پرسش :
مستجاب الدعوة بودن چه شرايطي دارد؟ ويژگي هاي افرادي كه مستجاب الدعوه مي شوند چيست آيا مي شود يك گناهكار هم گاهي دعايش مستجاب شود؟
پاسخ :
پاسخ در چند محور ارائه مي شود:
1. قبل از هر چيز لازم است اشاره شود كه«مستجاب الدعوة» شدن همانند رشته هاي مختلف علمي و امثال آن نيست تا انسان با فراهم آوردن شرايط و ويژگي هايي در آن فن خاص متخصص و صاحب مقام بشود، آنگاه بساط پهن كند و دعا نمايد و اجابت دريافت كند و يا براي كسي ديگر دعا كند و اجابت بگيرد و به آن بدهد. بلكه برخي از بندگان صالح خدا و اولياء الهي به دليل معنويت و مقام بلند كه در قرب الهي پيدا كرده اند داراي اوصاف و كمالات وجودي و آثار و بركات معنوي فراوان مي شوند كه يكي از آنها جريان استجابت دعاي آنان است يعني اگر آن فرد صالح براي كسي دعا كند و يا براي چيزي دعا نمايد و خداوند نيز مصلحت بداند ممكن است بر اثر دعاي او حاجتي برآورده شود.
اما اين بدان معنا نيست كه مستجاب الدعوة بودن فني در كنار ساير فنون باشد. به همين دليل چه بسا فرد صالحي براي كاري دعا مي كند و چون برآورده شدن آن حاجت و يا آن كار به مصلحت آن شخص نيست و يا اسرار ديگر كه كسي جز خدا نمي داند در ميان است لذا دعاي آن مؤمن صالح و يا آن ولي الهي مستجاب نمي شود. بنابراين مستجاب الدعوة بودن چون فن خاصي نيست پس شرايط خاص كلاسيك هم ندارد، گرچه برخي بندگان صالح به دليل معنويت و تقرّب شان به خدا احياناً دعايش مستجاب مي شود.
2. نكتة دوم آن است كه آنچه در متون ديني و آموزه هاي مذهبي آمده شرايط استجابت دعا است و اين كه انسان بايد چگونه باشد و چگونه عمل كند و چگونه و در چه شرايط مكاني و زماني دعا كند تا دعاي او اجابت شود. و هم چنين در روايات آمده كه برخي از مردم نوعاً دعاهايش مستجاب مي شود، در اين جا در اين رابطه به اختصار حقايقي مطرح مي شود:
الف: درباره شرايط اجابت دعا در روايات مطالبي اشاره شده از جمله آمده است: دعا بايد همراه با يقيني به اجابت باشد.[1]دعا بايد با حضور قلب و به دور از غفلت باشد.[2]دعا بايد با اصرار و پافشاري و تضرع و زاري در پيشگاه خدا صورت گيرد:[3] حاجت بايد در دعا ذكر شود.[4] هنگام فرود آمدن باران، وقت نماز ظهر، بعد از نماز مغرب، هنگام قرائت قرآن، هنگام اذان، هنگام سحر، اوقاتي است كه در روايات آمده زمان هاي مناسب براي دعا و حاجت خواستن است.[5]در ميان جمع زمينه بيشتر اجابت براي دعا فراهم است.[6] صلوات فرستادن قبل از دعا براي استجابت دعا بسيار مؤثر است.[7] توبه و استغفار، گريه و اشك، لقمه حلال مصرف كردن، در استجابت دعا نقش مؤثر دارد.[8]
بنابراين طبق اين گونه روايات هر كسي اگر با اين شرايط دعا كند اميد است خداوند دعاي او را اجابت بفرمايد و طبق روايات ياد شده خداوند و عده داده است كه اگر كسي با شرايط ياد شده دعا نمايد دعاي او مستجاب خواهد شد.
