پرسش :
مسلماني كه با خواندن مرتب نمازهايش، موفق به ترك گناه نمي شود چگونه مي توان عامل بازدارندگي نماز را افزون كرد؟
پاسخ :
معلوم است كه خداوند متعال براي رساندن بندگان خويش به كمال مقصود، وسائلي را برايشان معرّفي كرده و در اختيار آنان قرار داده است؛ در كلام خداوندي (قرآن)، تمسك به اين ابزار و وسائل، آمده و دستور داده شده است: و ابتغوا إليه الوسيلة؛[1] يعني در حركت به سوي خداوندي، به دنبال جستجوي وسيله باشيد. از جملة وسائل الي الله و وسائط فيض خداوندي، امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ و ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ ، و ادعيه و راز و نياز آنان با پروردگارشان، و تكاليف بندگان ـ اوامر و نواهي ـ و مخصوصاً نماز مي باشد. مقام و موقعيت نماز در ميان احكام و تكاليف ديني، جايگاه پايه و اساس دين را به خود اختصاص داده است. «الصلوة عمود الدّين»[2] = يعني اوّلاً تدين به دين اسلام، بدون نماز، همانند ساختن ساختمان بدون شناژ و پايه است، و ثانياً موقعيت و نسبت اهميت نماز در دين، از حيث استحكام و سرمايه گذاري، همان موقعيت شناژبندي و پايه گذاري يك ساختمان وسيع و بلند را دارد.
بنابراين نماز بهترين وسيلة تقرّب به خدا بوده و بالاترين و بزرگترين يادِ پروردگار متعال مي باشد كه موانع سير الي الله را از سر راه بر مي دارد و ذكري است كه قلب و دل آدمي را زنده و آرامش مي بخشد: ألا بذكر الله تطمئن القلوب[3] = آگاه باشيد كه دلها با ياد خدا آرام مي گيرند. في الذكر حيوة القلوب[4] = در ياد خداوند و ذكر كردن او، دلها زنده مي شوند.
با اين مقدمه طولاني ـ و تا حدودي لازم ـ خدمتتان عرض مي شود كه جهت اقامة نماز، هر مقداري كه ما سرمايه گذاري كنيم، به همان اندازه، از حيث انجام واجبات ديگر و ترك محرّمات ديني، بهره خواهيم بُرد و جنبة بازدارندگي نماز انسان در مقابل بديها و فساد نيز به همين نسبت مي باشد. اينكه نماز واقعي، ناهي از فحشاء و منكر است،جاي شك نيست (انّ الصلوة تنهي عن الفحشاء و المنكر)[5] ولي نماز اولياء الهي، آنان را از تمامي زشتيها و منكرات باز مي دارد، و نماز انسان هاي خوب (نسبي)، تا حدودي بازدارندگي دارد چون نماز كامل و جامع بجا نمي آورند، و منظور از نماز كامل و جامع، از حيث رعايت شرائط ظاهري و باطني نماز است، كه پاكيزگي لباس و قرائت صحيح داشتن و همانند اينها از شرائط ظاهري است ولي شرائط باطني نماز ـ كه تأثير عمده و نقش اصلي در رعايت اين قسمت مي باشد ـ چيزهايي است كه نظر و توجه شما را بدان ها معطوف مي دارم: هر نمازي، يكي از سه عنوان را مي تواند داشته باشد (صحيح، قبول و كامل)، و هر يك از اين عناوين، مقدّمات و شرائط مخصوص به خود را دارند. مثلاً درست وضو گرفتن و تلفّظ صحيح كلمات نماز و... از شرائط صحت نماز مي باشدو كسي كه يكي از اين شرائط را رعايت نكند، فاقد شرط صحت است.
و همچنين جهت نماز مقبول، آداب و شرائطي وجود دارد كه بدون آنها، نماز انسان پذيرفته نيست (هر چند شرائط صحت نماز را داشته باشد) و در نتيجه، تأثير لازم را نخواهد داشت و به تعبير ديگر، عامل بازدارندگي، نسبي خواهد داشت.
