پرسش :

آيا قناعت موجب بي‎تحرّكي است؟

پاسخ :
قبل از پرداختن به پاسخ لازم است توضيح مختصري دربارة مفهوم قناعت و اين‎كه مراد از قناعت چيست، با استفاده از آيات و روايات خدمت شما ارايه دهم.
«قناعت» مترادف با «اقتصاد» و «ميانه‎روي» است. يعني انسان در مصرف كردن مال و خرج كردن آن براي خود و خانواده‎اش حالت اعتدال را مراعات نموده و به مقدار ناچيزي از وسايل زندگي كه در حدّ ضرورت و نياز او است، اكتفا نمايد.
قناعت داراي دو مرتبة عالي و اعلي است، مرتبة نخست، راضي بودن به حد ضرورت و كفاف و مرتبة دوّم، رضايت به كمتر از آن است. راغب اصفهاني مي‎گويد: قناعت عبارتست از اكتفا نمودن به مقدار ناچيزي از وسايل زندگي در حدّ ضرورت و نياز.[1] و در جايي ديگر آمده است: قناعت راضي بودن به كمتر از مقدار كفاف است.[2] پس از آن‎كه معناي قناعت روشن گرديد، پاسخ سؤال شما اين است كه: قناعت هيچ منافاتي با كار و كوشش انسان ندارد چون «قناعت»، معنايش اين نيست كه انسان وقتي مقداري از وسايل زندگي در حدّ نياز ابتدايي‎اش را بدست آورد، ديگر هيچ تلاش وكوششي براي بدست آوردن مال حلال نكند بلكه «قناعت» به معناي روحية ايثار و فداكاري يعني اگر در اثر تلاش و فعاليّت مال و مكنت بيش از حد ضرورت و نياز خود را بدست آورد، اين روحيه را داشته باشد كه مقداري از آن را به نيازمندان و برادران ديني‎اش و يا براي مصالح عمومي، مصرف نموده خود به مقدار ناچيزي از آن اكتفا و قناعت كند. خداوند اينگونه افراد را چنين شايستة ستايش نموده است: «يُؤْثِرُونَ عَلي أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ»[3] يعني ديگران را بر خود ترجيح مي‎دهند هر چند خود نهايت احتياج را دارند.
صفت ارزشمند قناعت همان‎گونه كه انسان را از دلبستگي افراطي به مال دنيا باز داشته و روحيه ايثار و تعاون را در انسان زنده مي‎كند، در مواردي نيز از دريوزگي و دست دراز كردن پيش ديگران باز مي‎دارد. شما مي‎دانيد كه انسان در زندگي‎اش حالات مختلف را تجربه مي‎كند گاه در اثر كار و تلاش وضع اقتصادي‎اش بهبود مي‎يابد و در زمان ديگر ممكن است تحولي رخ دهد كه در بعُد اقتصادي دچار شكست شود، روحية قناعت به انسان مي‎گويد به همين مقدار مال و ثروت وسايل زندگي كه خود در اثر تلاش و كوشش و با كار شبانه‎روزي است، بدست آورده‎اي، اكتفا كن. كسي كه به آن‎چه در اثر كار و تلاش بدست آورده، راضي نباشد، خواه ناخواه چشم طمع به مال ديگران خواهد داشت و در نتيجه دست نياز به سوي آنان دراز خواهد كرد. و اين خود موجب ذلّت و خواري او خواهد شد امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمود: «ما اقبح بالمؤمن ان تكون له رغبةٌ تذلّه» چه زشت است براي مؤمن كه ميل و رغبتي در او باشد كه او را خوار و ذليل كند» مرحوم مجلسي در توضيح اين روايت مي‎گويد: «مقصود از ميل و رغبتي كه نكوهش شده و سبب ذلّت و خواري انسان مي‎گردد، آن است كه انسان هر آن‎چه خود دارد و در اثر كار و تلاش بدست آورده است، اكتفا نكرده، دست به سوي مردم دراز كند.»[4] در اشعار فارسي كه الهام گرفته از آيات و روايات‎اند، نيز به اين نكته اشاره شده است.
تشنه جوي كريمان نشوي كه قناعت همه دريا باشد
مرد را پاي قناعت به زمين سر همّت به ثريّا باشد[5]
بهترين دليل براي اين‎كه «قناعت» موجب بي‎تحرّكي نيست اين است كه در اسلام به كار و كوشش نيز تأكيد فراوان شده و اساساً با بي‎كاري و تنبلي مخالف است. در قرآن آمده است: «وَ أنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعى»[6] براي انسان بهره‎اي جز سعي و كوشش او نيست. امام باقر ـ عليه السّلام ـ فرمود: «من دوست ندارم كسي را كه دنبال كسب و كار نمي‎رود و بر پُشت مي‎خوابد (در خانه بيكار مي‎نشيند) و مي‎گويد خدايا روزي مرا برسان...»[7]
شاهد ديگر براي اين‎كه «قناعت» پيشه كردن به معناي بي‎تحرّكي و تنبلي نيست، سيرة پيشوايان ديني ما است. حضرات ايشان براي تحصيل روزي و امرار معاش كار و فعاليت مي‎كردند و در وصف اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ آمده است كه صبح تا شب در نخلستان‎ها مشغول كار بودند.
معرفي كتاب:
1. محمدرضا مهدوي كني، نقطه‎هاي آغاز در اخلاق عملي، دفتر نشر فرهنگ اسلامي.
2. محمدحسن حايري يزدي، جلوه‎هاي تقوا، ج 2.
3. آيت‎الله مشكيني، درس‎هاي اخلاق، پارسايان.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مفردات راغب، واژة «قنع».
[2] . الذريعة الي احكام الشريعة، ص 170.
[3] . سورة حشر، آية 9.
[4] . مرأة العقول، ج 10، ص 258.
[5] . كليات ديوان مرحوم شهريار، ج 5، ص 331.
[6] . سورة نجم، آية 39.
[7] . وسايل الشيعه، ج 12، ص 15، حديث 8.