ب: اما اين درباره كه چه افرادي دعايشان مستجاب مي شود در روايات از برخي نام برده شده كه خداوند دعاي آنها را به اجابت مي رساند كه به چند نمونه از آن روايات اشاره مي شود:
1. رسول خدا فرمود: چهار كس دعايش رد نخواهد شد و درهاي آسمان به روي دعاي آنان گشوده است: دعاي پدر براي اولادش، دعاي مظلوم بر عليه ظالم، دعاي كسي كه براي انجام عمره به مكه رفته باشد، و دعاي انسان روزه دار.[9]
2. امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمود: از جمله كساني كه دعايش مستجاب مي شود، دعاي امام و پيشواي عادل براي رعيت اوست، دعاي مؤمن كه پشت سر و در غياب مؤمن ديگر مستجاب است.[10]
3. و در روايت ديگري آمده كه امام صادق فرمود: سه كس دعايش مستجاب است: يكي حاجي كه به مكه رفته است. ديگر رزمنده اي كه در جبهة جهاد حضور پيدا كرده سوم انسان مريض.[11]
آنچه به طور مشخص در روايات آمده افراد ياد شده است كه طبق روايات مذكور خداوند دعاي آنان را اجابت مي كند. اما به صورتي كه در پرسش آمده:«... ويژگي افرادي كه مستجاب الدعوة مي شوند چيست؟» در هيچ جاي از متون ديني در اين باره سخن نيامده است گرچه بي ترديد بندگان صالح و اولياء الهي در شرايطي هستند كه اگر دعا كنند خداوند در صورتي كه مصلحت بداند به طور يقين دعاي آنان را مستجاب مي فرمايد، اما نه به آن جهت كه مستجاب الدعوة بودن يك تخصص خاصي باشد كه آنها بدان دست يافته و ديگران محروم اند بلكه به دليل مقام معنوي آنان است كه خداوند دعاي آنها را مستجاب مي كند.
3. اما درباره فراز پاياني پرسش بايد گفت: اولاً همين كه انسان با دعا و تضرع و استغفار(كه نوعي دعاست) توبه مي كند و خداوند توبه او را قبول مي كند اين خود روشن ترين دليل بر آن است كه دعاي افراد گناه كار نيز پذيرفته مي شود لذا در روايات اصرار شده كه همگان بايد استغفار كند.[12]و در قرآن كريم فرمود: (و ما كان الله معذبهم و هم يستغفرون)[13] يعني تا آنان طلب آمرزش مي كنند، خدا عذاب كنندة ايشان نخواهد بود. پس معلوم مي شود كه دعاي گناهكاران نيز گاهي پذيرفته مي شود.
ثانياً: اين كه در روايات آمده دعاي مظلوم بر عليه ظالم مستجاب مي شود.[14] در هيچ روايتي قيد نشده كه مظلوم در صورتي دعايش بر عليه ظالم مقبول است كه گناه كار نباشد. پس معلوم مي شود كه دعاي مظلوم گرچه اهل گناه باشد بر عليه ظالم مستجاب است.
ثالثاً: آياتي كه همگان را به دعا فراخوانده و وعده اجابت داده مطلق است مثلا فرمود: (ادعوني استجب لكم)[15]مرا بخوانيد تا دعاي شما را اجابت كنم. بخصوص آن كه مفسرين گفته اند: شأن نزول اين آيه افراد بي ايمان و مغرور و متكبر است كه خداوند بعد از تهديد آنان مي فرمايد مرا بخوانيد تا دعاي شما را اجابت كنم.[16] و در آية ديگر نيز به طور مطلق فرمود: (اذا سألك عبادي عنّي فاني قريب اجيب دعوة الداع اذا دعان)[17] هرگاه بندگان من از تو درباره من بپرسند، بگو من نزديكم و دعاي دعا كننده را به هنگامي كه مرا بخواند اجابت مي كنم.