در روايتي از امام باقر و صادق ـ عليهما السلام ـ آمده است: مالك من صلاتك الا ما أقبلت عليه فيها، فان اوهمها كلها أو غفل عن أدائها لفت فضرب بها وجه صاحبها.[6]
مضمون حديث اين است:
سهم و نصيب هر انسان از نمازش به اندازة توجه و حضور قلب در نماز مي باشد، هرگاه همة نماز را با تخيّلات واهي بسر برد (تمام كند) و يا اصلاً از خواندن نماز و اداء آن غافل باشد (از توجه به اينكه در مقابل پروردگار، عبادت بزرگي به نام نماز برگزار مي كند، غفلت ورزد) همچو نمازي به صورت نمازگزاري زده مي شود (چه اينكه در حقيقت، نماز نيست).
بنابراين براي قبولي نماز و تأثير و بازدارندگي قوي و زياد، علاوه بر رعايت شرائط صحت نماز، بايد حتي الامكان، اوقات انسان (شبانه روزي) با ياد خدا پر گردد و هيچ وقت از خداوند غافل نباشد؛ چرا كه وقتي ياد و ذكر خدا، قلب را مشغول كرد، قلب و دل انسان، فريب شيطان انس و جنّ را نمي خورد و به اصطلاح، در مقابل گناهان، واكسينه مي شود. چنان كه از حضرت علي ـ عليه السلام ـ نقل شده: ذكر الله مطردة الشيطان[7] يعني ياد كردن خداوند، وسيله راندن شيطان است (شيطان را مي راند).
و نيز از جملة ذكر خدا و ياد خداوند بودن اين است كه همة كارها و سخنان، و حبّ و بغض، و خلاصه تمامي افعال و حركات انسان با رضايت خالقش و معبودش باشد و با رعايت تدريجي اين امر، علاقة انسان براي ملاقات و صحبت با خداوند (نماز) بيشتر گشته و قبل از رسيدن وقت نماز، مهيّا مي گردد. و هميشه نمازش را در اوّل وقت، بجا مي آورد: امام صادق ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: فضل الوقتِ الاوّل علي الآخر كفضل الاخرة علي الدّنيا.[8] يعني فضيلت نماز اول وقت بر غير آن (نماز در غير اول وقت)، همانند فضيلت عالم آخرت نسبت به دنيا است.
بنابراين براي افزايش و تقويت عامل بازدارندگي نماز، علاوه از رعايت شرائط ظاهري و صحت نماز، رعايت نكاتي از قبيل كسب حلال و لقمة حلال و پاكيزه و پرهيز از سخنان زائد (علاوه از سخن حرام) و... و نماز با توجه و حضور قلب در اول وقت و خلوص نيّت از شرائط باطني نماز مي باشد. كه تأثير عمده اي در توجه به خدا در همة اوقات، و آرامش روان هر انساني دارد. و البته در مراحل بعدي، نيازمند استاد راه رفته (سالك) مي باشيم.
مطالعه كتاب هاي زير توصيه مي گردد:
1. ادب حضور، سيد بن طاووس، انتشارات انصاري، چاپ اول، 1380 (ترجمة فلاح السائل است).
2. تفسير تسنيم، آيت الله جوادي آملي، انتشارات اسوه، 1378، چاپ اول، ص 186.
3. ادب فناي مقربان، آيت الله جوادي آملي، نشر اسراء، 1382، چاپ سوم.
امام صادق ـ عليه السّلام ـ مي فرمايد:
قلب انسان حرم الهي است پس غير از خدا را در آن جاي ندهيد.
بحارالانوار، ج 70، ص 25
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . سوره مائده، آيه 5.
[2] . محمدي ري شهري، منتخب ميزان الحكمة، دارالحديث، چاپ سوم، 1381 ش، ص 298، حديث شمارة 3596 (باب الصّلاة).
[3] . سورة رعد، آيه 13.
[4] . عبدالواحد بن محمد تميمي آمُدي، تصنيف غررالحكم و دررالكلم، به تحقيق مصطفي درايتي، چاپ مكتب الاعلام الاسلامي، قم، چاپ اول، ص 189.
[5] . سورة عنكبوت، آية 45.
[6] . مدرك سابق، شمارة حديث 3633، ص 300، به نقل از بحار 84/260/59.
[7] . مدرك سابق، ص 200،حديث 2355، به نقل از غررالحكم، 541، 4041، 5162.
