد از مرحلهاي قابليت نفس انساني را پيدا ميكند مانند زغالي كه استعداد شعلهور شدن را دارد و ابتدا گرم ميشود و بعد سرخ ميشود و بعد مستقل ميگردد(4)
حال بايد ديد كه ديدگاه قرآن كريم در اين رابطه چيست؟
قرآن در مورد خلقت حضرت آدم ميفرمايد:... ثُمَّ سَوّاهُ وَ نَفَخَ فيه مِن روُحِه...(5)
سپس (اندام) او را موزون ساخت و از روح خويش در وي دميد، يعني وقتي او را تسويه و تعديل و خلقت جسمانياش را تكميل كرد از روح خود در او دميد، سپس قبل از خلقت بدن و تكميل و تسويه آن روحي وجود نداشت بلكه روح بعد از تكميل خلقت جسماني از طرف خداوند نشأت گرفته و در او دميده شد.
همچنين در آيه ديگر ميفرمايد: ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةَ في قَرارِ مَّكينٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً، فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فكسونا العظام لحماً ثم انشأناه خلقاً آخَرَ(6)... سپس نطفه را بصورت علقه و علقه را بصورت مضغه و مضغه را بصورت استخوانهايي در آورديم و بر استخوآنها گوشت پوشانديم، سپس آنرا آفرينش تازهاي داديم...
چنانكه از اين آيه بر ميآيد، اول خلقت مادي انسان تكميل ميشود يعني اول بصورت نطفه است بعد بصورت مضغه، گوشت جويده شده، بعد بصورت استخوان، بعد پوشاندن استخوآنها از گوشت، تمام اين مراحل سير تكميل شدن جسم انسان است و در ادامه ميفرمايد: "ثُمَّ اَنْشَأناهُ خَلَقاً آخَر" يعني بعد از تكميل شدن جسم، آفرينش ديگري به انسان داديم، و مراد از اين آفرينش جديد همان انسانيت انسان است كه داراي حيات و علم و قدرت است كه از آن به "من" تعبير ميشود و اين در واقع همان روح انساني است و علت حدوث اين است كه چون در آيه از او به "انشاء" تعبير شده است و "انشاء" چنانكه راغب در مفردات معني ميكند به معني ايجاد شيء است و ايجاد شيء در صورتي است كه آن شيء نبوده باشد و بعد خلق و حادث شود، و بر اين اساس در آيه ياد شده نسبت به حالت انسانيت انسان كه حيات و علم و قدرت به آن بستگي دارد تعبير به انشاء شده است يعني اين تعبير دلالت دارد بر حدوث يك امر جديد و حادثي (7) پس خود كلمه "انشاء" دلالت بر حدوث روح دارد. نتيجه اينكه از نظر فلاسفه اسلامي و از نظر قرآن كريم كه البته فلاسفه اسلامي هم نظرشان را ملهم از قرآن ميدانند روح قبل از بدن وجودي ندارد بلكه به همراه بدن موجود ميشود و بعد از مرگ هم باقي ميماند و فناء در آن راه پيدا نميكند.(8)
پي نوشت ها:
1) مطهري مرتضي، كتاب عاد، ص 122، انتشارات صدرا
2) شهيد مطهري مرتضي، كتاب معاد، ص 122، چاپ، انتشارات صدرا
"حكماي امروز قائلاند كه ارسطو معتقد به بقاي روح نبوده و در رساله نفس او هم كه الان موجود است سخني از بقاي روح وجود ندارد.
3) ابراهيمي ديناني، شعاع انديشه و شهود در حكمت اشراق، ص 533
4) ابن سينا، اشارات و تنبيهات، ج 2، ص 304، چاپ نشر البلاغه قم، تاريخ چاپ 1375 ه.ش
5) سوره سجده، آيه 9
6) سوره مؤمنون آيه 14
7) علامه طباطبائي محمد حسين، الميزان، ج 15، ص 20، چاپ مؤسسه اسماعيليان، قم
منابع جهت مطالعه:
1- ترجمه الميزان ج 10، ج 12، ج 15.
2- معاد، شهيد مطهري.
3- روح يا ماده، رضا اصفهاني.
ابتدا بايد توجه داشت كه بحث از مسأله روح يكي از مباحث بسيار مهم و در عين حال مشكل كلامي و فلسفي است، اينكه حقيقت روح چيست؟ آيا مجردي است يا مادي؟ آيا قبل از ابدان موجود است يا نه؟ و... از سؤالاتي است كه همواره در طول حيات فكري و عقيدتي بشر، براي او مطرح بوده و ذهن فلاسفه و متكلمين را بخود مشغول داشته است.
در ميان فلاسفه عدهاي مثل افلاطون معتقدند كه روح يك جوهر جاويدان است كه از ازل وجود داشته و بعد كه جنين انسان آماده ميشود روح به آن ملحق ميشود مثل مرغي كه بيايد در آشيانه جا بگيرد و بعد از مردن هم دو مرتبه به جاي اول خودشبر ميگردد.(1)
در مقابل ارسطو معتقد است كه نفس با همه تفاوتي كه با ساير قوا و نيروهاي عالم دارد، در همين دنيا و با بدن پيدا ميشود، وقتي كه بدن پيدا و كامل ميشود، روح هم همين جا حادث ميشود، يعني هيچ سابقه دنياي قبلي ندارد و نيز معتقد است كه روح با مردن بدن فاني ميشود(2)
حكما و فلاسفه اسلامي ميگويند: روح سابقه قبلي ندارد، يك موجودي نيست كه قبل از بدن وجود داشته باشد (برخلاف نظر افلاطون) بلكه روح در همين دنيا موجود ميشود، ولي بعد از وجود باقي ميماند و با مرگ انسان، از بين نميرود، روح بعد مجرد انسان است.