از اين گونه آيات كه استجابت خدا را منوط به گناه كار نبودن دعا كننده نكرده بخوبي بدست مي آيد كه خداوند كريم و رحيم حتي دعاي افراد گناه كار را نيز اجابت مي كند، پس هيچ كس و هيچ گاه از رحمت خدا و اين كه دعاي انسان ممكن است اجابت بشود نبايد نا اميد بود. گرچه به طور مسلم هر قدر انسان اطاعت بيشتري از خداوند داشته باشد از سوي پروردگار منزلت بالاتر و استجابت بيشتري شامل حال او مي شود.
براي مطالعه بيشتر:
1. مطهري، مرتضي، آزادي معنوي، ص 87 تا ص 152 نشر صدرا، 1378ش.
2. ناصر مكارم، تفسير نمونه، مجلدات: 1 ص 641، 15 ص 172، 10 ص 357، 3 ص 221، 12 ص 375 نشر دارالكتب الاسلاميه، تهران: 1379ش.
3. علامه طباطبايي، تفسير الميزان، ج 1ص 29 تا ص 42 نشر دارالكتب الاسلاميه تهران 1372ش.
قال علي ـ عليه السّلام ـ :
«استنزلوا الرزق بالصدقة»
«روزي را با صدقه دادن فرود آوريد.»
«نهج البلاغه، حكمت 137»
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . كليني، اصول كافي، ج 4، ص 21، نشر فرهنگ اهل بيت، تهران، بي تا.
[2] . همو.
[3] . همو، ص 224.
[4] . همو، ص 225.
[5] . همو، ص 226.
[6] . همو، ص 243.
[7] . همو، ص 248.
[8] . همو.
[9] . مجلسي، بحار، ج 90، باب 22، ص 354، نشر دار الاحياء التراث العربي يا بيروت، 1403ق.
[10] . همو، ص 355.
[11] . همو، ص 357.
[12] . كليني، اصول كافي، ج 4، ص 264، نشر پيشين.
[13] . سوره انفال. آيه 32.
[14] . اصول كافي، ج 4، ص 264، نشر پيشين.
[15] . سوره مؤمن، آية 60.
[16] . ناصر مكارم، تفسير نمونه، ج 20، ص 146، نشر دارالكتب الاسلاميه، تهران، 1379ش.
[17] . سوره بقره، آيه 186.
پاسخ در چند محور ارائه مي شود:
1. قبل از هر چيز لازم است اشاره شود كه«مستجاب الدعوة» شدن همانند رشته هاي مختلف علمي و امثال آن نيست تا انسان با فراهم آوردن شرايط و ويژگي هايي در آن فن خاص متخصص و صاحب مقام بشود، آنگاه بساط پهن كند و دعا نمايد و اجابت دريافت كند و يا براي كسي ديگر دعا كند و اجابت بگيرد و به آن بدهد. بلكه برخي از بندگان صالح خدا و اولياء الهي به دليل معنويت و مقام بلند كه در قرب الهي پيدا كرده اند داراي اوصاف و كمالات وجودي و آثار و بركات معنوي فراوان مي شوند كه يكي از آنها جريان استجابت دعاي آنان است يعني اگر آن فرد صالح براي كسي دعا كند و يا براي چيزي دعا نمايد و خداوند نيز مصلحت بداند ممكن است بر اثر دعاي او حاجتي برآورده شود.
اما اين بدان معنا نيست كه مستجاب الدعوة بودن فني در كنار ساير فنون باشد. به همين دليل چه بسا فرد صالحي براي كاري دعا مي كند و چون برآورده شدن آن حاجت و يا آن كار به مصلحت آن شخص نيست و يا اسرار ديگر كه كسي جز خدا نمي داند در ميان است لذا دعاي آن مؤمن صالح و يا آن ولي الهي مستجاب نمي شود. بنابراين مستجاب الدعوة بودن چون فن خاصي نيست پس شرايط خاص كلاسيك هم ندارد، گرچه برخي بندگان صالح به دليل معنويت و تقرّب شان به خدا احياناً دعايش مستجاب مي شود.