[8] . مدرك سابق، ص 301،حديث 3645، به نقل از «نواب الأعمال 58/2».
معلوم است كه خداوند متعال براي رساندن بندگان خويش به كمال مقصود، وسائلي را برايشان معرّفي كرده و در اختيار آنان قرار داده است؛ در كلام خداوندي (قرآن)، تمسك به اين ابزار و وسائل، آمده و دستور داده شده است: و ابتغوا إليه الوسيلة؛[1] يعني در حركت به سوي خداوندي، به دنبال جستجوي وسيله باشيد. از جملة وسائل الي الله و وسائط فيض خداوندي، امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ و ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ ، و ادعيه و راز و نياز آنان با پروردگارشان، و تكاليف بندگان ـ اوامر و نواهي ـ و مخصوصاً نماز مي باشد. مقام و موقعيت نماز در ميان احكام و تكاليف ديني، جايگاه پايه و اساس دين را به خود اختصاص داده است. «الصلوة عمود الدّين»[2] = يعني اوّلاً تدين به دين اسلام، بدون نماز، همانند ساختن ساختمان بدون شناژ و پايه است، و ثانياً موقعيت و نسبت اهميت نماز در دين، از حيث استحكام و سرمايه گذاري، همان موقعيت شناژبندي و پايه گذاري يك ساختمان وسيع و بلند را دارد.
بنابراين نماز بهترين وسيلة تقرّب به خدا بوده و بالاترين و بزرگترين يادِ پروردگار متعال مي باشد كه موانع سير الي الله را از سر راه بر مي دارد و ذكري است كه قلب و دل آدمي را زنده و آرامش مي بخشد: ألا بذكر الله تطمئن القلوب[3] = آگاه باشيد كه دلها با ياد خدا آرام مي گيرند. في الذكر حيوة القلوب[4] = در ياد خداوند و ذكر كردن او، دلها زنده مي شوند.
با اين مقدمه طولاني ـ و تا حدودي لازم ـ خدمتتان عرض مي شود كه جهت اقامة نماز، هر مقداري كه ما سرمايه گذاري كنيم، به همان اندازه، از حيث انجام واجبات ديگر و ترك محرّمات ديني، بهره خواهيم بُرد و جنبة بازدارندگي نماز انسان در مقابل بديها و فساد نيز به همين نسبت مي باشد. اينكه نماز واقعي، ناهي از فحشاء و منكر است،جاي شك نيست (انّ الصلوة تنهي عن الفحشاء و المنكر)[5] ولي نماز اولياء الهي، آنان را از تمامي زشتيها و منكرات باز مي دارد، و نماز انسان هاي خوب (نسبي)، تا حدودي بازدارندگي دارد چون نماز كامل و جامع بجا نمي آورند، و منظور از نماز كامل و جامع، از حيث رعايت شرائط ظاهري و باطني نماز است، كه پاكيزگي لباس و قرائت صحيح داشتن و همانند اينها از شرائط ظاهري است ولي شرائط باطني نماز ـ كه تأثير عمده و نقش اصلي در رعايت اين قسمت مي باشد ـ چيزهايي است كه نظر و توجه شما را بدان ها معطوف مي دارم: هر نمازي، يكي از سه عنوان را مي تواند داشته باشد (صحيح، قبول و كامل)، و هر يك از اين عناوين، مقدّمات و شرائط مخصوص به خود را دارند. مثلاً درست وضو گرفتن و تلفّظ صحيح كلمات نماز و... از شرائط صحت نماز مي باشدو كسي كه يكي از اين شرائط را رعايت نكند، فاقد شرط صحت است.
و همچنين جهت نماز مقبول، آداب و شرائطي وجود دارد كه بدون آنها، نماز انسان پذيرفته نيست (هر چند شرائط صحت نماز را داشته باشد) و در نتيجه، تأثير لازم را نخواهد داشت و به تعبير ديگر، عامل بازدارندگي، نسبي خواهد داشت.
