پرسش :
در پايان نماز سه سلام داده مي شود، سلام اول به نبي اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ ، سلام دوم به صالحين، حال سلام سوم به چه كسي يا چه چيزي داده مي شود؟
پاسخ :
قبل از پرداختن به جواب، ذكر اين مطلب لازم است كه بدانيم بطور كلي اكثر فقهاء و كارشناسان مسائل و احكام ديني بر اين باورند كه اولاً ذكر «السلام عليك ايها النبي و رحمة الله و بركاته» جزء سلام آخر نماز محسوب نمي شود بلكه از دنباله هاي تشهد است كه با ذكر آن كارهاي منافي نماز، جايز نمي شود و ترك آن، نه عمداً و نه سهواً، نماز را باطل نمي كند لكن احتياط آن است كه هميشه گفته شود.[1]
ثانياً: آنچه به سلام نماز مشهور و مسلم است و گفتن آن واجب است و جزء نماز است يكي ازدو صيغه و عبارت است «السلام علينا و علي عبادالله الصالحين» و ديگري «السلام عليكم» مي باشد كه احتياطاً برخي فقهاء يا از باب استحباب به نظر برخي ديگر «و رحمة الله و بركاته» را به آن افزوده اند. كه در صورت گفتن جملة اولي، عبارت دومي جزء مستحب نماز شمرده مي شود در هر تقدير آنچه ذكرش در نماز واجب است گفتن يكي از اين جمله است نه هر دوي آنها، گرچه به نظر برخي فقهاء احتياط آن است كه هر دو گفته شود.[2]
حال در مورد سؤال شما كه در سلام نماز چه افرادي مورد مخاطب سلام ما قرار مي گيرند و مقصود چه كساني هستند؟
مي گوئيم در اين باب آنچه از سخن فقهاء و روايات استفاده مي شود (البته با چشم پوشي از اختلاف آراء و نظراتي كه دارند) اين است كه نمازگذار در سلام اين چند دسته افراد را قصد مي كند. انبياء ـ عليهم السلام ـ ، ملائكه[3] و ائمه[4] ـ عليهم السلام ـ و اگر در نماز جماعت باشد علاوه بر آن سه دسته، مأمومين به امام جماعت سلام مي دهند و امام مأمومين را قصد مي كند.
شهيد ثاني در شرح اللمعة الدمشقية علاوه بر موارد ياد شده قصد كردن تمام مسلمين از جن و انس را در سلام نماز افزوده است.[5]
شيخ انصاري[6] و برخي ديگر از فقهاء[7] قائل اند با توجه به روايات در سلام علاوه بر موارد گذشته دو فرشتة كاتب همراه انسان يعني عتيد و رقيب قصد مي شوند.[8]
در هر حال مراد از سلام دادن در نماز همان چند دسته يعني انبياء ملائكه و ائمه ـ عليهم السلام ـ و جميع مسلمين مي باشند اما بايد توجه داشت كه قصد كردن و مخاطب قرار دادن آنها امر واجبي در نماز نمي باشد و به تعبير علمي تر از شرائط صحت نماز نمي باشند بلكه از نوع شرط كمال نماز محسوب مي شوند.
به همين خاطر برخي علماء و سالكين الي الله و اصحاب قلوب، سّر و حقيقت سلام نماز را اينگونه تبيين مي كنند كه چون نمازگزار در اين نماز كه در حقيقت سير الي الله است و مؤمن به معراج سفر مي كند و از اين عالم پرواز مي كند و غير از حق هيچ كس را نمي بيند و فقط با او سخن مي گويد «المصلي يناجي ربه»[9] لذا در راه برگشت وقتي به عالم مجردات و ذوات نورانيه يعني انبياء و ائمه ـ عليهم السلام ـ مي رسد سلام مي كند سپس وقتي وارد عالم دنيا شد به همنوعان و مسلمين و صلحاء و نمازگزاران ديگر سلام مي فرستد لذا اين سلام سلام توديع است چون در جمع آنها نبوده و تازه وارد شده است ادب آن است كه سلام كند.
براي مطالعه بيشتر:
آقارضا همداني، مصباح الفقيه، ج 2، ص 385 و 386، مكتبة الصدر.
امام خميني (ره):
كسي كه در نماز غايب از خلق نبوده و مسافر الي الله نشده، براي او سلام حقيقت ندارد و جز لقلقة لسان نيست و اگر در اين نماز كه حقيقت معراج است عروجي حاصل نشده و از بيت نفس خارج نشده سلامي براي او نيست.
آداب الصلوة، ص 367
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر.ك. امام خميني (ره)، تحريرالوسيله، ج 1، (چهار جلدي عربي با ترجمه) ص 327، دفتر انتشارات اسلامي، 1366، همچنين طباطبائي يزدي، محمد كاظم، العروة الوثقي، ص 694، منشورات اعلمي مطبوعات بيروت لبنان، چاپ دوم، سال 1409 هـ ق.
[2] . همان.
[3] . حر عاملي، محمد بن حسن، وسائل الشيعه، ج 4، ص 68، حديث 10، مكتبة الاسلاميه، ششم 1367.
[4] . همان، ج 4، ص 1217.
[5] . ر.ك. جبلي عاملي، زين الدين (معروف به شهيد ثاني)، الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقيه، ج 1، ص 280، مؤسسه اعلمي مطبوعات، بيروت.
[6] . ر.ك. شيخ انصاري، مرتضي، الصلاة، ج 2، ص 116.
[7] . مانند علامه محمدكاظم طباطبائي در العروة الوثقي، ج 1، ص 695.
[8] . ر.ك. حر عاملي، محمد بن حسن، وسائل الشيعه، ج 2، ص 1005، حديث 17 و 13.