2. نكتة دوم آن است كه آنچه در متون ديني و آموزه هاي مذهبي آمده شرايط استجابت دعا است و اين كه انسان بايد چگونه باشد و چگونه عمل كند و چگونه و در چه شرايط مكاني و زماني دعا كند تا دعاي او اجابت شود. و هم چنين در روايات آمده كه برخي از مردم نوعاً دعاهايش مستجاب مي شود، در اين جا در اين رابطه به اختصار حقايقي مطرح مي شود:
الف: درباره شرايط اجابت دعا در روايات مطالبي اشاره شده از جمله آمده است: دعا بايد همراه با يقيني به اجابت باشد.[1]دعا بايد با حضور قلب و به دور از غفلت باشد.[2]دعا بايد با اصرار و پافشاري و تضرع و زاري در پيشگاه خدا صورت گيرد:[3] حاجت بايد در دعا ذكر شود.[4] هنگام فرود آمدن باران، وقت نماز ظهر، بعد از نماز مغرب، هنگام قرائت قرآن، هنگام اذان، هنگام سحر، اوقاتي است كه در روايات آمده زمان هاي مناسب براي دعا و حاجت خواستن است.[5]در ميان جمع زمينه بيشتر اجابت براي دعا فراهم است.[6] صلوات فرستادن قبل از دعا براي استجابت دعا بسيار مؤثر است.[7] توبه و استغفار، گريه و اشك، لقمه حلال مصرف كردن، در استجابت دعا نقش مؤثر دارد.[8]
بنابراين طبق اين گونه روايات هر كسي اگر با اين شرايط دعا كند اميد است خداوند دعاي او را اجابت بفرمايد و طبق روايات ياد شده خداوند و عده داده است كه اگر كسي با شرايط ياد شده دعا نمايد دعاي او مستجاب خواهد شد.
ب: اما اين درباره كه چه افرادي دعايشان مستجاب مي شود در روايات از برخي نام برده شده كه خداوند دعاي آنها را به اجابت مي رساند كه به چند نمونه از آن روايات اشاره مي شود:
1. رسول خدا فرمود: چهار كس دعايش رد نخواهد شد و درهاي آسمان به روي دعاي آنان گشوده است: دعاي پدر براي اولادش، دعاي مظلوم بر عليه ظالم، دعاي كسي كه براي انجام عمره به مكه رفته باشد، و دعاي انسان روزه دار.[9]
2. امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمود: از جمله كساني كه دعايش مستجاب مي شود، دعاي امام و پيشواي عادل براي رعيت اوست، دعاي مؤمن كه پشت سر و در غياب مؤمن ديگر مستجاب است.[10]
3. و در روايت ديگري آمده كه امام صادق فرمود: سه كس دعايش مستجاب است: يكي حاجي كه به مكه رفته است. ديگر رزمنده اي كه در جبهة جهاد حضور پيدا كرده سوم انسان مريض.[11]
آنچه به طور مشخص در روايات آمده افراد ياد شده است كه طبق روايات مذكور خداوند دعاي آنان را اجابت مي كند. اما به صورتي كه در پرسش آمده:«... ويژگي افرادي كه مستجاب الدعوة مي شوند چيست؟» در هيچ جاي از متون ديني در اين باره سخن نيامده است گرچه بي ترديد بندگان صالح و اولياء الهي در شرايطي هستند كه اگر دعا كنند خداوند در صورتي كه مصلحت بداند به طور يقين دعاي آنان را مستجاب مي فرمايد، اما نه به آن جهت كه مستجاب الدعوة بودن يك تخصص خاصي باشد كه آنها بدان دست يافته و ديگران محروم اند بلكه به دليل مقام معنوي آنان است كه خداوند دعاي آنها را مستجاب مي كند.