در روايتي از امام باقر و صادق ـ عليهما السلام ـ آمده است: مالك من صلاتك الا ما أقبلت عليه فيها، فان اوهمها كلها أو غفل عن أدائها لفت فضرب بها وجه صاحبها.[6]
مضمون حديث اين است:
سهم و نصيب هر انسان از نمازش به اندازة توجه و حضور قلب در نماز مي باشد، هرگاه همة نماز را با تخيّلات واهي بسر برد (تمام كند) و يا اصلاً از خواندن نماز و اداء آن غافل باشد (از توجه به اينكه در مقابل پروردگار، عبادت بزرگي به نام نماز برگزار مي كند، غفلت ورزد) همچو نمازي به صورت نمازگزاري زده مي شود (چه اينكه در حقيقت، نماز نيست).
بنابراين براي قبولي نماز و تأثير و بازدارندگي قوي و زياد، علاوه بر رعايت شرائط صحت نماز، بايد حتي الامكان، اوقات انسان (شبانه روزي) با ياد خدا پر گردد و هيچ وقت از خداوند غافل نباشد؛ چرا كه وقتي ياد و ذكر خدا، قلب را مشغول كرد، قلب و دل انسان، فريب شيطان انس و جنّ را نمي خورد و به اصطلاح، در مقابل گناهان، واكسينه مي شود. چنان كه از حضرت علي ـ عليه السلام ـ نقل شده: ذكر الله مطردة الشيطان[7] يعني ياد كردن خداوند، وسيله راندن شيطان است (شيطان را مي راند).
و نيز از جملة ذكر خدا و ياد خداوند بودن اين است كه همة كارها و سخنان، و حبّ و بغض، و خلاصه تمامي افعال و حركات انسان با رضايت خالقش و معبودش باشد و با رعايت تدريجي اين امر، علاقة انسان براي ملاقات و صحبت با خداوند (نماز) بيشتر گشته و قبل از رسيدن وقت نماز، مهيّا مي گردد. و هميشه نمازش را در اوّل وقت، بجا مي آورد: امام صادق ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: فضل الوقتِ الاوّل علي الآخر كفضل الاخرة علي الدّنيا.[8] يعني فضيلت نماز اول وقت بر غير آن (نماز در غير اول وقت)، همانند فضيلت عالم آخرت نسبت به دنيا است.
بنابراين براي افزايش و تقويت عامل بازدارندگي نماز، علاوه از رعايت شرائط ظاهري و صحت نماز، رعايت نكاتي از قبيل كسب حلال و لقمة حلال و پاكيزه و پرهيز از سخنان زائد (علاوه از سخن حرام) و... و نماز با توجه و حضور قلب در اول وقت و خلوص نيّت از شرائط باطني نماز مي باشد. كه تأثير عمده اي در توجه به خدا در همة اوقات، و آرامش روان هر انساني دارد. و البته در مراحل بعدي، نيازمند استاد راه رفته (سالك) مي باشيم.
مطالعه كتاب هاي زير توصيه مي گردد:
1. ادب حضور، سيد بن طاووس، انتشارات انصاري، چاپ اول، 1380 (ترجمة فلاح السائل است).
2. تفسير تسنيم، آيت الله جوادي آملي، انتشارات اسوه، 1378، چاپ اول، ص 186.
3. ادب فناي مقربان، آيت الله جوادي آملي، نشر اسراء، 1382، چاپ سوم.
امام صادق ـ عليه السّلام ـ مي فرمايد:
قلب انسان حرم الهي است پس غير از خدا را در آن جاي ندهيد.
بحارالانوار، ج 70، ص 25
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . سوره مائده، آيه 5.
[2] . محمدي ري شهري، منتخب ميزان الحكمة، دارالحديث، چاپ سوم، 1381 ش، ص 298، حديث شمارة 3596 (باب الصّلاة).
[3] . سورة رعد، آيه 13.
[4] . عبدالواحد بن محمد تميمي آمُدي، تصنيف غررالحكم و دررالكلم، به تحقيق مصطفي درايتي، چاپ مكتب الاعلام الاسلامي، قم، چاپ اول، ص 189.
[5] . سورة عنكبوت، آية 45.
[6] . مدرك سابق، شمارة حديث 3633، ص 300، به نقل از بحار 84/260/59.
[7] . مدرك سابق، ص 200،حديث 2355، به نقل از غررالحكم، 541، 4041، 5162.
[8] . مدرك سابق، ص 301،حديث 3645، به نقل از «نواب الأعمال 58/2».