شيخ اشراق در اين زمينه ميگويد: نفس بيش از بدن متصور نيست زيرا كه پيش از بدن يا بسيار باشد يا يكي، اگر بسيار باشد، بسياري بي مميز (بدون تشخيص) متصور نيست و پيش از بدن مميزي كه بواسطه بدن حاصل ميشود از افعال و حركات و ادراكات متصور نيست(3)
ابن سينا ميگويد: نفس پدر و مادر موادي را جذب ميكند و ماده مني را ميسازد كه قابليت انسان شدن را داراست و بعد قابليت نفس بالاتر را پيدا ميكند كه نفس حيواني است و بعد از مرحلهاي قابليت نفس انساني را پيدا ميكند مانند زغالي كه استعداد شعلهور شدن را دارد و ابتدا گرم ميشود و بعد سرخ ميشود و بعد مستقل ميگردد(4)
حال بايد ديد كه ديدگاه قرآن كريم در اين رابطه چيست؟
قرآن در مورد خلقت حضرت آدم ميفرمايد:... ثُمَّ سَوّاهُ وَ نَفَخَ فيه مِن روُحِه...(5)
سپس (اندام) او را موزون ساخت و از روح خويش در وي دميد، يعني وقتي او را تسويه و تعديل و خلقت جسمانياش را تكميل كرد از روح خود در او دميد، سپس قبل از خلقت بدن و تكميل و تسويه آن روحي وجود نداشت بلكه روح بعد از تكميل خلقت جسماني از طرف خداوند نشأت گرفته و در او دميده شد.
همچنين در آيه ديگر ميفرمايد: ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةَ في قَرارِ مَّكينٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً، فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فكسونا العظام لحماً ثم انشأناه خلقاً آخَرَ(6)... سپس نطفه را بصورت علقه و علقه را بصورت مضغه و مضغه را بصورت استخوانهايي در آورديم و بر استخوآنها گوشت پوشانديم، سپس آنرا آفرينش تازهاي داديم...
چنانكه از اين آيه بر ميآيد، اول خلقت مادي انسان تكميل ميشود يعني اول بصورت نطفه است بعد بصورت مضغه، گوشت جويده شده، بعد بصورت استخوان، بعد پوشاندن استخوآنها از گوشت، تمام اين مراحل سير تكميل شدن جسم انسان است و در ادامه ميفرمايد: "ثُمَّ اَنْشَأناهُ خَلَقاً آخَر" يعني بعد از تكميل شدن جسم، آفرينش ديگري به انسان داديم، و مراد از اين آفرينش جديد همان انسانيت انسان است كه داراي حيات و علم و قدرت است كه از آن به "من" تعبير ميشود و اين در واقع همان روح انساني است و علت حدوث اين است كه چون در آيه از او به "انشاء" تعبير شده است و "انشاء" چنانكه راغب در مفردات معني ميكند به معني ايجاد شيء است و ايجاد شيء در صورتي است كه آن شيء نبوده باشد و بعد خلق و حادث شود، و بر اين اساس در آيه ياد شده نسبت به حالت انسانيت انسان كه حيات و علم و قدرت به آن بستگي دارد تعبير به انشاء شده است يعني اين تعبير دلالت دارد بر حدوث يك امر جديد و حادثي (7) پس خود كلمه "انشاء" دلالت بر حدوث روح دارد. نتيجه اينكه از نظر فلاسفه اسلامي و از نظر قرآن كريم كه البته فلاسفه اسلامي هم نظرشان را ملهم از قرآن ميدانند روح قبل از بدن وجودي ندارد بلكه به همراه بدن موجود ميشود و بعد از مرگ هم باقي ميماند و فناء در آن راه پيدا نميكند.(8)
پي نوشت ها:
1) مطهري مرتضي، كتاب عاد، ص 122، انتشارات صدرا
2) شهيد مطهري مرتضي، كتاب معاد، ص 122، چاپ، انتشارات صدرا
"حكماي امروز قائلاند كه ارسطو معتقد به بقاي روح نبوده و در رساله نفس او هم كه الان موجود است سخني از بقاي روح وجود ندارد.
3) ابراهيمي ديناني، شعاع انديشه و شهود در حكمت اشراق، ص 533
4) ابن سينا، اشارات و تنبيهات، ج 2، ص 304، چاپ نشر البلاغه قم، تاريخ چاپ 1375 ه.ش
5) سوره سجده، آيه 9
6) سوره مؤمنون آيه 14
7) علامه طباطبائي محمد حسين، الميزان، ج 15، ص 20، چاپ مؤسسه اسماعيليان، قم
منابع جهت مطالعه:
1- ترجمه الميزان ج 10، ج 12، ج 15.
2- معاد، شهيد مطهري.
3- روح يا ماده، رضا اصفهاني.