[9] . نمازگذار با پروردگارش سخن مي گويد.
قبل از پرداختن به جواب، ذكر اين مطلب لازم است كه بدانيم بطور كلي اكثر فقهاء و كارشناسان مسائل و احكام ديني بر اين باورند كه اولاً ذكر «السلام عليك ايها النبي و رحمة الله و بركاته» جزء سلام آخر نماز محسوب نمي شود بلكه از دنباله هاي تشهد است كه با ذكر آن كارهاي منافي نماز، جايز نمي شود و ترك آن، نه عمداً و نه سهواً، نماز را باطل نمي كند لكن احتياط آن است كه هميشه گفته شود.[1]
ثانياً: آنچه به سلام نماز مشهور و مسلم است و گفتن آن واجب است و جزء نماز است يكي ازدو صيغه و عبارت است «السلام علينا و علي عبادالله الصالحين» و ديگري «السلام عليكم» مي باشد كه احتياطاً برخي فقهاء يا از باب استحباب به نظر برخي ديگر «و رحمة الله و بركاته» را به آن افزوده اند. كه در صورت گفتن جملة اولي، عبارت دومي جزء مستحب نماز شمرده مي شود در هر تقدير آنچه ذكرش در نماز واجب است گفتن يكي از اين جمله است نه هر دوي آنها، گرچه به نظر برخي فقهاء احتياط آن است كه هر دو گفته شود.[2]
حال در مورد سؤال شما كه در سلام نماز چه افرادي مورد مخاطب سلام ما قرار مي گيرند و مقصود چه كساني هستند؟
مي گوئيم در اين باب آنچه از سخن فقهاء و روايات استفاده مي شود (البته با چشم پوشي از اختلاف آراء و نظراتي كه دارند) اين است كه نمازگذار در سلام اين چند دسته افراد را قصد مي كند. انبياء ـ عليهم السلام ـ ، ملائكه[3] و ائمه[4] ـ عليهم السلام ـ و اگر در نماز جماعت باشد علاوه بر آن سه دسته، مأمومين به امام جماعت سلام مي دهند و امام مأمومين را قصد مي كند.
شهيد ثاني در شرح اللمعة الدمشقية علاوه بر موارد ياد شده قصد كردن تمام مسلمين از جن و انس را در سلام نماز افزوده است.[5]
شيخ انصاري[6] و برخي ديگر از فقهاء[7] قائل اند با توجه به روايات در سلام علاوه بر موارد گذشته دو فرشتة كاتب همراه انسان يعني عتيد و رقيب قصد مي شوند.[8]
در هر حال مراد از سلام دادن در نماز همان چند دسته يعني انبياء ملائكه و ائمه ـ عليهم السلام ـ و جميع مسلمين مي باشند اما بايد توجه داشت كه قصد كردن و مخاطب قرار دادن آنها امر واجبي در نماز نمي باشد و به تعبير علمي تر از شرائط صحت نماز نمي باشند بلكه از نوع شرط كمال نماز محسوب مي شوند.
به همين خاطر برخي علماء و سالكين الي الله و اصحاب قلوب، سّر و حقيقت سلام نماز را اينگونه تبيين مي كنند كه چون نمازگزار در اين نماز كه در حقيقت سير الي الله است و مؤمن به معراج سفر مي كند و از اين عالم پرواز مي كند و غير از حق هيچ كس را نمي بيند و فقط با او سخن مي گويد «المصلي يناجي ربه»[9] لذا در راه برگشت وقتي به عالم مجردات و ذوات نورانيه يعني انبياء و ائمه ـ عليهم السلام ـ مي رسد سلام مي كند سپس وقتي وارد عالم دنيا شد به همنوعان و مسلمين و صلحاء و نمازگزاران ديگر سلام مي فرستد لذا اين سلام سلام توديع است چون در جمع آنها نبوده و تازه وارد شده است ادب آن است كه سلام كند.
براي مطالعه بيشتر:
آقارضا همداني، مصباح الفقيه، ج 2، ص 385 و 386، مكتبة الصدر.
امام خميني (ره):
كسي كه در نماز غايب از خلق نبوده و مسافر الي الله نشده، براي او سلام حقيقت ندارد و جز لقلقة لسان نيست و اگر در اين نماز كه حقيقت معراج است عروجي حاصل نشده و از بيت نفس خارج نشده سلامي براي او نيست.
آداب الصلوة، ص 367
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر.ك. امام خميني (ره)، تحريرالوسيله، ج 1، (چهار جلدي عربي با ترجمه) ص 327، دفتر انتشارات اسلامي، 1366، همچنين طباطبائي يزدي، محمد كاظم، العروة الوثقي، ص 694، منشورات اعلمي مطبوعات بيروت لبنان، چاپ دوم، سال 1409 هـ ق.
[2] . همان.
[3] . حر عاملي، محمد بن حسن، وسائل الشيعه، ج 4، ص 68، حديث 10، مكتبة الاسلاميه، ششم 1367.
[4] . همان، ج 4، ص 1217.
[5] . ر.ك. جبلي عاملي، زين الدين (معروف به شهيد ثاني)، الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقيه، ج 1، ص 280، مؤسسه اعلمي مطبوعات، بيروت.
[6] . ر.ك. شيخ انصاري، مرتضي، الصلاة، ج 2، ص 116.
[7] . مانند علامه محمدكاظم طباطبائي در العروة الوثقي، ج 1، ص 695.
[8] . ر.ك. حر عاملي، محمد بن حسن، وسائل الشيعه، ج 2، ص 1005، حديث 17 و 13.
[9] . نمازگذار با پروردگارش سخن مي گويد.