3. اما درباره فراز پاياني پرسش بايد گفت: اولاً همين كه انسان با دعا و تضرع و استغفار(كه نوعي دعاست) توبه مي كند و خداوند توبه او را قبول مي كند اين خود روشن ترين دليل بر آن است كه دعاي افراد گناه كار نيز پذيرفته مي شود لذا در روايات اصرار شده كه همگان بايد استغفار كند.[12]و در قرآن كريم فرمود: (و ما كان الله معذبهم و هم يستغفرون)[13] يعني تا آنان طلب آمرزش مي كنند، خدا عذاب كنندة ايشان نخواهد بود. پس معلوم مي شود كه دعاي گناهكاران نيز گاهي پذيرفته مي شود.
ثانياً: اين كه در روايات آمده دعاي مظلوم بر عليه ظالم مستجاب مي شود.[14] در هيچ روايتي قيد نشده كه مظلوم در صورتي دعايش بر عليه ظالم مقبول است كه گناه كار نباشد. پس معلوم مي شود كه دعاي مظلوم گرچه اهل گناه باشد بر عليه ظالم مستجاب است.
ثالثاً: آياتي كه همگان را به دعا فراخوانده و وعده اجابت داده مطلق است مثلا فرمود: (ادعوني استجب لكم)[15]مرا بخوانيد تا دعاي شما را اجابت كنم. بخصوص آن كه مفسرين گفته اند: شأن نزول اين آيه افراد بي ايمان و مغرور و متكبر است كه خداوند بعد از تهديد آنان مي فرمايد مرا بخوانيد تا دعاي شما را اجابت كنم.[16] و در آية ديگر نيز به طور مطلق فرمود: (اذا سألك عبادي عنّي فاني قريب اجيب دعوة الداع اذا دعان)[17] هرگاه بندگان من از تو درباره من بپرسند، بگو من نزديكم و دعاي دعا كننده را به هنگامي كه مرا بخواند اجابت مي كنم.
از اين گونه آيات كه استجابت خدا را منوط به گناه كار نبودن دعا كننده نكرده بخوبي بدست مي آيد كه خداوند كريم و رحيم حتي دعاي افراد گناه كار را نيز اجابت مي كند، پس هيچ كس و هيچ گاه از رحمت خدا و اين كه دعاي انسان ممكن است اجابت بشود نبايد نا اميد بود. گرچه به طور مسلم هر قدر انسان اطاعت بيشتري از خداوند داشته باشد از سوي پروردگار منزلت بالاتر و استجابت بيشتري شامل حال او مي شود.
براي مطالعه بيشتر:
1. مطهري، مرتضي، آزادي معنوي، ص 87 تا ص 152 نشر صدرا، 1378ش.
2. ناصر مكارم، تفسير نمونه، مجلدات: 1 ص 641، 15 ص 172، 10 ص 357، 3 ص 221، 12 ص 375 نشر دارالكتب الاسلاميه، تهران: 1379ش.
3. علامه طباطبايي، تفسير الميزان، ج 1ص 29 تا ص 42 نشر دارالكتب الاسلاميه تهران 1372ش.
قال علي ـ عليه السّلام ـ :
«استنزلوا الرزق بالصدقة»
«روزي را با صدقه دادن فرود آوريد.»
«نهج البلاغه، حكمت 137»
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . كليني، اصول كافي، ج 4، ص 21، نشر فرهنگ اهل بيت، تهران، بي تا.
[2] . همو.
[3] . همو، ص 224.
[4] . همو، ص 225.
[5] . همو، ص 226.
[6] . همو، ص 243.
[7] . همو، ص 248.
[8] . همو.
[9] . مجلسي، بحار، ج 90، باب 22، ص 354، نشر دار الاحياء التراث العربي يا بيروت، 1403ق.
[10] . همو، ص 355.
[11] . همو، ص 357.
[12] . كليني، اصول كافي، ج 4، ص 264، نشر پيشين.
[13] . سوره انفال. آيه 32.
[14] . اصول كافي، ج 4، ص 264، نشر پيشين.
[15] . سوره مؤمن، آية 60.
[16] . ناصر مكارم، تفسير نمونه، ج 20، ص 146، نشر دارالكتب الاسلاميه، تهران، 1379ش.
[17] . سوره بقره، آيه 186.
